Mang xe cho mượn đem đi cầm có bị coi là lừa đảo chiếm đoạt tài sản?

Dưới góc độ đạo đức xã hội, mang xe cho mượn đem đi cầm cố là hành vi lợi dụng lòng tin để chiếm đoạt tài sản của người khác, gây thiệt hại về vật chất và tinh thần cho người cho mượn. Nhưng xét theo góc độ pháp lý, việc xác định tội danh hình sự như “lừa đảo chiếm đoạt tài sản” hay “lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản” – hoặc thậm chí không đủ yếu tố cấu thành tội phạm – lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố pháp lý quan trọng, chẳng hạn như: mục đích ngay từ đầu khi mượn xe là gì? Người mượn có gian dối hay không? Việc cầm cố có sự đồng ý hay hiểu biết của người cho mượn không? Người mượn có hành vi bỏ trốn, trốn tránh nghĩa vụ trả lại xe hay không?...

Theo quy định tại Điều 174 và Điều 175 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), hành vi chiếm đoạt tài sản có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự dưới hai tội danh phổ biến: lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, tùy vào hành vi cụ thể, thời điểm phát sinh ý chí chiếm đoạt và thủ đoạn được sử dụng. Trong trường hợp người mượn xe ngay từ đầu đã có ý định gian dối, mượn chỉ để chiếm đoạt thì có thể bị xử lý theo tội lừa đảo. Nhưng nếu ban đầu mượn xe một cách hợp pháp, sau đó nảy sinh ý định đem cầm và chiếm đoạt thì có thể bị xem xét theo tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Sự phân định này không chỉ mang ý nghĩa học thuật, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến trách nhiệm hình sự, mức hình phạt và cả quyền lợi của người bị hại trong vụ việc.

1. Cơ sở pháp lý của hành vi vi phạm

1.1. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo bộ luật hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025)

Để hiểu rõ hành vi "mượn xe đem đi cầm cố", cần phải nắm vững các căn cứ pháp lý liên quan đến quyền sở hữu và các tội danh xâm phạm sở hữu. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025).

Hành vi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được đặc trưng bởi việc sử dụng "thủ đoạn gian dối". Thủ đoạn gian dối là việc người phạm tội đưa ra những thông tin không đúng sự thật bằng lời nói, chữ viết hoặc hành động, nhằm làm cho người bị hại tin tưởng và tự nguyện giao tài sản cho người phạm tội. Ví dụ, việc mượn xe với lý do khẩn cấp như "đưa mẹ đi cấp cứu" nhưng thực chất là để mang đi cầm cố là một thủ đoạn gian dối nhằm tạo lòng tin và chiếm đoạt tài sản.  

1.2. Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản theo bộ luật hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025)

Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản được quy định tại Điều 175 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025).

Tội danh này khác với lừa đảo ở chỗ hành vi chiếm đoạt diễn ra sau khi đã nhận được tài sản một cách hợp pháp (ví dụ: thông qua hợp đồng vay, mượn). Người phạm tội đã nhận được tài sản một cách ngay thẳng và hợp pháp, sau đó mới nảy sinh ý định chiếm đoạt.  

1.3. Giao dịch dân sự liên quan: cầm cố tài sản

Cầm cố tài sản là một biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự, được quy định tại Điều 309 Bộ luật Dân sự 2015. Theo đó, "Cầm cố tài sản là việc một bên... giao tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bên kia... để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.". Một giao dịch cầm cố hợp pháp phải tuân thủ các điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự tại Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015. Trong đó, điểm quan trọng là chủ thể tham gia giao dịch phải có năng lực hành vi dân sự và mục đích, nội dung của giao dịch không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Việc mang tài sản của người khác đi cầm cố khi không phải là chủ sở hữu hoặc không được sự cho phép hợp pháp của chủ sở hữu đã vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc này.  

2. Mang xe cho mượn đem đi cầm cố có bị coi là lừa đảo chiếm đoạt tài sản?

Mang xe cho mượn đem di cầm cố có thể bị coi là lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Khi người cho mượn xe yêu cầu người mượn chuộc lại xe mà người đó không chuộc xe cũng không hỗ trợ người cho mượn xe trong việc chuộc xe thì người cho mượn xe có thể tố cáo người đó về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.

