Khắc phục hậu quả sự cố, thiên tai và cứu nạn trong lĩnh vực đường sắt như thế nào?

 Đường sắt là một trong những trụ cột quan trọng của hệ thống giao thông vận tải quốc gia, đóng vai trò then chốt trong việc kết nối các vùng miền, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo an ninh quốc phòng. Tuy nhiên, trong quá trình vận hành, ngành đường sắt không tránh khỏi những rủi ro và thách thức do sự cố kỹ thuật, thiên tai tự nhiên hoặc các tình huống bất ngờ khác. Các sự cố như trật bánh, đứt cầu, sạt lở đất hay lũ lụt có thể gây thiệt hại lớn về người và tài sản, làm gián đoạn hoạt động vận tải, ảnh hưởng đến đời sống nhân dân và hoạt động kinh tế xã hội chung.

Trong bối cảnh đó, việc tổ chức khắc phục hậu quả sự cố, thiên tai và cứu nạn trong lĩnh vực đường sắt trở thành nhiệm vụ cấp thiết, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, chuyên nghiệp và kịp thời giữa các lực lượng chức năng, ngành đường sắt cùng cộng đồng dân cư. Công tác này không chỉ nhằm khôi phục nhanh chóng hạ tầng, đảm bảo an toàn và thông suốt giao thông, mà còn góp phần giảm thiểu tổn thất, bảo vệ tính mạng con người và hạn chế tác động tiêu cực lên môi trường cũng như nền kinh tế.

1. Khung pháp lý và nguyên tắc chỉ đạo công tác khắc phục hậu quả theo Luật Đường sắt 2025

1.1. Luật Đường sắt 2025 về quản lý rủi ro và khôi phục kết cấu hạ tầng

Luật Đường sắt 2025 được xây dựng trên cơ sở kế thừa và tăng cường các quy định hiện hành về an toàn vận tải từ Luật Đường sắt 2017. Tuy nhiên, điểm nhấn quan trọng của khung pháp lý mới là việc đặt trọng tâm vào khả năng chống chịu (resilience) và tính bền vững của Kết cấu Hạ tầng đường sắt trước các tác động của thiên tai và sự cố nghiêm trọng. Sự thay đổi này được thúc đẩy bởi kinh nghiệm thực tiễn sau các sự kiện gây thiệt hại nặng nề như bão lũ, điển hình là bão Yagi năm 2024, vốn đã để lại hậu quả nặng nề trên nhiều tuyến đường trọng yếu.

Để đảm bảo hiệu quả tối đa trong công tác điều hành giao thông và cứu hộ khẩn cấp, Luật Đường sắt 2025 tiếp tục khẳng định quyền của tổ chức, cá nhân kinh doanh Kết cấu Hạ tầng đường sắt được dành riêng dải tần số vô tuyến điện phục vụ công tác điều hành giao thông vận tải đường sắt và hệ thống cung cấp điện sức kéo chuyên dụng phục vụ chạy tàu. Việc duy trì thông tin liên lạc không bị gián đoạn và nguồn điện ổn định là yếu tố then chốt, quyết định tốc độ và sự an toàn của các hoạt động cứu nạn và khắc phục hậu quả ban đầu.

Liên quan đến quản lý tài sản, Nghị định số 15/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định việc quản lý, sử dụng và khai thác tài sản Kết cấu Hạ tầng đường sắt. Việc quản lý tài sản theo Nghị định này không chỉ tập trung vào khía cạnh chi phí mà còn phải tích hợp các tiêu chuẩn kỹ thuật về "Khả năng chống chịu" (Resilience Engineering). Điều này buộc quy trình khắc phục hậu quả không chỉ đơn thuần là khôi phục tình trạng ban đầu mà phải bao gồm các biện pháp nâng cấp chất lượng Kết cấu Hạ tầng, đảm bảo tài sản sau phục hồi có khả năng chịu đựng tốt hơn trước các rủi ro tương tự trong tương lai.

