1. Khái quát về hỏi cung bị can

Hỏi cung bị can là biện pháp điều tra được tiến hành nhằm thu thập lời khai của bị can về các tình tiết có liên quan đến vụ án, phục vụ công tác điều ra và xử lý đối với vụ án đó. Hỏi cung bị can là một biện pháp thu thập chứng cứ quan trọng trong quá trình điều tra các vụ án hình sự. Biện pháp điều tra này được khắc họa bởi ba tính chất đặc trưng: tính phổ biến; tính phức tạp cao và tính hiệu quả. Thực chất của hỏi cung bị can là cuộc đấu tranh về ý chí và lý trí giữa điều tra viên và bị can. Do đó, để hoạt động này đạt hiệu quả cao, đòi hỏi điều tra viên phải có trình độ văn hóa pháp luật, nghiệp vụ cao, có kiến thức sâu rộng về xã hội, tâm lý, có kinh nghiệm dày dặn trong công tác hỏi cung và luôn xác định rõ mục đích, nhiệm vụ của cuộc hỏi cung, những biện pháp, phương tiện cần sử dụng để đạt được mục đích đề ra.

Tại điều 183 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 có quy định thì

Điều 183. Hỏi cung bị can
1. Việc hỏi cung bị can do Điều tra viên tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi tố bị can. Có thể hỏi cung bị can tại nơi tiến hành điều tra hoặc tại nơi ở của người đó. Trước khi hỏi cung bị can, Điều tra viên phải thông báo cho Kiểm sát viên và người bào chữa thời gian, địa điểm hỏi cung. Khi xét thấy cần thiết, Kiểm sát viên tham gia việc hỏi cung bị can.
2. Trước khi tiến hành hỏi cung lần đầu, Điều tra viên phải giải thích cho bị can biết rõ quyền và nghĩa vụ theo quy định tại Điều 60 của Bộ luật này. Việc này phải ghi vào biên bản.
Trường hợp vụ án có nhiều bị can thì hỏi riêng từng người và không để họ tiếp xúc với nhau. Có thể cho bị can viết bản tự khai của mình.
3. Không hỏi cung bị can vào ban đêm, trừ trường hợp không thể trì hoãn được nhưng phải ghi rõ lý do vào biên bản.
4. Kiểm sát viên hỏi cung bị can trong trường hợp bị can kêu oan, khiếu nại hoạt động điều tra hoặc có căn cứ xác định việc điều tra vi phạm pháp luật hoặc trong trường hợp khác khi xét thấy cần thiết. Việc Kiểm sát viên hỏi cung bị can được tiến hành theo quy định tại Điều này.
5. Điều tra viên, Cán bộ điều tra, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên bức cung, dùng nhục hình đối với bị can thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật hình sự.
6. Việc hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ hoặc tại trụ sở Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh.
Việc hỏi cung bị can tại địa điểm khác được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh theo yêu cầu của bị can hoặc của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

2. Thủ thuật hỏi cung bị can

Thủ thuật được hiểu là cách thức tiến hành động tác khéo léo và có kĩ thuật hoặc kinh nghiệm để thực hiện một công việc nào đó. Thực tế công tác điều tra, lời khai của bị can là một trong những phương tiện chứng minh quan trọng, khi thiếu nó, công tác điều tra có thể dẫn đến khó khăn. Trong trường hợp bị can từ chối khai báo, điều tra viên cần phải sử dụng một số thủ thuật, tức là sử dụng những động tác khéo léo và có kĩ thuật hoặc kinh nghiệm để thực hiện hoạt động hỏi cung bị can, tác động vào bị can để bị can thay đổi thái độ khai báo của mình. Một thủ thuật trong hỏi cung bị can khi bị can từ chối khai báo thường được sử dụng như: giáo dục, thuyết phục bị can; sử dụng tình tiết về sự khai báo của đồng phạm; sử dụng bằng chứng đã thu thập được; sử dụng mâu thuẫn về lợi ích giữa bị can và đồng phạm. Thực tiễn cho thấy, một số bị can có nhiều tiền án, tiền sự, có hiểu biết pháp luật thường rất ngoan cố, không chịu khai báo hoặc khai báo gian dối về hành vi phạm tội của mình và các tình tiết khác của vụ án. Tình huống này gây khó khăn cho hoạt động điều tra. Trong trường hợp này, Kiểm sát viên cần tìm hiểu chính xác nguyên nhân vì đâu mà bị can từ chối khai báo: sợ bị xử phạt nặng, sợ bị đồng phạm trả thù hoặc chờ sự giúp đỡ từ đồng phạm, họ tự tin về sự che giấu hành vi phạm tội của mình…Để bị can khai báo thành khẩn, Kiểm sát viên cần linh hoạt vận dụng các chiến thuật hỏi cung sau đây:

2.1 Giáo dục, thuyết phục bị can khai báo thành khẩn

Cán bộ hỏi cung dựa trên cơ sở pháp luật phân tích cho bị can thấy rằng việc bị can không khai báo là một sai lầm nghiêm trọng bị can sẽ không được hưởng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại điểm p khoản 1 Điều 51 Bộ luật TTHS khi xử lý vụ án, đồng thời cán bộ linh hoạt, tế nhị sử dụng các biện pháp, cách thức tác động xúc cảm đối với bị can như là cảm hóa chính trị. Lấy đướng lối chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước phân tích cho bị can nhận thức được đúng sai, phân biệt được phải trái tự tìm lối thoát cho mình là khai báo, tạo điều kiện cho việc sử dụng các chứng cứ, mâu thuẫn trong hỏi cung bị can một cách có hiệu quả nhất.Việc giáo dục, thuyết phục bị can phải dựa trên cơ sở tài liệu, chứng cứ của vụ án, phù hợp với từng đối tượng bị can và điều kiện hoàn cảnh cụ thể. Vì mỗi bị can có trình độ, phẩm chất cá nhân, hoàn cảnh phạm tội khác nhau. Việc giải thích thuyết phục, đấu tranh, phê phán phải có lý có tình. đúng pháp luật, không nên dồn ép, chỉ trích bị can, khôn khéo động viên bị can khai ra sự thật.

Tác động về xúc cảm: Lợi dụng tình trạng tâm lý của bị can đang hoang mang, lo sợ, tinh thần suy sụp để tác động (sau khi bị bắt, sau khi khởi tố). Chủ động tác động làm thay đổi tâm trạng và tình cảm của bị can vì tâm trạng vì tình cảm của bị can chính là động lực kìm hãm sự khai báo của bị can như bị can lo sợ, thất vọng, sợ bị hình phạt nặng… Do vậy cán bộ hỏi cung nên khơi dậy trong bị can tình cảm gia đình, quê hương, thành tích trong công tác, quá khứ của bị can. Trong áp dụng chiến thuật này có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ như dùng người thân là bố, mẹ, vợ, con hoặc người có uy tín với bị can viết thư, gửi quà hoặc trực tiếp gặp gỡ để động viên khai báo. Việc áp dụng các biện pháp hỗ trợ này phải hết sức lưu ý tránh việc thông cung. Chốt lại, khi sử dụng chiến thuật này, Kiểm sát viên cần lưu ý là phải tùy vào trình độ, nhận thức của bị can mà có cách giáo dục, thuyết phục phù hợp, bảo đảm họ hiểu chính xác nội dung mà Kiểm sát viên muốn nói, nhất là những bị can là người dân tộc thiểu số.

2.2 Sử dụng tình tiết về sự khai báo của các đồng phạm khác

Trong trường hợp vụ án có nhiều bị can và một số bị can đã chịu thành khẩn khai báo, điều tra viên có thể buộc bị can chấm dứt thái độ ngoan cố, từ chối khai báo của mình bằng cách thông báo cho bị can biết rằng những đồng phạm của bị can đã thành khẩn khai báo và họ đã vạch trần hành vi phạm tội của bị can. Điều tra viên cần thuyết phục bị can bằng cách chỉ ra cho bị can thấy rằng không nên quá chậm trễ với lời thú tội thành khẩn của mình mà nên thành khẩn khai báo trước khi các đồng phạm khác đã nói tất cả, nhằm tranh thủ lượng khoan hồng của pháp luật. Khi đó, bị can sẽ hoang mang, dao động, sợ mình sẽ là người khai báo chậm trễ và lo sợ đồng bọn sẽ đổ hết tội lỗi cho mình, vì vậy bị can sẽ từ bỏ thái độ ngoan cố, chịu thành khẩn khai báo. Khi áp dụng thủ thuật này, điều tra viên không nên cho bị can đọc lời khai của các đồng phạm khác trước khi bị can khai nhận.

