Nhận biết thủ đoạn lừa đảo giả danh công an gọi điện thoại

Lừa đảo giả danh công an là một vấn đề an ninh phi truyền thống đã và đang gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho xã hội Việt Nam. Trong bối cảnh công nghệ số bùng nổ, các thủ đoạn lừa đảo không ngừng thay đổi, trở nên tinh vi hơn, có tổ chức hơn, và khó truy vết hơn bao giờ hết. Bài viết này được xây dựng nhằm cung cấp một phân tích toàn diện, đa chiều về lừa đảo giả danh công an, bao gồm từ thực trạng, thủ đoạn, các yếu tố tâm lý bị lợi dụng, đến hệ thống văn bản pháp luật hiện hành và các giải pháp phòng chống từ nhiều bên liên quan. Hành vi lừa đảo giả danh công an tại Việt Nam được xử lý chủ yếu theo quy định của Bộ luật Hình sự và các văn bản pháp luật liên quan.​ Tội danh chính được áp dụng là Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản quy định tại Điều 174 BLHS. Hành vi này được định nghĩa là việc dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác.

1. Các dấu hiệu nhận biết lừa đảo giả danh công an

Các đối tượng lừa đảo thường có một số dấu hiệu nhận biết rõ ràng để thao túng tâm lý và chiếm đoạt tài sản. Bạn có thể cảnh giác với các dấu hiệu sau:

• Thủ đoạn gây sợ hãi: Kẻ lừa đảo thường gọi điện thoại, tự xưng là cán bộ công an và thông báo rằng bạn có liên quan đến các vụ án hình sự nghiêm trọng như buôn bán ma túy hoặc rửa tiền. Chúng sử dụng các thông tin cá nhân chính xác của bạn để tạo lòng tin và gây hoang mang, sau đó đe dọa bằng các lệnh bắt giữ hoặc phong tỏa tài khoản giả mạo.  
• Yêu cầu bí mật tuyệt đối: Các đối tượng này sẽ yêu cầu bạn giữ bí mật thông tin để "phục vụ công tác điều tra", cấm bạn không được nói với người thân hay bạn bè. Điều này khiến bạn bị cô lập và không thể kiểm chứng thông tin.  
• Làm việc qua điện thoại: Cơ quan công an và các cơ quan nhà nước không bao giờ làm việc qua điện thoại để điều tra, xử lý vụ án hay yêu cầu chuyển tiền. Tất cả các vụ việc đều được giải quyết trực tiếp tại trụ sở công an.  
• Yêu cầu chuyển tiền và cung cấp thông tin nhạy cảm: Các đối tượng sẽ yêu cầu bạn cung cấp thông tin cá nhân, mã OTP, thông tin tài khoản ngân hàng hoặc yêu cầu chuyển tiền để phục vụ "điều tra" hoặc "xử lý sự việc".  

2. Các thủ đoạn tinh vi mới nhất của kẻ giả mạo

Các thủ đoạn lừa đảo giả danh công an ngày càng trở nên phức tạp và khó lường, đặc biệt là khi tội phạm tận dụng tối đa các tiến bộ công nghệ.

• Sử dụng công nghệ Deepfake và AI Voice: Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã được tội phạm sử dụng để tạo ra các video giả mạo (Deepfake) và giọng nói giả (AI Voice) với độ chân thực cao, nhằm mục đích tăng tính thuyết phục của cuộc gọi lừa đảo. Cụ thể, công nghệ Deepfake Voice (AI Voice Cloning) có khả năng tái tạo giọng nói, bắt chước ngữ điệu, phong cách nói và cảm xúc của bất kỳ ai chỉ với một đoạn ghi âm mẫu ngắn. Tương tự, Deepfake video có thể tạo ra hình ảnh giả của một người, chẳng hạn như một "cán bộ công an", và yêu cầu nạn nhân làm theo hướng dẫn.  Người dùng có thể nhận biết video giả mạo thông qua một số dấu hiệu bất thường như: thời gian cuộc gọi thường rất ngắn, khuôn mặt trong video thiếu cảm xúc và "trơ" khi nói, ánh sáng và màu da bất thường, hoặc âm thanh không đồng bộ với chuyển động của miệng.  
• Sử dụng phần mềm giả mạo ứng dụng Nhà nước: Đây là một trong những thủ đoạn phổ biến nhất hiện nay. Các đối tượng lừa đảo giả danh cán bộ công an hoặc cơ quan chức năng, gọi điện thông báo nạn nhân cần cập nhật dữ liệu dân cư hoặc định danh điện tử mức 2 và yêu cầu nạn nhân cài đặt các ứng dụng giả mạo như VNeID qua các đường link lạ. Những ứng dụng này thường chứa mã độc, sau khi được cài đặt, chúng cho phép đối tượng chiếm quyền điều khiển thiết bị di động của nạn nhân, từ đó truy cập và thực hiện các giao dịch chiếm đoạt tiền trong tài khoản ngân hàng.  Để phòng tránh, Bộ Công an đã khẳng định chỉ có một ứng dụng VNeID duy nhất trên AppStore và CH Play, đồng thời việc định danh điện tử mức 2 phải được công dân trực tiếp đến trụ sở công an để thực hiện, không thể tiến hành qua điện thoại.  
• Thủ đoạn "bắt cóc ảo" và thao túng tâm lý: Một thủ đoạn mới và đặc biệt nguy hiểm là các đối tượng lừa đảo không chỉ dừng lại ở việc yêu cầu chuyển tiền mà còn thao túng tâm lý nạn nhân đến mức ép họ thực hiện các hành vi gây hoang mang cho người thân. Điển hình là việc các đối tượng yêu cầu nạn nhân tải ứng dụng, chiếm quyền kiểm soát điện thoại, rồi dẫn dụ nạn nhân đến nhà nghỉ, ép chụp ảnh như đang bị trói để gửi về cho gia đình, yêu cầu chuyển tiền chuộc. Thủ đoạn này kết hợp giữa lừa đảo và tống tiền, gây ra tâm lý hoảng loạn cực độ cho cả nạn nhân và gia đình.  