1.2. Thẩm quyền và trách nhiệm phối hợp liên ngành  

Công tác ứng phó sự cố đường sắt đòi hỏi sự phối hợp liên ngành phức tạp. Luật Đường sắt 2025 và các văn bản hướng dẫn năm 2025 đã làm rõ cơ chế phân định thẩm quyền nhằm tối ưu hóa tốc độ phản ứng. Các Nghị định quan trọng về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương, như Nghị định 140/2025/NĐ-CP và Nghị định 144/2025/NĐ-CP, quy định về phân cấp cho chính quyền địa phương 02 cấp. Sự cố đường sắt, đặc biệt là các sự cố cấp độ thấp hoặc trung bình, thường xảy ra ở các khu vực địa lý xa trung tâm. Do đó, chiến lược phân cấp này là một bước tiến chiến lược nhằm cắt giảm thời gian chờ đợi sự can thiệp từ trung ương, tối ưu hóa việc huy động nguồn lực tại chỗ.

Việc phân cấp thẩm quyền yêu cầu phải làm rõ trách nhiệm của Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh và cấp huyện trong việc huy động lực lượng địa phương (cảnh sát, cứu hỏa, y tế) và quản lý hiện trường tai nạn cấp độ 1 và 2. Chính quyền địa phương, theo thẩm quyền được phân cấp, có thể nhanh chóng thiết lập Ban Chỉ huy Hiện trường và triển khai các hoạt động sơ tán, cứu hộ ban đầu. Tổng công ty Đường sắt Việt Nam và các đơn vị thành viên tiếp tục giữ vai trò chịu trách nhiệm chính trong việc chuẩn bị, ứng phó ban đầu, và khôi phục hoạt động vận tải. Công tác này được chuẩn hóa và hướng dẫn chi tiết trong Sổ tay ứng phó sự cố. Cơ chế phối hợp theo Luật 2025 yêu cầu sự đồng bộ giữa ba trụ cột pháp lý mới: Nghị định về Phân cấp xác định ai ra quyết định ứng phó; Thông tư 09/2025/TT-BXD quy định cách ghi nhận và báo cáo sự cố; và Nghị định 15/2025/NĐ-CP quy định cách khôi phục tài sản bị hư hỏng. Sự đồng bộ này đảm bảo tính hiệu quả trong toàn bộ chu trình từ ứng phó đến khôi phục.

2. Khắc phục hậu quả sự cố, thiên tai, cứu nạn trong lĩnh vực đường sắt như thế nào?

2.1. Báo động và xác định sự cố 

Quy trình báo tin khẩn cấp phải được tiêu chuẩn hóa cao độ và ưu tiên sử dụng các kênh truyền dẫn chuyên dụng của ngành Đường sắt, với việc thiết lập hotline hoạt động 24/7 làm cầu nối thông tin tập trung, đảm bảo tiếp nhận và xử lý kịp thời. Thông tin tối thiểu khi báo cáo sự cố bao gồm vị trí chính xác (theo cột km, tên cầu, hầm hoặc khu gian), thời điểm phát hiện, loại sự cố (trật bánh, va chạm, cháy, sạt lở, v.v.), và ước tính mức độ ban đầu về thiệt hại người, phương tiện/kết cấu hạ tầng. Luật 2025 củng cố nghĩa vụ báo tin của nhân viên, hành khách và người dân, đồng thời thiết lập cơ chế bảo vệ người báo tin để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng; vai trò của cộng đồng còn mở rộng đến hỗ trợ sơ tán ban đầu, nhất là tại các khu vực xa xôi. Song song với đó, việc phân loại mức độ nghiêm trọng của sự cố và thiên tai là căn cứ để kích hoạt các cơ chế ứng phó và huy động nguồn lực phù hợp (cấp tỉnh hay cấp quốc gia).

Thông tư 09/2025/TT-BXD cung cấp các ngưỡng chi tiết để phân loại sự cố dựa trên thiệt hại về người, thiệt hại về Kết cấu Hạ tầng (mức độ hư hỏng công trình trọng yếu và độ dài thời gian tắc nghẽn giao thông), cùng với ảnh hưởng thứ cấp đến môi trường và an ninh trật tự. Việc phân loại này trực tiếp xác định cơ chế huy động lực lượng, đặc biệt là việc kích hoạt thẩm quyền của chính quyền địa phương theo tinh thần phân cấp của các Nghị định năm 2025.

