1. "Khổng Tử là ai và triết lý đạo đức của ông có gì đặc biệt?

Khổng Tử (551–479 trước Công nguyên), tên thật là Khổng Khâu, tự Trọng Ni, là nhà tư tưởng, nhà giáo dục và triết gia nổi tiếng của Trung Hoa cổ đại. Ông được xem là người đặt nền móng cho Nho giáo – một hệ thống tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống chính trị, giáo dục, văn hóa và đạo đức của nhiều quốc gia Đông Á như Trung Quốc, Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản và một số nước khác.

Trong lịch sử, Khổng Tử không chỉ được biết đến với vai trò là người truyền bá tri thức mà còn được tôn vinh là "Vạn thế sư biểu", nghĩa là người thầy mẫu mực của muôn đời. Điều làm nên giá trị lâu bền của tư tưởng Khổng Tử không nằm ở những quy tắc cứng nhắc mà ở quan niệm lấy con người làm trung tâm, đề cao việc tu dưỡng đạo đức để xây dựng gia đình hạnh phúc, xã hội ổn định và quốc gia thịnh trị.

Đối với Khổng Tử, muốn quản lý đất nước trước hết phải giáo hóa con người; muốn giáo hóa con người phải bắt đầu từ việc tự rèn luyện bản thân. Vì vậy, triết lý nổi tiếng của ông được thể hiện qua con đường: tu thân – tề gia – trị quốc – bình thiên hạ. Theo đó, mỗi cá nhân cần hoàn thiện nhân cách trước khi mong muốn tạo ra những giá trị tích cực cho cộng đồng.

Điểm đặc biệt trong triết lý đạo đức của Khổng Tử là đặt đạo đức lên trên tài năng và quyền lực. Ông cho rằng người có học nhưng thiếu đạo đức sẽ khó trở thành người có ích cho xã hội. Ngược lại, người biết sống nhân ái, trung thực, giữ chữ tín và có trách nhiệm sẽ tạo dựng được niềm tin, từ đó góp phần xây dựng một xã hội văn minh.

Hạt nhân của hệ thống tư tưởng này là Ngũ thường gồm năm phẩm chất đạo đức cơ bản:

  • Nhân: lòng yêu thương con người, biết đồng cảm và giúp đỡ người khác.
  • Nghĩa: hành động đúng lẽ phải, đặt công bằng và chính trực lên trên lợi ích cá nhân.
  • Lễ: cư xử đúng mực, biết tôn trọng người khác và giữ gìn các chuẩn mực ứng xử.
  • Trí: không ngừng học tập, suy nghĩ và phân biệt đúng – sai.
  • Tín: trung thực, giữ lời hứa và xây dựng uy tín trong mọi mối quan hệ.

Trong nhiều tài liệu hiện đại, Ngũ thường thường được nhắc đến cùng Tam cương. Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng Khổng Tử chủ yếu giảng về các mối quan hệ đạo đức giữa con người với con người (Ngũ luân). Khái niệm Tam cương – Ngũ thường dưới dạng một học thuyết hoàn chỉnh được hệ thống hóa về sau bởi học giả Đổng Trọng Thư vào thời Tây Hán trên cơ sở kế thừa tư tưởng của Khổng Tử và Mạnh Tử.

Một trong những tư tưởng nổi tiếng nhất của Khổng Tử là:

"Điều gì mình không muốn thì đừng làm cho người khác."

Đây được xem là nguyên tắc ứng xử mang tính phổ quát, khuyến khích con người biết đặt mình vào vị trí của người khác trước khi hành động.

Bên cạnh đó, Khổng Tử còn đặc biệt coi trọng việc học. Theo ông, học không chỉ để thi cử hay mưu cầu danh lợi mà quan trọng hơn là để hiểu biết, sửa mình và sống tốt hơn mỗi ngày. Vì vậy, ông khuyên:

  • Học phải đi đôi với suy nghĩ.
  • Biết sai phải sửa.
  • Không ngừng học hỏi suốt đời.
  • Thành thật với những điều mình biết và chưa biết.

Triết lý giáo dục này vẫn còn nguyên giá trị trong xã hội hiện đại khi việc học tập suốt đời được xem là yếu tố quan trọng để thích ứng với sự phát triển của khoa học và công nghệ.

Tại Việt Nam, tư tưởng Khổng Tử đã ảnh hưởng sâu sắc đến truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, hiếu kính cha mẹ và đề cao lễ nghĩa trong gia đình. Tuy nhiên, việc tiếp cận tư tưởng của ông ngày nay cần có cái nhìn khách quan, kế thừa có chọn lọc. Những giá trị như lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm, trung thực, giữ chữ tín và ý thức học tập suốt đời vẫn mang ý nghĩa tích cực. Trong khi đó, một số quan niệm chịu ảnh hưởng của xã hội phong kiến về đẳng cấp hay bất bình đẳng giới không còn phù hợp với các nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng quyền con người được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013 và hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành.

Có thể nói, giá trị lớn nhất mà Khổng Tử để lại không phải là những quy định bắt buộc phải làm theo, mà là phương pháp tự hoàn thiện bản thân. Sau hơn 2.500 năm, các lời dạy về lòng nhân ái, sự chính trực, lễ phép, trí tuệ và chữ tín vẫn là những chuẩn mực đạo đức có giá trị tham khảo trong học tập, công việc và cuộc sống.

 

2. Tổng hợp lời dạy của Khổng Tử về đạo đức và cách sống làm người

Trong toàn bộ hệ thống tư tưởng của mình, Khổng Tử luôn coi đạo đức là nền tảng của nhân cách. Theo ông, con người muốn thành công trước hết phải biết làm người tử tế, biết yêu thương, cư xử đúng mực và không ngừng hoàn thiện bản thân. Những lời dạy của Khổng Tử không chỉ dành cho bậc quân tử hay người làm quan mà còn phù hợp với mỗi cá nhân trong cuộc sống hằng ngày.

Dưới đây là những giá trị cốt lõi được thể hiện xuyên suốt trong các lời dạy của ông.

Sống có lòng nhân ái

Khổng Tử xem chữ Nhân là đức hạnh cao nhất của con người. Người có lòng nhân biết yêu thương, cảm thông, giúp đỡ người khác và không làm điều mình không mong muốn người khác làm với mình.

Bài học rút ra là hãy biết đặt mình vào hoàn cảnh của người khác trước khi phán xét hoặc hành động. Sự tử tế, bao dung và lòng trắc ẩn luôn là nền tảng của các mối quan hệ bền vững.

Luôn hành động theo lẽ phải

Đức Nghĩa được Khổng Tử đặt cao hơn lợi ích cá nhân. Ông cho rằng người quân tử luôn cân nhắc điều đúng trước khi nghĩ đến điều có lợi.

Trong học tập, công việc và kinh doanh, điều này được hiểu là trung thực, công bằng, không vì lợi ích trước mắt mà đánh đổi danh dự hay vi phạm chuẩn mực đạo đức và pháp luật.

Giữ lễ nghĩa trong giao tiếp

Theo Khổng Tử, Lễ không chỉ là nghi thức mà còn là cách ứng xử văn minh giữa người với người.

Một người có lễ biết kính trên nhường dưới, tôn trọng sự khác biệt, biết nói lời cảm ơn, xin lỗi đúng lúc và giữ thái độ ôn hòa trong giao tiếp.

Ngày nay, tinh thần này vẫn được thể hiện qua văn hóa ứng xử nơi công sở, trường học, gia đình và trên môi trường mạng.

Không ngừng học tập và suy ngẫm

Khổng Tử nhiều lần nhấn mạnh:

"Học mà không suy nghĩ thì vô ích; suy nghĩ mà không học thì nguy hiểm."

Theo ông, học tập phải gắn với tư duy và thực hành. Tri thức chỉ thực sự có giá trị khi được vận dụng để giải quyết vấn đề và giúp con người sống tốt hơn.