2.1. Trường hợp cấu thành Tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản 

"Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản" được định nghĩa là hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác.   

• Bản chất của hành vi: Thủ đoạn gian dối là yếu tố cốt lõi. Người phạm tội đưa ra những thông tin không đúng sự thật nhằm khiến chủ sở hữu tài sản tin tưởng và tự nguyện giao tài sản cho họ.   
• Thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt: Ý định chiếm đoạt tài sản phải có trước khi người phạm tội thực hiện thủ đoạn gian dối để nhận tài sản.   

Trong trường hợp mang xe cho mượn đem đi cầm cố, nếu ngay từ đầu, khi người đó hỏi mượn xe, họ đã có ý định gian dối để chiếm đoạt chiếc xe (cụ thể là mang đi cầm cố để lấy tiền) mà không có ý định trả lại, thì hành vi này cấu thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Việc "giả vờ mượn" chính là thủ đoạn gian dối để người chủ tin tưởng và giao xe.   

Một án lệ của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao đã làm rõ vấn đề này. Trong một vụ án, các bị cáo đã làm giả giấy tờ để thuê xe ô tô rồi mang đi cầm cố. Tòa án Tối cao nhận định rằng đây là Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, vì hành vi gian dối (làm giả giấy tờ để thuê xe) đã diễn ra ngay từ đầu với mục đích cuối cùng là chiếm đoạt tài sản. Chủ xe được xác định là "bị hại" vì họ bị lừa dối ngay từ đầu.   

2. Trường hợp cấu thành Tội Lạm dụng tín nhiếm chiếm đoạt tài sản 

Ngược lại, hành vi này có thể cấu thành "Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản" nếu đáp ứng các dấu hiệu pháp lý riêng biệt.   

• Bản chất của hành vi: Người phạm tội nhận tài sản một cách hợp pháp thông qua một hợp đồng (như hợp đồng vay, mượn, thuê) dựa trên sự tin tưởng của chủ tài sản.   
• Thời điểm nảy sinh ý định chiếm đoạt: Ý định chiếm đoạt tài sản nảy sinh sau khi đã nhận được tài sản một cách hợp pháp.   

Trong trường hợp này, nếu một người mượn xe với mục đích ban đầu là sử dụng hợp pháp (ví dụ: mượn để đi công việc) và sau đó mới nảy sinh ý định chiếm đoạt (ví dụ: vì túng quẫn nợ nần), họ sẽ mang xe đi cầm cố. Hành vi này không dùng thủ đoạn gian dối để có được tài sản ngay từ đầu, mà là "lạm dụng lòng tin" để chiếm đoạt tài sản đã có được một cách hợp pháp. Việc mang xe đi cầm cố là hành vi sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp, dẫn đến không có khả năng trả lại.

4. Bản án thực tiễn

4.1. Vụ án Nguyễn Anh T (Bản án số 06/2024/HS-PT)

Tóm tắt vụ án: Nguyễn Anh T cần tiền chi tiêu cá nhân nên đã nảy sinh ý định mượn xe máy để cầm cố. T đã dùng thủ đoạn gian dối mượn hai chiếc xe máy từ hai người khác nhau trong cùng một ngày, sau đó mang cả hai đi cầm cố cho một người khác để lấy 10.000.000 đồng. Tổng giá trị tài sản bị chiếm đoạt được định giá là 23.666.000 đồng.

Quyết định của Tòa án: Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội đã tuyên bị cáo Nguyễn Anh T phạm tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản" theo quy định tại khoản 1, Điều 174 Bộ luật Hình sự.

Phân tích cách Tòa án xác định tội danh: Trong vụ án này, Tòa án đã xác định hành vi của bị cáo là lừa đảo. Lý do là vì ý định chiếm đoạt tài sản đã có ngay từ đầu, trước cả khi T thực hiện hành vi mượn xe. Việc mượn xe chỉ là "thủ đoạn gian dối" để người bị hại tin tưởng và giao xe một cách tự nguyện. Hành vi mang xe đi cầm cố ngay sau đó là hành động cụ thể hóa ý đồ chiếm đoạt đã có sẵn.

4.2. Vụ án Hoàng Thị Kim T (Bản án số 195/2024/HS-PT)

Tóm tắt vụ án: Hoàng Thị Kim T đã mượn chiếc xe máy của chị Trần Thị Th. Sau đó, vì nợ tiền hàng, T đã mang chiếc xe này và giấy tờ đi thế chấp cho người khác. Mặc dù chị Th đã nhiều lần đòi lại xe, T vẫn không trả.

Quyết định của Tòa án: Tòa án đã tuyên bị cáo Hoàng Thị Kim T phạm tội "Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản" theo Điều 175 Bộ luật Hình sự.

Phân tích cách Tòa án xác định tội danh: Điểm mấu chốt để Tòa án phân định tội danh là hành vi "mượn xe" ban đầu là một giao dịch dân sự hợp pháp, dựa trên lòng tin. Ý định chiếm đoạt tài sản của T chỉ phát sinh sau đó, khi T cần tiền để trả nợ. Hành vi "cố tình không trả tài sản" mặc dù có yêu cầu là dấu hiệu quan trọng để chứng minh ý chí chiếm đoạt phát sinh sau thời điểm nhận tài sản.

5. Các khía cạnh pháp lý liên quan và thủ tục tố tụng

5.1. Trách nhiệm pháp lý của người nhận cầm đồ (tiệm cầm đồ)

Trách nhiệm của tiệm cầm đồ phụ thuộc vào việc họ có "biết rõ" tài sản mang đến cầm là do phạm tội mà có hay không.

Trường hợp biết rõ: Nếu tiệm cầm đồ biết rõ chiếc xe là tài sản do phạm tội mà có (ví dụ: xe trộm cắp, xe lừa đảo) nhưng vẫn nhận cầm cố, họ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có theo Điều 323 Bộ luật Hình sự. Mức phạt có thể lên đến 15 năm tù và hình phạt bổ sung là phạt tiền.

Trường hợp không biết: Nếu tiệm cầm đồ không biết và không có dấu hiệu cho thấy họ biết tài sản là do phạm tội mà có, họ sẽ không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, họ có thể bị xử phạt hành chính nếu vi phạm các quy định về quản lý ngành nghề kinh doanh có điều kiện như không lưu giữ bản sao giấy tờ tùy thân của người cầm cố hoặc không lập sổ quản lý đầy đủ theo quy định. Hợp đồng cầm cố trong trường hợp này là vô hiệu do đối tượng cầm cố không phải là tài sản thuộc quyền sở hữu của người cầm cố.

5.2. Thủ tục tố tụng hình sự

Thủ tục tố tụng hình sự đối với các vụ án chiếm đoạt tài sản thường diễn ra theo các giai đoạn sau:

• Giai đoạn tố giác, tin báo về tội phạm: Người bị hại (chủ xe) phải làm đơn trình báo với cơ quan Công an có thẩm quyền để yêu cầu giải quyết.
• Giai đoạn điều tra: Cơ quan điều tra sẽ tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ để làm rõ hành vi của người bị tố giác. Cơ quan điều tra phải chứng minh được ý chí chiếm đoạt của người phạm tội có từ khi nào (ban đầu hay sau này) để định tội danh chính xác.
• Giai đoạn xét xử: Tòa án sẽ căn cứ vào kết quả điều tra, các chứng cứ và lời khai của các bên để xác định tội danh và tuyên án.

Kết luận

Việc xác định bản chất pháp lý của hành vi mượn xe đem đi cầm cố là một thách thức, đòi hỏi phải phân tích kỹ lưỡng ý chí chiếm đoạt của người thực hiện hành vi. Điểm mấu chốt để phân biệt tội lừa đảo và lạm dụng tín nhiệm chính là thời điểm nảy sinh ý chí này - trước hay sau khi có được tài sản một cách hợp pháp. Trong khi đó, người nhận cầm đồ cũng có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về tội chứa chấp tài sản do phạm tội mà có nếu họ biết rõ nguồn gốc bất hợp pháp của tài sản. Do đó, người dân cần cẩn trọng trong các giao dịch dân sự, đặc biệt là không giao giấy tờ gốc của tài sản và nên lập hợp đồng rõ ràng. Các cơ sở kinh doanh cầm đồ cũng cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật để tự bảo vệ mình và tránh tiếp tay cho tội phạm. Việc nắm vững pháp luật và nâng cao cảnh giác là biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa các rủi ro.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!