Dưới đây là bảng phân loại mức độ nghiêm trọng sự cố và cơ chế phản ứng theo quy định năm 2025:

2.2. Ứng phó tại hiện trường 

Khi sự cố xảy ra, ưu tiên hàng đầu là cứu hộ và bảo đảm an toàn tính mạng con người. Ban Chỉ huy Hiện trường cần được thành lập ngay lập tức, bao gồm đại diện của đơn vị khai thác, cảnh sát, cứu hỏa và y tế. Việc sơ tán hành khách phải được thực hiện theo quy trình nghiêm ngặt quy định trong Sổ tay ứng phó sự cố đã được phổ biến. Công tác hỗ trợ y tế phải được triển khai khẩn trương, bao gồm sơ cứu ban đầu tại chỗ và vận chuyển người bị thương đến cơ sở y tế gần nhất. Sự phân cấp thẩm quyền năm 2025 đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo chính quyền địa phương có thể nhanh chóng huy động các nguồn lực y tế địa phương và phối hợp chặt chẽ với các lực lượng chức năng khác (cảnh sát, cứu hỏa) để tối ưu hóa việc cứu nạn.

Sau khi công tác cứu hộ con người hoàn tất hoặc đang được tiến hành song song, các biện pháp bảo vệ tài sản và Kết cấu Hạ tầng phải được áp dụng ngay lập tức. Điều này bao gồm việc cách ly khu vực sự cố và thiết lập vành đai bảo vệ để ngăn ngừa thiệt hại thứ cấp cho phương tiện (tàu, đầu máy) và các tài sản khác. Các đơn vị chịu trách nhiệm phải thực hiện các biện pháp gia cố, che chắn tạm thời để ngăn chặn sạt lở hoặc hư hỏng kết cấu tiếp theo, đặc biệt trong trường hợp thiên tai (mưa bão). Việc này phải tuân thủ các quy định kỹ thuật khẩn cấp về xây dựng và kết cấu được sửa đổi trong các văn bản hướng dẫn kỹ thuật năm 2025.

3. Quy trình phục hồi kỹ thuật và tái khai thác

3.1. Đánh giá thiệt hại và lập kế hoạch khắc phục

Việc đánh giá thiệt hại sau sự cố đường sắt không chỉ giới hạn ở tổn thất vật chất trực tiếp mà phải bao gồm toàn bộ thiệt hại về con người, tài sản, môi trường, và cả những thiệt hại gián tiếp do gián đoạn vận hành. Trong đánh giá kỹ thuật đối với kết cấu hạ tầng (cầu, hầm, ray), việc sử dụng công nghệ số và dữ liệu thu thập từ các thiết bị giám sát là bắt buộc. Nhờ sự gia tăng của các thiết bị ghi nhận hình ảnh và giám sát hành trình, công tác đánh giá đã chuyển từ chủ quan sang khách quan, giúp xác định chính xác nguyên nhân và mức độ hư hỏng theo Thông tư 09/2025/TT-BXD.

Khả năng thu thập dữ liệu chính xác này tạo ra áp lực lớn hơn lên các đơn vị bảo trì phải đảm bảo chất lượng kết cấu hạ tầng, vì mọi sai sót đều có bằng chứng số hóa, ảnh hưởng trực tiếp đến việc phân bổ chi phí sửa chữa. Kế hoạch phục hồi chi tiết sau đó phải được xây dựng dựa trên kết quả đánh giá này và tuân thủ nghiêm ngặt Nghị định 15/2025/NĐ-CP về quản lý tài sản, xác định rõ phân bổ nguồn lực, vật tư và nhân lực chuyên môn, đồng thời ưu tiên khôi phục an toàn vận hành tuyến chính. Một thách thức lớn là chi phí bồi thường thường không đủ trang trải chi phí sửa chữa toàn bộ Kết cấu Hạ tầng hư hỏng, vì vậy, kế hoạch phục hồi cần có dự toán chi phí thực tế và đề xuất cơ chế huy động vốn linh hoạt hoặc sử dụng quỹ dự phòng khẩn cấp, nhằm đảm bảo rằng việc phục hồi đạt tiêu chuẩn an toàn kỹ thuật cao hơn hoặc ít nhất là bằng trước sự cố và khắc phục dứt điểm nguy cơ tái phát.

