1. Quan điểm về xác lập giải pháp

Ở các công ty kiểm toán lớn, đánh giá và đối phó rủi ro luôn được dành nhiều thời gian, công sức và được thực hiện bởi những KTV có kinh nghiệm, điều   đó cho thấy mức độ xem trọng của các công ty về quá trình này đối với sự ảnh   hưởng của nó đến các thủ tục kiểm toán tiếp theo và chi phối toàn bộ quá trình kiểm toán. Trong khi đó, quy trình này tại các công ty kiểm toán vừa và nhỏ còn nhiều    bất cập. Chính vì vậy, quy trình đánh giá và đối phó rủi ro cần phải được hoàn thiện nhằm xây dựng một chiến lược và chương trình kiểm toán hợp lý với phạm vi kiểm toán phù hợp, giảm được rủi ro kinh doanh và duy trì danh tiếng cho các công ty.
Giải pháp hoàn thiện quy trình đánh giá, đối phó rủi ro trong kiểm toán báo cáo tài chính?
Quan điểm chung về việc việc hoàn thiện chung như sau:
Các giải pháp để hoàn thiện phải phù hợp thông lệ quốc tế, đáp ứng yêu cầu hội   nhập về dịch vụ với các nước trong khu vực và trên thế giới. Khi Việt Nam đã là thành viên của WTO và để đáp ứng yêu cầu về hội nhập, cần phải tạo lập  môi trường pháp lý vững chắc, rõ ràng cho hoạt động kiểm toán nói chung, cũng như  công tác đánh giá và đối phó rủi ro nói riêng phải tuân theo thông lệ quốc tế. Có    như vậy, hoạt động kiểm toán Việt Nam mới được hội nhập với quốc tế và tiếp thu các phương pháp kiểm toán hiện đại trên thế giới.
Các giải pháp phải nhằm mục đích cuối cùng là nâng cao chất lượng và hiệu quả    của cuộc kiểm toán thông qua áp dụng những công cụ mới, hiện đại và hiệu quả   hơn. Đặc biệt, các công ty kiểm toán cần tin học hóa công tác kiểm toán của mình    để phù hợp với xu thế tin học hóa đang được thực hiện trong công tác quản lý và công tác kế toán tại các doanh nghiệp. Với sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, các doanh nghiệp ngày càng có nhiều ứng dụng của tin học trong quản lý, thông qua các hệ thống ERP tích hợp toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp. Chính vì vậy, các công ty kiểm toán cũng cần phải đổi mới và sử dụng những công cụ mới, vận dụng công nghệ thông tin trong thực hiện kiểm toán cũng như trong công tác
đánh giá và đối phó rủi ro, để đạt được chất lượng và hiệu quả cao nhất.
Các giải pháp phải phù hợp đặc điểm của doanh nghiệp nhỏ và vừa trên điều kiện    cụ thể của Việt Nam, để đảm bảo tính khả thi cần phù hợp với trình độ nhân viên,    sự cân đối giữa lợi ích và chi phí, v. v. Do hoạt động kinh doanh ở Việt Nam có những nét đặc thủ riêng, bị ảnh hưởng bởi các yếu tố nội tại, chẳng hạn như các yếu tố pháp lý, xã hội, trình độ quản lý… Hoạt động kiểm toán ở nước ta vì vậy cũng có những đặc trưng riêng, còn nhiều hạn chế về quy mô, trình độ nhân lực, trình độ  công nghệ… Vì vậy, khi xây dựng các giải pháp, cần tính đến tính khả thi của các giải pháp đó khi đưa vào ứng dụng trong thực tế trong điều kiện các doanh nghiệp kiểm toán nhỏ và vừa còn nhiều hạn chế này.