Biết nhận lỗi và sửa sai

Một trong những lời dạy nổi tiếng của Khổng Tử là:

"Biết có lỗi mà không chịu sửa thì đó mới chính là lỗi."

Điều quan trọng không phải là không bao giờ mắc sai lầm mà là dám nhìn nhận, chịu trách nhiệm và không ngừng hoàn thiện bản thân.

Giữ chữ tín trong mọi mối quan hệ

Khổng Tử cho rằng nếu đánh mất chữ Tín thì con người rất khó tạo dựng được sự nghiệp và niềm tin.

Giữ lời hứa, trung thực trong lời nói, làm đúng cam kết và có trách nhiệm với hành động của mình là những biểu hiện cụ thể của chữ Tín trong cuộc sống hiện đại.

Khiêm tốn trước tri thức

Khổng Tử khuyên:

"Biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết."

Đó không phải là sự yếu kém mà là biểu hiện của trí tuệ và sự trung thực. Người khiêm tốn luôn có cơ hội học hỏi và tiến bộ.

Tu dưỡng bản thân mỗi ngày

Theo Khổng Tử, việc sửa mình quan trọng hơn việc chỉ trích người khác. Người quân tử thường xuyên tự nhìn lại bản thân để hoàn thiện đạo đức, lời nói và hành động.

Việc tự đánh giá sau mỗi ngày, rút kinh nghiệm từ những thiếu sót và đặt mục tiêu cải thiện bản thân chính là tinh thần tu thân mà ông đề cao.

 

3. Khổng Tử dạy gì về đạo lý làm người và cách đối nhân xử thế?

Trong tư tưởng Khổng Tử, đối nhân xử thế không chỉ là kỹ năng giao tiếp mà còn phản ánh phẩm chất đạo đức của mỗi người. Một người có học thức nhưng thiếu lễ nghĩa, thiếu lòng nhân hoặc không giữ chữ tín thì khó nhận được sự tôn trọng lâu dài.

Điều đầu tiên Khổng Tử nhấn mạnh là biết tôn trọng người khác. Ông cho rằng mọi mối quan hệ đều cần được xây dựng trên sự chân thành, khiêm nhường và biết lắng nghe. Khi cư xử với người khác bằng sự tôn trọng, con người sẽ dễ tạo dựng niềm tin và hạn chế những xung đột không cần thiết.

Khổng Tử cũng khuyên con người không nên lấy oán báo oán. Trong nhiều câu chuyện giữa ông và các học trò, tư tưởng được đề cao là dùng sự giáo hóa, lòng bao dung và cách ứng xử đúng mực để cảm hóa người khác thay vì chỉ đáp trả bằng sự thù ghét. Điều này không có nghĩa là dung túng cho hành vi sai trái mà là khuyến khích giải quyết mâu thuẫn bằng lý trí, đạo đức và sự thấu hiểu.

Đối với việc kết giao bạn bè, Khổng Tử cho rằng nên gần gũi người tốt để học điều hay, tránh xa những thói quen xấu có thể làm ảnh hưởng đến nhân cách. Một người bạn chân thành không chỉ chia sẻ niềm vui mà còn dám góp ý khi thấy bạn mình mắc sai lầm.

Trong gia đình, Khổng Tử đặc biệt coi trọng đạo hiếu. Hiếu không chỉ là phụng dưỡng cha mẹ về vật chất mà còn là sự kính trọng, biết ơn, quan tâm và gìn giữ danh dự của gia đình bằng lối sống đúng đắn.

Trong công việc, ông khuyên mỗi người phải hiểu rõ trách nhiệm của mình, làm việc tận tâm, giữ lời hứa và cư xử công bằng với đồng nghiệp. Những nguyên tắc này đến nay vẫn được xem là nền tảng của đạo đức nghề nghiệp và văn hóa tổ chức.