3.2. Triển khai thi công và khôi phục kết cấu hạ tầng

Việc sửa chữa và tái thiết cơ sở kết cấu hạ tầng đường sắt phải áp dụng các biện pháp kỹ thuật tiên tiến và vật liệu tiêu chuẩn cao nhằm tăng cường khả năng chống chịu của hệ thống. Cụ thể, trong công tác khôi phục ray, tà vẹt và nền đường, cần áp dụng các kỹ thuật như hàn nhiệt ray tại chỗ, sử dụng tà vẹt bê tông dự ứng lực tiêu chuẩn mới, và xử lý nền đường bằng công nghệ gia cố địa kỹ thuật để chống lún và tăng cường khả năng chống chịu sạt lở. Đối với các công trình phức tạp như cầu và hầm, việc sửa chữa phải được giám sát nghiêm ngặt, ưu tiên sử dụng phương pháp Kiểm tra không phá hủy (Non-Destructive Testing) để xác định tính toàn vẹn của kết cấu. Đồng thời, quá trình tái thiết cần tích hợp các biện pháp ngăn ngừa rủi ro tương lai, chẳng hạn như lắp đặt hệ thống chiếu sáng và camera giám sát mới trong hầm.

Dưới đây là bảng chi tiết các phương pháp đánh giá và biện pháp khắc phục kỹ thuật cho kết cấu hạ tầng:

Trước khi thông tuyến trở lại, quy trình kiểm tra và nghiệm thu phải được thực hiện chặt chẽ qua ba giai đoạn: nghiệm thu kỹ thuật từng hạng mục, nghiệm thu tổng thể tuyến đường, và kiểm tra tải trọng (chạy thử nghiệm). Sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn kỹ thuật này là điều kiện tiên quyết để đảm bảo an toàn khai thác lâu dài. Trong thời gian khôi phục Kết cấu Hạ tầng, kế hoạch vận hành phải điều chỉnh linh hoạt, bao gồm tổ chức chuyển tải hành khách và hàng hóa thông qua các phương thức vận tải khác (đường bộ). Kế hoạch này phải giảm thiểu gián đoạn và tuân thủ các quy tắc về tổ chức giao thông đường sắt theo Luật 2025.

4. Các biện pháp ngăn ngừa, hạn chế rủi ro trong tương lai

4.1. Hiện đại hóa công nghệ và trang thiết bị cứu hộ

Luật Đường sắt 2025 thúc đẩy mạnh mẽ việc hiện đại hóa công nghệ. Một trong những trọng tâm là đầu tư vào Hệ thống Cảnh báo Tự động (Automatic Warning Devices) tại các điểm giao cắt đường sắt – đường bộ. Việc lắp đặt camera giám sát và các thiết bị cảnh báo từ xa giúp thông báo chuẩn xác thời điểm tàu chuẩn bị chạy qua, góp phần giảm mạnh tỷ lệ tai nạn giao thông tại các đường ngang, đồng thời tiết kiệm nhân lực ứng trực. Cùng với Hệ thống Cảnh báo Tự động, việc tăng cường lắp đặt camera giám sát tại các điểm xung yếu, đầu máy và khu vực dễ xảy ra thiên tai là bắt buộc. Theo quy định từ năm 2025, các loại phương tiện vận tải quan trọng cũng phải trang bị thiết bị ghi nhận hình ảnh người lái xe và giám sát hành trình nhằm đảm bảo tuân thủ các quy định an toàn giao thông.

