Dự án đường sắt hiện nay phát triển rất mạnh mẽ về chủ trương và tiêu chuẩn kỹ thuật. Đặc biệt là đường sắt tốc độ cao, nhưng lại đối mặt với không ít khó khăn, sự không chắc chắn lớn trong giai đoạn vận hành. Việc Quốc hội ban hành Luật Đường sắt năm 2025 nhằm định hướng, phát triển lĩnh vực đường sắt thông qua các dự án đầu tư, xây dựng, thu hút vốn FDI... phát triển cơ sở hạ tầng Việt Nam.
1. Thế nào là đường sắt cao tốc?
Khung pháp lý nền tảng cho mọi hoạt động đường sắt tại Việt Nam là Luật Đường sắt năm 2025 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. " Hoạt động đường sắt là hoạt động của tổ chức, cá nhân trong lĩnh vực: quy hoạch, đầu tư xây dựng, quản lý, bảo trì, bảo vệ kết cấu hạ tầng đường sắt; vận tải đường sắt; công nghiệp đường sắt; an toàn giao thông đường sắt; kinh doanh đường sắt và các hoạt động khác có liên quan."
Đường sắt tốc độ cao được định nghĩa tại Luật Đường sắt năm 2017. Tuy nhiên, Luật Đường sắt năm 2025 lại không giải thích khái niệm đường sắt tốc độ cao, nhưng quy định một điều khoản về phân loại đường sắt và cấp kỹ thuật đường sắt tại Điều 7 Luật Đường sắt năm 2025:
Hệ thống đường sắt Việt Nam bao gồm:
- Đường sắt quốc gia là đường sắt phục vụ nhu cầu vận tải chung của cả nước và liên vận quốc tế;
- Đường sắt địa phương là đường sắt phục vụ nhu cầu vận tải của địa phương và vùng kinh tế. Đường sắt đô thị là một loại hình của đường sắt địa phương phục vụ nhu cầu vận tải hành khách ở khu vực đô thị và vùng phụ cận;
- Đường sắt chuyên dùng là đường sắt phục vụ nhu cầu vận tải riêng của tổ chức, cá nhân.
Dựa vào kỹ thuật đường sắt để xác định đường sắt tốc độ cao:
- Đường sắt có tốc độ thiết kế từ 200 km/h trở lên là đường sắt tốc độ cao;
- Đường sắt có tốc độ thiết kế dưới 200 km/h được phân thành các cấp I, II, III, IV.
Vậy có thể hiểu, đường sắt cao tốc là đường sắt có tốc độ thiết kế từ 200 km/h trở lên. Đường sắt nói chung bao gồm cả đường sắt cao tốc.
Điều này đồng nghĩa với việc đường sắt tốc độ cao không chỉ là một phương tiện giao thông hiện đại, mà còn là một giải pháp có lợi ích rất lớn cho việc giảm ô nhiễm môi trường và tăng cường sự kết nối giữa các thành phố và vùng lãnh thổ. Đường sắt tốc độ cao đang ngày càng trở thành một phần quan trọng trong hệ thống giao thông công cộng, đặc biệt là ở những quốc gia phát triển.
2. Các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động đường sắt
Đường sắt nói chung và đường cao tốc nói riêng được pháp luật về đường sắt quy định chi tiết các hành vi bị nghiêm cấm, nhằm bảo vệ kết cấu hạ tầng công trình giao thông đường bộ tại Điều 6 Luật Đường Sắt 2025 như sau:
- Phá hoại công trình đường sắt, phương tiện giao thông đường sắt; gây rối trật tự an toàn giao thông đường sắt.
- Lấn, chiếm hành lang an toàn giao thông đường sắt, phạm vi bảo vệ công trình đường sắt; tự mở lối đi qua đường sắt khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép.
- Làm sai lệch, che lấp hệ thống báo hiệu, tín hiệu giao thông đường sắt.
- Tự ý báo hiệu hoặc sử dụng các thiết bị để dừng tàu, trừ trường hợp phát hiện có sự cố gây mất an toàn giao thông đường sắt.
- Tự ý để chướng ngại vật, chất dễ cháy, chất dễ nổ, chất độc hại trong phạm vi bảo vệ công trình đường sắt và hành lang an toàn giao thông đường sắt.