3. Mức phạt đối với hành vi giả danh công an

Hành vi giả danh công an có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy thuộc vào mục đích và tính chất của hành vi đó. 

3.1. Xử lý hành chính và hình sự đối với hành vi giả danh không nhằm mục đích chiếm đoạt tài sản

Nếu hành vi giả danh không đi kèm với mục đích lừa đảo để chiếm đoạt tài sản, đối tượng có thể bị xử lý theo các quy định dưới đây:

• Xử phạt hành chính: Theo Khoản 1, Điều 20 của Nghị định 144/2021/NĐ-CP, hành vi tàng trữ, sử dụng trái phép trang phục, cấp hiệu, phù hiệu của lực lượng Công an nhân dân sẽ bị phạt tiền từ 500.000 đồng đến 1.500.000 đồng.   
• Truy cứu trách nhiệm hình sự: Đối tượng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội giả mạo chức vụ, cấp bậc, vị trí công tác theo Điều 339 Bộ luật Hình sự 2015. Mức hình phạt là cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm.

3.2. Xử lý hình sự đối với hành vi giả danh để lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Trong trường hợp này, tội danh chính được áp dụng là Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 và  năm 2025. Hành vi giả danh công an được coi là một tình tiết tăng nặng, cụ thể là "Lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức". Mức hình phạt sẽ phụ thuộc vào giá trị tài sản chiếm đoạt:   

• Khung 1 (Tài sản từ 2 triệu đến dưới 50 triệu đồng): Phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.   
• Khung 2 (Tài sản từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng): Phạt tù từ 2 năm đến 7 năm. Khung hình phạt này cũng áp dụng nếu hành vi có các tình tiết tăng nặng như "có tổ chức" hoặc "lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức".   
• Khung 3 (Tài sản từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng): Phạt tù từ 7 năm đến 15 năm.   
• Khung 4 (Tài sản từ 500 triệu đồng trở lên): Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân.   

Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung như phạt tiền từ 10 triệu đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

4. Tâm lý nạn nhân và cách đối tượng lợi dụng

Kẻ lừa đảo khai thác một cách có hệ thống các yếu tố tâm lý cốt lõi của con người để thực hiện hành vi phạm tội.

• Khai thác tâm lý sợ hãi và hoang mang: Đây là vũ khí chính của tội phạm giả danh công an. Khi nhận được cuộc gọi, đối tượng thường tự xưng là cán bộ công an và thông báo nạn nhân có liên quan đến các vụ án hình sự nghiêm trọng như buôn bán ma túy, rửa tiền. Chúng đưa ra các thông tin cá nhân chính xác, tạo ra các lệnh bắt giữ, lệnh phong tỏa tài khoản giả mạo, thậm chí kết nối nạn nhân với nhiều người giả danh khác để tạo áp lực tâm lý cực lớn. Nạn nhân, trong trạng thái hoảng loạn và lo sợ bị liên lụy pháp luật, dễ dàng mất khả năng phán đoán và làm theo các yêu cầu của đối tượng. Họ cũng được yêu cầu giữ bí mật thông tin để phục vụ điều tra, điều này cô lập họ với người thân và đồng nghiệp, khiến việc kiểm chứng thông tin trở nên bất khả thi.  
• Lợi dụng lòng tham và thiếu hiểu biết: Bên cạnh yếu tố sợ hãi, kẻ lừa đảo còn có thể kích thích tâm lý tham lam hoặc sự mong cầu lợi ích vật chất của nạn nhân thông qua các chiêu trò khác. Đồng thời, chúng tận dụng triệt để sự thiếu hiểu biết và thiếu kỹ năng về an toàn số của nhiều người, đặc biệt là người cao tuổi, người sống một mình, sinh viên, hoặc người dân ở vùng sâu vùng xa ít tiếp cận với công nghệ. Kẻ gian lợi dụng điều này để dụ dỗ cài đặt ứng dụng chứa mã độc hoặc làm theo các hướng dẫn sai lầm.  

Một mối liên kết quan trọng đã được nhận thấy giữa sự phát triển của công nghệ và sự khai thác tâm lý. Các công nghệ như Deepfake và AI Voice không chỉ là thủ đoạn kỹ thuật đơn thuần mà còn là công cụ khuếch đại tâm lý một cách hiệu quả. Trước đây, lừa đảo qua điện thoại dễ bị nghi ngờ vì chỉ dựa vào lời nói. Ngày nay, với khả năng tạo ra hình ảnh và giọng nói chân thực của một "cán bộ công an", kẻ lừa đảo trực tiếp tác động vào cả thị giác và thính giác của nạn nhân. Điều này làm tăng tính thuyết phục và mức độ hoảng loạn, khiến nạn nhân tin rằng họ đang thực sự đối mặt với một cuộc điều tra. Sự kết hợp giữa công nghệ tiên tiến và thủ đoạn tâm lý đã tạo ra một mô hình lừa đảo hiệu quả hơn, làm giảm khả năng nhận thức và phòng vệ của con người, đồng thời đặt ra những thách thức mới cho công tác phòng chống.