Ví dụ:Trong vụ án trộm cắp tài sản, Nguyễn Thị A ngoan cố, không chịu thành khẩn khai báo. Tuy nhiên các đồng phạm là H và N đã khai báo. Với trường hợp này, điều tra viên có thể thông tin cho A biết rằng đồng phạm của mình đã thành khẩn khai báo và điều tra viên cũng đã biết rõ về hành vi phạm tội của A, ngoài ra điều tra viên còn cho A xem chữ kí của H và N ở biên bản hỏi cung để khẳng định cho thông tin mà điều tra viên vừa đưa ra. Đây là cách mà các điều tra viên tác động tới tâm lý của bị can, khiến cho bị can thành khẩn khai báo.

2.3 Thuyết phục bị can khai báo bằng cách sử dụng những chứng cứ đã thu thập được

Sử dụng chứng cứ là trường hợp điều tra viên chủ động đưa ra những chứng cứ cụ thể về hành vi phạm tội của bị can rồi yêu cầu bị can trả lời ngay vào những chứng cứ đó nhằm đánh mạnh vào tư tưởng ngoạn cố của bị can.Trước khi đưa ra những chứng cứ để đấu tranh với bị can, điều tra viên cần nắm được tâm lý của bị can, nhất là những yếu tố kìm hãm sự khai báo thành khẩn của bị can như hy vọng hành vi phạm tội của mình chưa bại lộ, cho rằng điều tra viên chưa đủ chứng cứ, hoặc tin tưởng vào sự trung thành của các đồng phạm khác… Đồng thời, điều tra viên cần nắm chắc số lượng chứng cứ hiện có, giá trị chứng minh của từng chứng cứ để lựa chọn những chứng cứ có thể đưa ra đấu tranh những chứng cứ được đưa ra để có kế hoạch đấu tranh với bị can và phải dự kiến trước phản ứng của bị can đối với phù hợp. Mặc khác, việc sử dụng chứng cứ khi hỏi cung bị can phải bảo đảm yếu tố bất ngờ nhằm đánh mạnh vào tư tưởng ngoan cố của bị can và buộc bị can phải thay đổi thái độ từ ngoan cố không chịu khai báo hoặc khai báo gian dối đến phải thành khẩn khai báo.

Sử dụng chứng cứ khi hỏi cũng bị can có thể tiến hành theo hai cách sau: Thứ nhất, sử dụng chứng cứ theo trình tự phụ thuộc vào giá trị chứng minh của chứng cứ, từ chứng cứ có giá trị chứng minh thấp đến những chứng cứ có giá trị chứng minh cao.Thứ hai, ngay từ đầu sử dụng bất ngờ một chứng cứ có giá trị chứng minh cao nhất. Áp dụng cách sử dụng chứng cứ nào khi hỏi cung bị can điều tra viên cần căn cứ vào số lượng chứng cứ đã thu thập được, đặc điểm nhân thân và diễn biến tâm lý của bị can.

2.4 Thuyết phục bị can khai báo bằng cách sử dụng những mâu thuẫn về lợi ích giữa bị can và các đồng phạm khác

Trong vụ án có đồng phạm, nếu nghiên cứu thật kỹ hồ sơ vụ án, Điều tra viên có thể phát hiện ra mâu thuẫn giữa các bị can về lợi ích, vị trí, đời sống, để từ đó khoét sâu mâu thuẫn giữa các bị can, làm cho bị can này tích cực khai báo về hành vi phạm tội của bị can khác. Điều tra viên cần chỉ ra cho bị can thấy rằng, thái độ từ chối khai báo của bị can sẽ có lợi cho các đồng phạm khác trong vụ án, tạo điều kiện thuận lợi cho các đồng phạm đó trốn tránh hoặc được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Ngược lại, bị can sẽ phải chịu toàn bộ trách nhiệm về hành vi phạm tội do bị can và các đồng phạm khác cùng thực hiện. Điều đó sẽ làm bị can lo sợ và phải chịu khai báo thành khẩn về hành vi phạm tội của mình cùng đồng bọn nhằm mong được hưởng sự khoan hồng của pháp luật. Thủ thuật này thường có tác dụng đánh mạnh vào tâm lý lo sợ về sự an toàn cá nhân của bị can, nhất là đối với những bị can giữ vai trò ít quan trọng trong vụ án.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê