Khi nào thì được yêu cầu tuyên bố một người là mất tích, đã chết?

Việc một cá nhân biệt tích lâu dài, không có tin tức xác thực về việc còn sống hay đã chết, luôn đặt ra những vấn đề pháp lý phức tạp, đặc biệt là trong các quan hệ nhân thân và tài sản. Pháp luật Việt Nam đã thiết lập hai chế định pháp lý quan trọng thông qua Quyết định của Tòa án là Tuyên bố một người mất tích và Tuyên bố một người đã chết, nhằm giải quyết và ổn định các hệ quả pháp lý phát sinh từ sự vắng mặt đó.

1. Tư cách chủ thể 

Việc tuyên bố mất tích và tuyên bố đã chết là hai giai đoạn pháp lý kế tiếp nhau, có sự khác biệt căn bản về tư cách chủ thể của người biệt tích:

Tuyên bố mất tích (Điều 68 Bộ luật Dân sự năm 2015 - BLDS 2015): Tư cách chủ thể pháp luật của người đó tạm thời bị đình chỉ đối với một số quyền và nghĩa vụ nhất định (như quyền ly hôn của vợ/chồng), nhưng về bản chất, người đó vẫn được coi là còn sống theo pháp luật. Mục tiêu chính là quản lý tài sản và giải quyết một số quan hệ cấp thiết.

Tuyên bố đã chết (Điều 71 BLDS 2015): Tư cách chủ thể pháp luật của người đó chấm dứt hoàn toàn, tương đương với cái chết sinh học. Mục tiêu là giải quyết dứt điểm toàn bộ quan hệ pháp luật của người đó, đặc biệt là quan hệ hôn nhân và thừa kế.

Sự phân biệt này là nền tảng để xem xét các điều kiện về thời gian và các hệ quả pháp lý tiếp theo.

2. Khi nào thì được yêu cầu tuyên bố một người là mất tích, đã chết?

Thời điểm phát sinh quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố một người là mất tích hoặc đã chết phụ thuộc vào thời hạn biệt tích và việc người yêu cầu đã thực hiện đầy đủ các biện pháp tìm kiếm, thông báo, cụ thể như sau:

2.1. Thời điểm được yêu cầu tuyên bố mất tích

Người có quyền, lợi ích liên quan có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố một người mất tích khi đủ điều kiện quy định tại Khoản 1 Điều 68 Bộ luật Dân sự 2015:

Thời điểm tính 02 năm biệt tích được tính từ ngày biết được tin tức cuối cùng về người đó.

Trường hợp không xác định được ngày có tin tức cuối cùng tính từ ngày đầu tiên của tháng tiếp theo tháng có tin tức cuối cùng.

Trường hợp không xác định được ngày, tháng có tin tức cuối cùng: Tính từ ngày đầu tiên của năm tiếp theo năm có tin tức cuối cùng.

2.2. Thời điểm được yêu cầu tuyên bố đã chết 

Người có quyền, lợi ích liên quan có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố một người là đã chết khi thuộc một trong bốn trường hợp sau, được quy định tại Khoản 1 Điều 71 Bộ luật Dân sự 2015:

Như vậy, các mốc thời gian 02 năm (mất tích), 03 năm (sau mất tích), 05 năm (biệt tích dài ngày) là những giới hạn pháp lý tối thiểu để người có quyền, lợi ích liên quan có thể nộp đơn yêu cầu Tòa án giải quyết, nhằm chuyển hóa sự kiện vắng mặt thực tế thành tình trạng pháp lý được công nhận.

3. Căn cứ yêu cầu tuyên bố 

Ngưỡng để Tòa án chấp nhận yêu cầu tuyên bố mất tích được xác định bằng hai yếu tố cốt lõi:

Thời hạn 02 năm là một quy tắc định danh, nhưng điểm cốt lõi là việc tính thời điểm bắt đầu. Khoản 1 Điều 68 BLDS 2015 quy định rõ ràng về cách xác định ngày biệt tích cuối cùng, ưu tiên ngày có tin tức cuối cùng, nếu không xác định được sẽ lấy ngày đầu tiên của tháng hoặc năm tiếp theo. Sự chi tiết này nhằm đảm bảo tính chính xác và thống nhất trong việc xác định thời điểm phát sinh quyền yêu cầu.

Điều kiện nỗ lực tìm kiếm: "Đã áp dụng đầy đủ các biện pháp thông báo, tìm kiếm theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự nhưng vẫn không có tin tức xác thực về việc người đó còn sống hay đã chết".

3.1. Hậu quả pháp lý 

Sự khác biệt về tư cách chủ thể dẫn đến những hệ quả pháp lý hoàn toàn khác nhau đối với quan hệ hôn nhân và tài sản.

*Hậu quả của tuyên bố mất tích (Điều 69, Điều 70 BLDS 2015)

Không chấm dứt quan hệ hôn nhân. Tuy nhiên, căn cứ Khoản 2 Điều 68 BLDS 2015 và Điều 56 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, vợ hoặc chồng của người bị tuyên bố mất tích có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn. Quyết định ly hôn có hiệu lực sẽ chấm dứt quan hệ hôn nhân.

Tài sản của người bị tuyên bố mất tích được quản lý bởi người đang quản lý tài sản của người vắng mặt hoặc do Tòa án chỉ định (Điều 69 BLDS 2015). Người quản lý có nghĩa vụ giữ gìn, bảo quản và chỉ được sử dụng vì lợi ích của người mất tích và gia đình. Việc quản lý này mang tính tạm thời.

Khi người bị tuyên bố mất tích trở về, Tòa án sẽ hủy bỏ quyết định tuyên bố mất tích theo yêu cầu. Người này được khôi phục quyền tài sản, nhưng quyết định ly hôn (nếu có) vẫn có hiệu lực pháp luật.

*Hậu quả của tuyên bố đã chết (Điều 72, Điều 73 BLDS 2015)

Quan hệ hôn nhân, gia đình và các quan hệ nhân thân khác chấm dứt như đối với người đã chết thực tế (Khoản 1 Điều 72 BLDS 2015). Vợ/chồng của người bị tuyên bố chết có quyền kết hôn với người khác.

Tài sản của người bị tuyên bố chết được giải quyết theo quy định của pháp luật về thừa kế (Khoản 2 Điều 72 BLDS 2015). Việc chia thừa kế được tiến hành theo di chúc hoặc theo pháp luật.

Nếu người bị tuyên bố đã chết trở về, Tòa án sẽ hủy bỏ quyết định. Người này có quyền yêu cầu hoàn trả tài sản, giá trị tài sản còn lại. Tuy nhiên, trừ trường hợp cố tình giấu giếm, việc hoàn trả không làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người thứ ba ngay tình đã xác lập thông qua các giao dịch hợp pháp (như mua bán nhà đất đã được chia thừa kế). Đặc biệt, quan hệ hôn nhân không tự động được khôi phục; nếu vợ/chồng cũ đã kết hôn với người khác thì việc kết hôn đó vẫn có hiệu lực pháp luật.

3.2. Thủ tục tuyên bố mất tích 

Thủ tục tuyên bố mất tích và đã chết thuộc nhóm việc dân sự về yêu cầu xác định sự kiện pháp lý, được quy định tại các Chương XXVI và XXVII BLTTDS 2015. Thẩm quyền thuộc về Tòa án nhân dân khu vực nơi người bị yêu cầu tuyên bố có nơi cư trú cuối cùng.

Quy trình như sau: 

1) Nộp đơn và thụ lý: Người có quyền, lợi ích liên quan nộp đơn kèm chứng cứ. 

2) Thông báo tìm kiếm: Tòa án ra quyết định thông báo tìm kiếm. Thời hạn thông báo là 04 tháng (Điều 388 BLTTDS 2015). Đây là giai đoạn bắt buộc nhằm đảm bảo tính khách quan và công khai.

3) Mở phiên họp: Trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày kết thúc thời hạn thông báo, Tòa án mở phiên họp xét đơn yêu cầu.

4. Kết luận 

Được yêu cầu người mất tích đã chết trong trường hợp sau đây: Sau 03 năm, kể từ ngày quyết định tuyên bố mất tích của Tòa án có hiệu lực pháp luật mà vẫn không có tin tức xác thực là còn sống; Biệt tích trong chiến tranh sau 05 năm, kể từ ngày chiến tranh kết thúc mà vẫn không có tin tức xác thực là còn sống; Bị tai nạn hoặc thảm họa, thiên tai mà sau 02 năm, kể từ ngày tai nạn hoặc thảm hoạ, thiên tai đó chấm dứt vẫn không có tin tức xác thực là còn sống, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác; Biệt tích 05 năm liền trở lên và không có tin tức xác thực là còn sống.

Để được tư vấn chuyên sâu, hỗ trợ về thủ tục tố tụng và giải quyết các vấn đề phức tạp về tài sản, hôn nhân liên quan đến việc tuyên bố một người là mất tích, đã chết, Quý khách hàng vui lòng liên hệ  1900.6162 – Luật Minh Khuê.