2. Giải pháp hoàn thiện quy trình đánh giá và đối phó rủi ro trong kiểm toán BCTC

tại các công ty kiểm toán nhỏ và vừa ở Việt Nam

Tại các công ty kiểm toán nhỏ và vừa trình độ quản lý còn hạn chế, danh tiếng chưa cao, nên chủ sở hữu chưa nhận thấy được mức độ quan trọng của việc phòng ngừa  rủi ro kiểm toán. Để tồn tại, một số công ty kiểm toán đã chạy theo lợi nhuận bằng cách cắt giảm nhiểu thủ tục kiểm toán nhằm giảm thiểu chi phí, tiếp nhận những khách hàng có rủi ro cao hoặc bản than công ty không đủ năng lực để đảm nhận về quy trình, sắp xếp nhân sự, v.v.

Do đó, một giải pháp quan trọng là các cộng ty kiểm toán cần nghiêm túc thực hiện các quy định hiện hành của Nhà nước trong kiểm toán độc lập, tuân thủ chuẩn mực chuyên môn, tuân thủ các yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp, và các quy định khác… nhằm khắc phục những tình trạng hiện nay như: KTV có đăng ký hành nghề nhưng thực sự không làm việc tại công ty, KTV tham gia hành nghề nhưng không tham gia cập nhật kiến thức, cạnh tranh dẫn đến giảm giá phí kiểm toán và không đảm bảo về chất lượng kiểm toán, không thực hiện đầy đủ các quy trình kiểm toán, đặc biệt là trong việc đánh giá và đối phó rủi ro…
Các công ty kiểm toán nhỏ và vừa cần nâng cao chất lượng dịch vụ thông qua việc xây dựng lại quy trình kiểm toán phù hợp với yêu cầu của chuẩn mực mới, thực hiện các chương trình đào tạo nội bộ nhằm hướng dẫn cho việc áp dụng, tăng cường công tác soát xét đối với hồ sơ kiểm toán nói chung và công tác đánh giá và đối phó rủi ro nói riêng, cụ thể:

2.1 Đánh giá rủi ro chấp nhận hợp đồng kiểm toán

Đa số các công ty kiểm toán vừa và nhỏ không quan tâm đến kết quả đánh giá rủi ro chấp nhận hợp đồng. Nguyên do là vì do tình hình cạnh tranh gay gắt, nhiều công ty buộc phải chấp nhận khách hàng dù đánh giá là có rủi ro cao. Điều này có thể sẽ dẫn đến KTV và công ty kiểm toán có thể bị    kiện tụng, bị thu hồi giấy đăng ký kinh doanh, bị giấy chứng nhận đăng ký hành nghề. Do đó, các công ty kiểm toán cần phải cẩn trọng trong việc chấp nhận hợp  đồng kiểm toán, nghĩa là phải thực sự sử dụng kết quả của việc đánh giá rủi ro chấp nhận hợp đồng để quyết định có nên thực hiện kiểm toán cho khách hàng đó hay không, chứ không chỉ đơn thuần để xác định mức phí kiểm toán.

2.2 Tìm hiểu môi trường kinh doanh và vận dụng mô hình rủi ro kinh doanh

trong đánh giá và đối phó rủi ro

Thực trạng đánh giá và đối phó rủi ro trong kiểm toán BCTC của các công ty kiểm toán độc lập Việt Nam được trình bày trong Chương 2 của đề tài cho thấy, hầu hết các công ty kiểm toán độc lập của Việt Nam vẫn sử dụng cách đánh giá và đối phó  rủi ro theo cách tiếp cận truyền thống dựa trên mô hình tài chính, tức tập trung đánh giá sai sót các khoản mục cụ thể trên BCTC. Vì vậy, các công ty kiểm toán độc lập Việt Nam nên phân tích chiến lược kinh doanh của khách hàng khi đánh giá trọng  yếu và rủi ro kiểm toán nhằm nâng cao hiệu quả của giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán, từ đó nâng cao được chất lượng kiểm toán BCTC.