Đối với người lãnh đạo, Khổng Tử chủ trương "đức trị", tức là lấy đạo đức làm gương để cảm hóa người khác. Một người đứng đầu có nhân cách, công bằng và biết lắng nghe sẽ tạo được niềm tin, từ đó xây dựng tập thể đoàn kết và phát triển bền vững.

Trong xã hội hiện đại, những lời dạy này vẫn có giá trị tham khảo khi được vận dụng phù hợp với các nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng quyền con người và tuân thủ pháp luật. Việc giữ gìn lễ nghĩa, trung thực, trách nhiệm và biết hợp tác với người khác luôn là những yếu tố quan trọng để xây dựng môi trường sống và làm việc văn minh.

 

4. Những câu nói, câu thơ hay của Khổng Tử được lưu truyền đến nay

Trải qua hơn hai thiên niên kỷ, nhiều lời dạy của Khổng Tử vẫn được truyền tụng vì chứa đựng những bài học sâu sắc về đạo đức, học tập và cách sống. Bên cạnh các câu được ghi chép trong "Luận ngữ", tại Việt Nam còn lưu truyền nhiều câu thơ, lời răn mang cảm hứng từ tư tưởng Khổng giáo. Cần lưu ý rằng không phải tất cả những câu thơ gắn tên Khổng Tử đều do chính ông sáng tác; nhiều tác phẩm là sáng tác dân gian Việt Nam mượn hình tượng Khổng Tử để truyền tải đạo lý.

Một số câu nói nổi tiếng của Khổng Tử:

  • Điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác.
  • Học mà không suy nghĩ thì vô ích; suy nghĩ mà không học thì nguy hiểm.
  • Biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, ấy mới là biết.
  • Người quân tử lấy nghĩa làm trọng.
  • Người không có chữ tín thì khó đứng vững trong cuộc đời.
  • Thấy điều đúng mà không làm là thiếu dũng khí.
  • Biết sai mà không sửa mới là sai lầm thực sự.
  • Ba người cùng đi, thế nào cũng có người là thầy của ta.
  • Người quân tử cầu ở mình, kẻ tiểu nhân cầu ở người.
  • Đức không cô độc, ắt sẽ có người đồng hành.

Bên cạnh đó, trong văn hóa dân gian Việt Nam còn lưu truyền bài thơ lục bát thường được gọi là "Lời dạy của đức Khổng Tử". Những câu mở đầu quen thuộc là:

"Hình hài của mẹ của cha,
Trí khôn đời dạy, đói no tự mình.
Sang hèn trong kiếp nhân sinh,
Buồn vui sướng khổ thường tình thế thôi."

Đây là tác phẩm khuyết danh của người Việt, không phải bản dịch từ tác phẩm của Khổng Tử. Nội dung bài thơ kế thừa nhiều tư tưởng của Nho giáo như đề cao đạo hiếu, nhân nghĩa, sự tự lập, giữ gìn nhân cách và sống có trách nhiệm với gia đình, cộng đồng.

Khi tìm hiểu các câu nói của Khổng Tử trên internet hoặc mạng xã hội, người đọc cũng nên đối chiếu với các nguồn tư liệu đáng tin cậy như "Luận ngữ" và các công trình nghiên cứu về Nho giáo. Thực tế có không ít câu danh ngôn được gán cho Khổng Tử nhưng không có căn cứ lịch sử hoặc không xuất hiện trong các văn bản kinh điển.

Dù được diễn đạt dưới hình thức danh ngôn hay thơ ca, những lời dạy của Khổng Tử vẫn hướng con người đến các giá trị bền vững như nhân ái, trung thực, lễ nghĩa, hiếu kính, học tập suốt đời và không ngừng hoàn thiện bản thân. Đây cũng là những phẩm chất vẫn được xã hội hiện đại coi trọng trong xây dựng nhân cách và văn hóa ứng xử.