- Điều khiển tàu chạy quá tốc độ quy định.
- Nhân viên đường sắt trong khi làm nhiệm vụ mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn; trong cơ thể có chất ma túy hoặc có chất kích thích khác mà pháp luật cấm sử dụng.
3. Yêu cầu chung đối với kết cấu hạ tầng đường sắt
Điều 9 Luật Đường sắt 2025 quy định Kết cấu Hạ tầng (KCHT) đường sắt phải đáp ứng các yêu cầu chung như sau:
- Kết cấu hạ tầng đường sắt phải bảo đảm công năng sử dụng, khai thác, phát huy hiệu quả và phù hợp với quy hoạch mạng lưới giao thông.
- Việc đầu tư xây dựng mới, cải tạo, nâng cấp kết cấu hạ tầng đường sắt phải bảo đảm ổn định, bền vững, đồng bộ, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, bảo đảm yêu cầu về an toàn, môi trường, phòng, chống cháy, nổ, thiên tai theo quy định của pháp luật, bảo đảm nhiệm vụ quốc phòng, an ninh".
KCHT đường sắt phải đảm bảo đầy đủ công năng sử dụng, khai thác hiệu quả và phát huy tối đa hiệu suất, đồng thời phải phù hợp tuyệt đối với quy hoạch mạng lưới giao thông đã được phê duyệt.
ĐSCT phải đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn tuyệt đối, phòng chống cháy nổ, thiên tai. Các công trình có ảnh hưởng lớn đến cộng đồng phải được tổ chức đánh giá an toàn chịu lực và an toàn vận hành định kỳ hoặc đột xuất. Về môi trường, các giải pháp giảm thiểu tác động (ví dụ: lắp đặt vách chống ồn tại khu dân cư ) là yêu cầu bắt buộc. Việc đầu tư và xây dựng KCHT đường sắt phải đảm bảo nhiệm vụ quốc phòng, an ninh quốc gia, thể hiện tầm quan trọng chiến lược của tuyến đường trong cơ cấu hạ tầng kinh tế - xã hội.
Những yêu cầu này nhấn mạnh vào sự toàn diện và đảm bảo vận hành an toàn, hiệu quả của đường sắt tốc độ cao, đồng thời đảm bảo rằng hệ thống này đáp ứng được các tiêu chuẩn kỹ thuật và môi trường đặt ra. Bằng cách này, hệ thống đường sắt tốc độ cao có thể đảm bảo hoạt động mạnh mẽ và an toàn, đồng thời đáp ứng đúng các tiêu chuẩn và yêu cầu kỹ thuật quy định.
4. Kết luận
Có thể thấy, Luật Đường Sắt năm 2025 đã quy định rõ hơn về các hoạt động của đường sắt, bao gồm các công trình, dự án, đầu tư... và rút ngắn còn 59 Điều so với Luật Đường sắt năm 2017 là 88 Điều . Khung pháp lý cho dự án Đường sắt Tốc độ Cao tại Việt Nam đã được thiết lập vững chắc ở cấp độ chủ trương chính sách và tiêu chuẩn kỹ thuật nền tảng, cho thấy sự sẵn sàng của Chính phủ đối với việc triển khai dự án. Tuy nhiên, sự phát triển không đồng đều của các văn bản pháp luật tạo ra những rào cản lớn trong giai đoạn thực thi và vận hành.
Quý khách có nhu cầu xem thêm bài viết sau: Đường sắt giao cắt đường bộ thì phương tiện nào được quyền ưu tiên?
Quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp với Tổng đài tư vấn pháp luật qua số hotline 1900.6162 để nhận được sự hỗ trợ chuyên nghiệp và tận tâm từ đội ngũ chuyên gia của chúng tôi. Đối với những trường hợp cần sự tư vấn chi tiết hơn, chúng tôi cũng rất hoan nghênh quý khách gửi yêu cầu thông tin chi tiết qua địa chỉ email: lienhe@luatminhkhue.vn. Chúng tôi cam kết giải đáp mọi thắc mắc của quý khách hàng một cách nhanh chóng và chính xác.
Xin chân thành cảm ơn sự hợp tác và sự tin tưởng của quý khách hàng!