Trình tự để đánh giá và đối phó rủi ro kinh doanh của khách hàng được thực hiện  như sau:

Đánh giá và đối phó rủi ro kinh doanh

KTV sử dụng thông tin về lĩnh vực kinh doanh để phát hiện các rủi  ro kinh doanh   có thể tác động đến hoạt đông của doanh nghiệp trong tương lai. Khi rủi ro được   phát hiện, KTV phải tìm hiểu chắc chắn liệu doanh nghiệp có sự nhận thức và giám sát đối với rủi ro đó hay không; trong trường hợp đã có sự giám sát  thì  doanh  nghiệp có khả năng kiểm soát được rủi ro kinh doanh hay không? Trình tự các bước để đánh giá và đối phó rủi ro kinh doanh như sau:
Một là, Thực hiện các thủ tục đánh giá và đối phó rủi ro kinh doanh
Thực hiện các thủ tục kiểm toán để tìm hiểu thực trạng doanh nghiệp và môi trường kinh doanh của doanh nghiệp, bao gồm: Tìm hiểu về ngành nghề kinh doanh; Bản chất hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp; Các mục tiêu và chiến lược liên quan đến rủi ro kinh doanh; Việc đo lường và giám sát các hoạt động tài chính của doanh nghiệp, HTKSNB.
Hai là, Đánh giá và đối phó rủi ro tồn tại các sai phạm trọng yếu
Đánh giá các rủi ro về việc tồn tại các sai phạm trọng yếu trên BCTC cũng như trên mức độ các cơ sở dẫn liệu thông qua: Tìm hiểu về đặc điểm ngành nghề, môi trường hoạt động và các hoạt động kinh tế của doanh nghiệp để phát hiện các rủi ro; Đánh giá và đối phó rủi ro phát hiện cho từng cơ sở dẫn liệu; Xem xét qui mô và bản chất của các loại rủi ro.
Để thực hiện các bước đánh giá trên, KTV cần phải sử dụng kết hợp linh hoạt các phương pháp kỹ thuật trong kiểm toán, đồng thời áp dụng các  phương pháp phân  tích trong kinh doanh như: phân tích SWOT, phân tích PEST, Tiếp cận theo chuỗi  giá trị…
Ba là, Đánh giá khả năng ứng phó của khách hàng trước các rủi ro kinh doanh
Sau khi đánh giá rủi ro kinh doanh, KTV cần xem xét các chính sách, chiến lược    của doanh nghiệp đối với các rủi ro kinh doanh mà doanh nghiệp đang gặp phải   bằng cách phỏng vấn các thành viên quản lý cấp cao của doanh nghiệp, từ đó rút ra nhận xét cho những ảnh hưởng của rủi ro kinh doanh đã được hoặc chưa được ứng phó sẽ ảnh hưởng như thế nào đến các thông tin trên BCTC.

Cần chú trọng đến đánh giá rủi ro kiểm soát và thực hiện các thử nghiệm kiểm soát

Kết quả khảo sát cho thấy hầu hết các công ty không thực hiện đánh giá rủi ro kiểm soát cũng như không thực hiện các thử nghiệm kiểm soát. Các KTV thông thường   bỏ qua các tìm hiểu về hệ thống kiểm soát nội bộ, từ đó luôn đánh giá rủi ro kiểm  soát ở mức cao, dẫn đến bỏ qua các thử  nghiệm kiểm soát. Có thể  nói, công  tác đánh giá rủi ro kiểm soát chưa được thực hiện hiệu quả, còn mang tính qua loa, đại khái tại các công ty kiểm toán nhỏ và vừa. Do vậy, điều cần thiết là KTV và các  công ty kiểm toán nhỏ và vừa phải có thái độ nghiêm túc trong việc thực hiện đánh giá rủi ro kiểm soát của khách hàng, thông qua việc tìm hiểu các  thành phần của kiểm soát nội bộ, trao đổi với KTV nội bộ, xem xét các khả năng xảy ra gian lận… nhằm đưa ra nhận xét đúng đắn và phù hợp về rủi ro kiểm soát. Đồng thời, các thử nghiệm kiểm soát cần được thực hiện để hỗ trợ và khẳng định cho rủi ro kiểm soát ban đầu mà KTV đã đánh giá. Việc thực hiện các thử nghiệm kiểm soát không   những giúp cho KTV có thể giảm thiểu được các thử nghiệm chi tiết trong các thủ  tục kiểm toán tiếp theo, còn giúp KTV hiểu rõ hơn về quy trình, về sự vận hành doanh nghiệp khách hàng, từ đó có thể phát hiện thêm những rủi ro mà trước đó  KTV chưa lường hết được.