Việc trang bị phương tiện cứu hộ chuyên dụng (cần cẩu, xe cứu nạn) phải đáp ứng yêu cầu nâng cao năng lực nội tại và sẵn sàng cho các dự án đường sắt tốc độ cao trong tương lai gần. Khả năng nâng và di chuyển các đoàn tàu, đầu máy nặng hàng trăm tấn một cách nhanh chóng là tiêu chuẩn kỹ thuật cần đạt được để giảm thiểu thời gian tắc nghẽn. Dữ liệu thu thập từ các thiết bị giám sát hành trình phải được quản lý tập trung và chuyên dụng. Hệ thống quản lý dữ liệu này phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật về bảo mật thông tin, đồng thời phục vụ cho công tác phân tích sự cố và thống kê báo cáo theo Thông tư 09/2025/TT-BXD.

4.2. Đào tạo và diễn tập 

Ngành Đường sắt cam kết nâng cao năng lực nội tại thông qua việc chú trọng đào tạo nhân lực. Sổ tay ứng phó sự cố đã được xây dựng và phổ biến tới từng đơn vị, phát huy tác dụng nhất định trong hoạt động ứng phó. Các chương trình đào tạo phải được cập nhật thường xuyên để phản ánh các quy trình mới, đặc biệt là quy trình phân cấp ứng phó (Cấp tỉnh/Quốc gia) và việc sử dụng các công nghệ mới (Hệ thống cảnh báo tự động, camera giám sát).

Việc tổ chức diễn tập thường xuyên là bắt buộc để kiểm tra tính đồng bộ và hiệu quả của các kế hoạch ứng phó. Kịch bản diễn tập phải bao gồm sự tham gia của các lực lượng chức năng liên quan (y tế, cảnh sát, chính quyền địa phương) theo tinh thần phân cấp thẩm quyền của Luật 2025. Sự tham gia của các cơ quan quản lý thủy lợi và khí tượng thủy văn là cần thiết, giúp ngành Đường sắt chuyển từ phản ứng bị động sang chủ động phòng ngừa, bằng cách sử dụng dữ liệu dự báo thời tiết để ngắt tàu sớm và gia cố các điểm xung yếu trước khi thiên tai xảy ra.

5. Thách thức, tiêu chuẩn và hỗ trợ cộng đồng

5.1. Thách thức hiện tại và tương lai

Một trong những thách thức lớn nhất mà ngành Đường sắt Việt Nam phải đối mặt là tình trạng cơ sở kết cấu hạ tầng hiện tại, đặc biệt là tuyến Bắc – Nam, đã cũ kỹ, khiến nó dễ bị tổn thương nghiêm trọng trước thiên tai như sạt lở, bão lũ. Hạn chế về nguồn lực tài chính là rào cản kinh niên. Phân tích cho thấy chi phí bồi thường thiệt hại thường không đủ để trang trải cho việc sửa chữa và tái thiết chất lượng cao. Nếu nguồn tài chính phục hồi không được đảm bảo, các đơn vị khai thác có xu hướng thực hiện sửa chữa tạm thời, dẫn đến nguy cơ tái phát sự cố. Do đó, Luật 2025 cần thiết lập cơ chế tài chính dự phòng khẩn cấp, tách biệt khỏi nguồn bồi thường, để đảm bảo việc phục hồi Kết cấu Hạ tầng được thực hiện với tiêu chuẩn an toàn kỹ thuật cao nhất.

Các quốc gia có ngành đường sắt phát triển (ví dụ: Nhật Bản, Đức) áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt về tốc độ thông tuyến (thường dưới 6-12 giờ cho sự cố nghiêm trọng) và sử dụng vật liệu cũng như thiết bị phục hồi có tuổi thọ cao. Trong khi Việt Nam đã có những bước đi đúng đắn trong việc nâng cấp trang thiết bị cứu hộ chuyên dụng và áp dụng công nghệ số, một điểm khác biệt chính là việc thiếu các quy chuẩn rõ ràng về thời gian phản ứng và khôi phục tối đa cho các cấp độ sự cố cụ thể. Việc formal hóa các tiêu chuẩn này trong luật 2025 là cần thiết để rút ngắn khoảng cách về năng lực ứng phó so với các quốc gia phát triển, đồng thời nâng cao tính ổn định và an toàn của hệ thống vận tải.