 

5. Giải nghĩa những lời răn, câu dạy nổi tiếng của Khổng Tử

Những lời dạy của Khổng Tử không chỉ là các câu danh ngôn mang tính triết lý mà còn là những nguyên tắc đạo đức được đúc kết từ quá trình quan sát con người và xã hội. Dù ra đời cách đây hơn 2.500 năm, nhiều tư tưởng của ông vẫn có giá trị tham khảo trong học tập, công việc và cuộc sống nếu được tiếp cận với tinh thần kế thừa, chọn lọc và phù hợp với các giá trị của xã hội hiện đại.

Dưới đây là một số lời dạy nổi tiếng cùng ý nghĩa của từng câu.

 

"Điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác."

Đây là một trong những tư tưởng nổi tiếng nhất của Khổng Tử, được xem là nguyên tắc ứng xử cơ bản giữa con người với con người.

Ý nghĩa của câu nói là hãy biết đặt mình vào vị trí của người khác trước khi hành động. Nếu bản thân không muốn bị lừa dối, xúc phạm, coi thường hoặc đối xử bất công thì cũng không nên làm những điều đó với người khác.

Trong cuộc sống hiện đại, nguyên tắc này giúp xây dựng môi trường học tập, làm việc và giao tiếp văn minh, đồng thời góp phần hạn chế bạo lực học đường, ứng xử thiếu chuẩn mực trên mạng xã hội và các hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.

 

"Học mà không suy nghĩ thì vô ích; suy nghĩ mà không học thì nguy hiểm."

Khổng Tử nhấn mạnh việc học phải đi đôi với tư duy và thực hành.

Nếu chỉ ghi nhớ kiến thức mà không biết phân tích, vận dụng thì việc học sẽ trở nên máy móc. Ngược lại, nếu chỉ dựa vào suy đoán cá nhân mà không chịu học hỏi thì rất dễ dẫn đến nhận thức sai lệch.

Đây cũng là kỹ năng học tập quan trọng trong thời đại số, khi lượng thông tin rất lớn nhưng không phải thông tin nào cũng chính xác.

 

"Biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết."

Theo Khổng Tử, trung thực với tri thức là biểu hiện của người có hiểu biết.

Việc thừa nhận mình chưa biết không phải là điểm yếu mà là cơ hội để tiếp tục học hỏi. Người luôn cho rằng mình biết tất cả sẽ rất khó tiến bộ.

 

"Người quân tử cầu ở mình, kẻ tiểu nhân cầu ở người."

Câu nói khuyên mỗi người nên tự nhìn lại bản thân trước khi đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc người khác.

Thay vì chỉ trích, phàn nàn hay tìm lý do biện minh, con người cần chủ động nâng cao năng lực, sửa chữa thiếu sót và chịu trách nhiệm về hành động của mình.

 

"Ba người cùng đi, thế nào cũng có người là thầy của ta."

Khổng Tử cho rằng ai cũng có điểm mạnh đáng để học hỏi.

Người giỏi giúp ta học điều hay, còn người mắc sai lầm cũng giúp ta rút kinh nghiệm để tránh lặp lại những lỗi tương tự. Tinh thần học hỏi không phân biệt tuổi tác, nghề nghiệp hay địa vị vẫn là một trong những yếu tố quan trọng để phát triển bản thân.

 

"Người không có chữ Tín thì khó đứng vững."

Chữ Tín là nền tảng của mọi mối quan hệ.

Giữ lời hứa, trung thực trong công việc, tôn trọng cam kết và chịu trách nhiệm với lời nói sẽ giúp mỗi người xây dựng uy tín lâu dài. Trong kinh doanh, đây cũng là yếu tố tạo nên niềm tin của khách hàng và đối tác.

 

"Biết sai mà không sửa mới là sai lầm."

Theo Khổng Tử, không ai tránh khỏi sai sót. Điều quan trọng là dám nhận lỗi, sửa sai và không ngừng hoàn thiện bản thân.

Đây là bài học có giá trị trong học tập, công việc cũng như trong các mối quan hệ gia đình và xã hội.

 

Có nên hiểu các lời dạy của Khổng Tử theo nghĩa tuyệt đối?

Câu trả lời là không.

Các lời dạy của Khổng Tử ra đời trong bối cảnh xã hội cổ đại nên cần được đặt trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Khi vận dụng vào hiện nay, nên kế thừa những giá trị tích cực như lòng nhân ái, sự trung thực, tinh thần hiếu học, trách nhiệm và giữ chữ tín; đồng thời không áp dụng máy móc những quan niệm không còn phù hợp với nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng quyền con người và các quy định của pháp luật hiện hành.

 

6. Áp dụng lời dạy của Khổng Tử vào cuộc sống hiện đại như thế nào?

Dù xã hội đã có nhiều thay đổi, nhiều tư tưởng của Khổng Tử vẫn có thể trở thành những bài học hữu ích nếu được vận dụng linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế và các chuẩn mực pháp lý, đạo đức hiện nay.

 

Trong học tập

Khổng Tử đề cao việc học suốt đời và tinh thần cầu thị.

Học sinh, sinh viên không chỉ cần tiếp thu kiến thức mà còn phải biết suy nghĩ độc lập, kiểm chứng thông tin, chủ động đặt câu hỏi và vận dụng kiến thức vào thực tế.

Việc học để phát triển năng lực, phẩm chất và kỹ năng sống phù hợp với định hướng đổi mới giáo dục hiện nay.

 

Trong công việc

Các giá trị như chữ Tín, trách nhiệm, trung thực và tinh thần cầu tiến luôn được các cơ quan, doanh nghiệp đánh giá cao.

Một người làm việc đúng cam kết, hoàn thành nhiệm vụ đúng thời hạn, sẵn sàng nhận trách nhiệm khi xảy ra sai sót sẽ tạo dựng được uy tín và cơ hội phát triển lâu dài.

 

Trong quản lý và lãnh đạo

Khổng Tử đề cao phương pháp lấy đạo đức làm nền tảng cho quản trị.

Đối với người quản lý hiện đại, điều này được thể hiện qua việc:

  • Làm gương trong công việc.
  • Tôn trọng nhân viên.
  • Lắng nghe ý kiến tập thể.
  • Đánh giá công bằng.
  • Xây dựng văn hóa tổ chức minh bạch.

Sự gương mẫu của người lãnh đạo thường tạo ảnh hưởng tích cực hơn các mệnh lệnh mang tính áp đặt.

 

Trong gia đình

Đạo hiếu theo tinh thần Khổng Tử không chỉ là phụng dưỡng cha mẹ mà còn là sự kính trọng, quan tâm và giữ gìn hạnh phúc gia đình.

Đồng thời, cha mẹ cũng có trách nhiệm yêu thương, giáo dục con bằng sự nêu gương, tôn trọng và đồng hành cùng con thay vì áp đặt.

Quan hệ gia đình hiện đại cần được xây dựng trên cơ sở bình đẳng, yêu thương và tôn trọng lẫn nhau theo quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình.

 

Trong giao tiếp và ứng xử

Lời dạy "điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác" vẫn là nguyên tắc ứng xử có giá trị.

Điều này thể hiện ở việc:

  • Tôn trọng sự khác biệt.
  • Biết lắng nghe.
  • Không xúc phạm danh dự người khác.
  • Không lan truyền thông tin sai sự thật.
  • Giữ thái độ văn minh trên mạng xã hội.

Đây cũng là những hành vi góp phần xây dựng môi trường số an toàn và có trách nhiệm.

 

Trong phát triển bản thân

Khổng Tử khuyến khích mỗi người thường xuyên tự nhìn lại bản thân.

Có thể hình thành thói quen:

  • Đọc sách mỗi ngày.
  • Đánh giá lại những việc đã làm.
  • Sửa chữa thiếu sót.
  • Rèn luyện tính kỷ luật.
  • Giữ lời hứa với bản thân và người khác.

Những việc nhỏ được thực hiện đều đặn sẽ tạo nên sự thay đổi tích cực trong lâu dài.