Hoàn thiện các biện pháp xử lý của KTV đối với các rủi ro đã đánh giá

Kết quả khảo sát cho thấy sau khi thực hiện các đánh giá và đối phó rủi ro, KTV và công ty kiểm toán nhỏ và vừa chưa thực hiện đầy đủ các biện pháp đối phó rủi ro  theo yêu cầu chuẩn mực. Do vậy, dựa trên đánh giá và đối phó rủi ro kiểm toán,  KTV cần đề ra các biện pháp để xử lý các rủi ro có sai lệch trọng yếu, ở cả hai mức độ tổng thể trên BCTC và trên từng cơ sở dẫn liệu.
Để đối phó với các rủi ro xảy ra sai phạm ở từng cơ sở dẫn liệu trên từng số dư trài khoản, từng thuyết minh… KTV phải thực hiện:

Thay đổi thủ tục kiểm toán tiếp theo

Kết quả khảo sát cho thấy chỉ có một số công ty tiến hành điều chỉnh các thủ tục  kiểm toán tiếp theo khi đánh giá có rủi ro có sai sót trọng yếu ở từng cơ sở dẫn liệu. Điều này có thể dẫn đến việc thực hiện các thủ tục tiếp theo không phù hợp, dẫn    đến không đạt hiệu quả. Thủ tục đánh giá và đối phó rủi ro sẽ  không còn ý nghĩa   nếu như KTV và công ty kiểm toán không sử dụng các kết quả đánh giá để thay đổi lịch trình, phạm vi của các thủ tục. Do vậy, cần phải thay đổi các thủ tục kiểm toán tiếp theo sau khi đánh giá và đối phó rủi ro, như yêu cầu chuẩn mực. Khi đó, KTV phải xem xét các lý do đánh giá và đối phó rủi ro có sai sót trọng yếu ở cấp độ cơ sở dẫn liệu cho từng nhóm giao dịch, từng số dư tài khoản, kiểm tra xem liệu việc đánh giá và đối phó rủi ro có xem xét đến các kiểm soát có liên quan hay không, có cần phải thu thập bằng chứng kiểm toán để xác định xem các kiểm soát có hoạt động  hiệu quả hay không. Việc điều chỉnh các thủ tục kiểm toán tiếp theo phải thực hiện trên cả 3 phương diện: nội dung, lịch trình, phạm vi của các thủ tục như yêu cầu của chuẩn mực.

Thực hiện các thử nghiệm kiểm soát

KTV phải thiết kế và thực hiện các thử nghiệm kiểm soát để thu thập bằng chứng kiểm toán thích hợp về tính hữu hiệu của hoạt động kiểm soát  có  liên quan nếu  KTV kỳ vọng rằng các kiểm soát hoạt động hiệu quả và việc thực hiện các thử nghiệm cơ bản không thể cung cấp đầy đủ các bằng chứng kiểm toán thích hợp.

Thực hiện các thử nghiệm cơ bản

Cho dù kết quả đánh giá và đối phó rủi ro có sai sót trọng yếu như thế nào, KTV  cũng phải thiết kế và thực hiện các thử nghiệm cơ bản đối với từng nhóm giao dịch. Ngoài ra, cần phải xem xét việc thực hiện các thủ tục xác nhận từ bên ngoài như    một phần các thử nghiệm cơ bản hay không.
Các thử nghiệm cơ bản phải bao gồm các thủ tục kiểm toán liên quan đến quy trình khóa sổ kế toán như đối chiếu số liệu trên BCTC, kiểm tra các bút toán trọng yếu và các điều chỉnh khác được thực hiện trong quá trình lập và trình bày BCTC
Khi đánh giá và đối phó rủi ro có sai sót trọng yếu tại thời điểm giữa kỳ, nếu phát hiện các sai sót không mong đợi thì KTV phải mở rộng hoặc lặp lại các thủ tục này   ở giai đoạn cuối kỳ.