5.2. Hỗ trợ tâm lý và vai trò cộng đồng

Mặc dù thường bị xem nhẹ, việc hỗ trợ tâm lý cho nạn nhân và nhân viên cứu hộ là một ưu tiên hàng đầu trong công tác khắc phục hậu quả. Sự cố đường sắt thường mang tính chất thảm khốc, gây ra những sang chấn tâm lý nghiêm trọng (Rối loạn căng thẳng sau sang chấn - Post-Traumatic Stress Disorder) cho cả nạn nhân và đội ngũ tham gia ứng cứu tại hiện trường. Việc không cung cấp hỗ trợ đầy đủ sẽ dẫn đến tình trạng kiệt sức, giảm hiệu quả làm việc của đội ngũ cứu hộ và làm tăng chi phí bồi thường/kiện tụng dài hạn. Do đó, Luật Đường sắt 2025 và các văn bản hướng dẫn cần xem xét đưa dịch vụ chăm sóc sức khỏe tinh thần bắt buộc vào danh mục chi phí khắc phục hậu quả, coi đây là khoản đầu tư vào năng lực phản ứng dài hạn và sức khỏe của nguồn nhân lực. Bên cạnh đó, cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ ngành Đường sắt, bao gồm việc báo tin kịp thời thông qua hotline 24/7 và hỗ trợ sơ cứu cơ bản cho nạn nhân trước khi lực lượng y tế chuyên nghiệp đến. Hơn nữa, việc tuân thủ các quy tắc an toàn giao thông đường sắt và bảo vệ hành lang an toàn là cần thiết, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành Đường sắt và chính quyền địa phương để quản lý hiệu quả và giảm thiểu các sự cố do yếu tố bên ngoài.

6. Kết luận và kiến nghị

Luật đường sắt 2025 cùng các văn bản hướng dẫn đi kèm, bao gồm nghị định 15/2025/NĐ-CP, thông tư 09/2025/TT-BXD và các nghị định phân cấp, tạo nên một khung pháp lý tích hợp nhằm tăng cường khả năng chống chịu của kết cấu hạ tầng và tối ưu hóa tốc độ phản ứng thông qua cơ chế phân cấp. Để triển khai hiệu quả khung pháp lý này, cần thực hiện các kiến nghị chiến lược sau: thứ nhất, thiết lập cơ chế tài chính khẩn cấp bằng việc thành lập quỹ tài chính dự phòng khẩn cấp tách biệt, đảm bảo nguồn vốn đầy đủ để phục hồi kết cấu hạ tầng đạt tiêu chuẩn kỹ thuật cao, qua đó khắc phục dứt điểm tình trạng kết cấu hạ tầng cũ kỹ, thay vì chỉ đủ cho bồi thường. Thứ hai, cần tiêu chuẩn hóa thời gian phản ứng bằng cách ban hành các quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc trong luật 2025 về thời gian tối đa cho việc ứng phó (huy động lực lượng) và khôi phục vận hành (thông tuyến), dựa trên phân loại mức độ sự cố. Thứ ba, chính thức đưa dịch vụ hỗ trợ tâm lý vào quy trình khắc phục hậu quả và quản lý chi phí ưu tiên, nhằm bảo vệ sức khỏe tinh thần của cả nạn nhân và đội ngũ ứng cứu. Cuối cùng, cần đẩy mạnh tích hợp dữ liệu từ các hệ thống giám sát hành trình và camera vào công tác phân tích sự cố và ra quyết định phục hồi, đảm bảo tính khách quan và hiệu quả của các báo cáo thống kê theo thông tư 09/2025/TT-BXD.

Trên đây là nội dung Luật Minh Khuê đã sưu tầm và biên soạn. Trường hợp trong nội dung tư vấn có điều gì gây nhầm lẫn, chưa rõ ràng hoặc thông tin nêu trong nội dung tư vấn khiến quý khách chưa hiểu hết vấn đề hoặc/ và có sự vướng ngại, thắc mắc, chúng tôi rất mong nhận được ý kiến phản hồi của quý khách hàng. Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài gọi số: 1900.6162 hoặc liên hệ văn phòng để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng!

Luật Minh Khuê (Sưu tầm và biên tập).