3. Một số giải pháp khác nhằm nâng cao chất lượng kiểm toán

3.1 Phát triển nguồn nhân lực kiểm toán

Đánh giá và đối phó rủi ro là một công việc phức tạp, phụ thuộc nhiều vào xét đoán chủ quan của KTV. Chính vì thế, ngoài những hướng dẫn cụ thể về mặt kỹ thuật  kiểm toán, công việc này đòi hỏi phải có một đội ngũ KTV thực hiện có nhiều kinh nghiệm và có trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao. Hơn nữa, để có thể hội nhập về dịch vụ kế toán, kiểm toán với các nước trong khu vực và quốc tế như lịch trình hội nhập đã đề ra, chúng ta cần nhanh chóng xây dựng chiến lược đào tạo KTV theo    tiêu chuẩn quốc tế nhằm đảm bảo khả năng cạnh tranh về chất lượng dịch vụ trong tương lai. Cụ thể như sau:
- Không ngừng cố gắng để tự hoàn thiện công tác kiểm toán của công ty mình, có chính sách đãi ngộ và tiền lương thỏa đáng để thu hút những nhân viên   giỏi vào làm việc và khuyến khích các KTV thường xuyên học tập nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, trình độ ngoại ngữ và tin học.
- Xây dựng mối quan hệ với các trường đại học, giao lưu truyền thụ kinh nghiệm cho sinh viên nhằm giúp các KTV tương  lai  có điều kiện tiếp cận  dần với thực tế nghề nghiệp của mình, học hỏi  dần các  kinh nghiệm của  KTV đi trước, đặc biệt về thực tế đánh giá và đối phó rủi ro.
- Khuyến khích và hỗ trợ KTV ở nhiều cấp bậc khác nhau tham gia vào các chương trình đào tạo cập nhật kiến thức của hội KTV hành nghề Việt Nam, tham gia các kỳ thi CPA, cũng như các chương trình giao lưu chia sẻ kinh nghiệm của các công ty kiểm toán lớn như Big 4 mà Hội tổ chức.

3.2 Tham gia thành viên của các hãng kiểm toán quốc tế

Kết quả khảo sát cho thấy, các công ty là thành viên của các hãng kiểm toán quốc tế có số điểm chất lượng cao hơn so với các công ty không là thành viên. Điều này là  do các công ty là thành viên các hãng kiểm toán quốc tế, chịu sự kiểm soát chặt chẽ hơn trong vấn đề chất lượng nhằm giữ gìn thương hiệu của mình. Do vậy để có thể nhận được sự hỗ trợ về công tác kiểm toán, bản than các công ty kiểm toán nhỏ và vừa không đủ năng lực để xây dựng, thiết kế các chương trình kiểm toán phù hợp, nên theo hướng là trở thành thành viên của các hãng kiểm toán quốc tế để học hỏi về quy trình, được cung cấp nguồn nhân sự cấp cao, mở  rộng  mạng lưới khách  hàng, v.v. Thực tế, một số công các công ty kiểm toán đã thực hiện phương pháp   này và kết quả cho thấy các công ty này có một quy trình bài bản được đánh giá    cao, ngày càng tạo được uy tín trong ngành, chẳng hạn như Công ty A&C là thành viên của hãng Baker Tilly, Công ty DTL là thành viên của hãng RSM, Công ty    kiểm toán BDO là thành viện của hãng BDO. Để có thể trở thành thành viên của các hãng kiểm toán quốc tế, các công ty kiểm toán trong nước phải đáp ứng điều kiện  của hãng đó về năng lực nhân viên, cơ cấu tổ chức quản lý, danh sách khách hàng, năng lực phục vụ khách hàng… Đổi lại, các công ty kiểm toán Việt Nam sẽ thu   được lợi ích từ danh tiếng và công nghệ kiểm toán, đây là cách làm ngắn nhất để  giúp cho các công ty Việt Nam tiếp cận với các kỹ thuật kiểm toán tiên tiến, từ đó giúp hoàn thiện tốt hơn quy trình đánh giá và đối phó rủi ro góp phần gia tăng chất lượng kiểm toán.

3.3 Ứng dụng công nghệ thông tin vào việc đánh giá và đối phó với rủi ro trong kiểm toán BCTC

Đa số các công ty được khảo sát vẫn sử dụng excel thông thường trong việc xử lý số liệu và chưa có phần mềm chuyên dùng cho công tác kiểm toán cũng như đánh giá  và đối phó rủi ro. Trong khi đó, lĩnh vực kiểm toán có nguồn nguyên liệu đầu vào là các thông tin kế toán, tài chính của doanh nghiệp được kiểm toán. Hiện nay, do việc ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác đã mang tính phổ biến hầu hết các doanh nghiệp nên các thông tin kế toán cũng được lưu trữ dưới dạng điện tử. Do    nhu cầu xử lý thông tin tài chính, kế toán bằng máy tính và trên mạng ngày càng gia tăng tại các đơn vị khách hàng buộc các công ty kiểm toán độc lập phải trang bị các phần mềm kiểm toán. Trên thế giới, từ những năm 1990 các hãng kiểm toán lớn đã bắt đầu triển khai hình thức này, và ngày càng phát triển, hoàn thiện nó.
Tuy nhiên, việc sử dụng phần mềm kiểm toán là một vấn đề còn rất mới mẻ tại Việt Nam, mặc dù đây là một công cụ được các Công ty kiểm toán lớn đánh giá hiệu quả và sử dụng nhiều trong công tác kiểm toán. Hiện nay, chỉ có các công ty kiểm toán   là thành viên các hãng kiểm toán lớn trên thế giới mới áp dụng cách thức này, như các công ty KPMG, PWC, Deloitte, Mazars… Con số này còn rất khiêm tốn nếu so với tổng số lượng công ty kiểm toán đang hoạt động trong ngành.
Hiện nay, các phần mềm kiểm toán được sử dụng ở Việt Nam đều có nguồn gốc từ nước ngoài có nhiều chức năng mở rộng trong đó tích hợp nhiều công cụ phân tích, biểu diễn dữ liệu… rất thuận lợi cho việc đánh giá và đối phó rủi ro trong kiểm toán thông qua việc phân tích, xử lý số liệu nhanh chóng, so sánh nhiều dữ liệu thông tin cùng một lúc, dễ dàng phát hiện các sự khác biệt, sự trùng lắp, bỏ sót thông tin…  Bên cạnh đó, phần mềm kiểm toán có thể biểu diễn số liệu đa dạng, nhanh chóng  như biểu đồ, hàm số, đồ thị… có thể giúp cho KTV nhìn rõ những xu thế, những điểm bất thường của thông tin, từ đó có được định hướng chính xác hơn trong việc đánh giá và đối phó rủi ro, thực hiện những thao tác kiểm tra, tính toán, lọc dữ liệu một cách nhanh chóng và cho kết quả chính xác, giúp KTV kiểm tra được nhiều khoản mục vì thế cũng góp phần làm giảm rủi ro phát hiện.
Với những tiện ích nêu trên, các công ty kiểm toán Việt Nam nên trang bị cho mình công cụ này để hỗ trợ cho việc thực hiện kiểm toán, đặc biệt là trong quá trình đánh giá và đối phó rủi ro vốn chủ yếu được dựa vào kinh nghiệm và xét đoán của KTV. Tuy nhiên, thị trường công nghệ trong nước chưa có nhiều công ty triển khai phát triển lĩnh vực này.

Trân trọng!

Bộ phận tư vấn pháp luật thuế - Công ty luật Minh Khuê