 

Kế thừa có chọn lọc các giá trị của Khổng Tử

Ngày nay, việc học tập tư tưởng Khổng Tử cần dựa trên tinh thần chọn lọc.

Những giá trị như nhân ái, hiếu học, trung thực, trách nhiệm, giữ chữ tín và tôn trọng người khác vẫn có ý nghĩa tích cực.

Trong khi đó, những quan niệm chịu ảnh hưởng của xã hội phong kiến về đẳng cấp hay bất bình đẳng giới cần được nhìn nhận như những yếu tố lịch sử, không phù hợp với các nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật và quyền con người được Hiến pháp năm 2013 ghi nhận.

 

7. Lời dạy của đức Khổng Tử

Con người ta sinh ra lớn lên già cả rồi bệnh tật mất đi. Cát bụi lại trở về cát bụi. Âu cũng là quy luật thường tình của một kiếp người. Sinh, lão, bệnh, tử vốn là như vậy. Tuổi trung niên đã có những bước thăng trầm trong cuộc sống, có những thành công, có những thất bại trong cuộc sống vật chất, cuộc sống tình cảm đôi lứa.
Ngẫm lại thời gian trôi đi như thoi đưa, không biết bao giờ mới về với ngày xưa ơi, để rồi cùng ôn lại những kỷ niềm thời niên thiếu có buồn, vui, sướng , khổ, có điều ngây thơ, trong trắng chưa vương vấn bụi đường đời.
Đi qua rồi ngẫm lại mới thấy rằng kinh nghiệm cuộc sống đường đời sẽ mãi là những bài học mới cho tất cả chúng ta, dù ở địa vị nào, số phận nào đi chăng nữa. Sang hèn trong kiếp con người ta, không hơn thì cố gắng bằng người, để trong thiên hạ dù là gay đi chăng nữa không để người ta cười người ta khinh. Các bậc tiền bối dạy đời bằng một quá trình đúc kết kinh nghiệm cuộc sống chắt lọc từ thực tế mà nên triết lý sống.
 
LỜI DẠY CỦA ĐỨC KHỔNG TỬ
(Đọc hết mới là kẻ trọng đạo lý, hiểu hết mới mong có nhân cách hơn người)
Hình hài của mẹ của cha
Trí khôn đời dạy, đói no tự mình
Sang hèn trong kiếp nhân sinh
Buồn vui sướng khổ thường tình thế thôi
Không hơn hãy cố gắng bằng người
Cho thiên hạ khỏi ai cười ai khinh
Có chí thì ham học
Bất chí thì ham chơi
Trí khôn tạo nên người
Đức nhân tìm ra bạn
Thành đạt nhờ đức dày
Làm nên nhờ có thầy
Đủ đầy nhờ có bạn
Gái ngoan nhờ đức hạnh
Trai mạnh nhờ lực cường
Tươi đẹp lắm người thương
Lực cường nhiều kẻ mạnh
Dễ thích nghi thì sống
Biết năng động thì nên
Đủ tài trí làm nên
Đủ sức bền thì thắng
Biết mình khi hoạn nạn
Hiểu bạn lúc gian nguy
Nghèo hèn bởi tự ti
Ngu si vì tự phụ
Tài đức cao hơn phú
Hạnh phúc đủ hơn giàu
Sống trung tín bền lâu
Tình nghĩa sâu hạnh phúc
Đủ tài thì đỡ cực
Đủ sức thì đỡ nghèo
Dốt nát hay làm theo
Hiểu biết nhiều thì lợi
Hỏng việc thì hấp tấp
Va vấp bởi vội vàng
Cảnh giác với lời khen
Bình tâm nghe lời trách
Quá nghiêm thì ít bạn
Dễ dãi bạn khinh nhờn
Không hứa hão là khôn
Không tin xằng ít vạ
Làm ơn đừng mong trả
Được ơn nhớ đừng quên
Nhu nhược bị ép trèn
Quá cương thì bị gãy
Cái quý thì khó thấy
Dễ lấy thường của tồi
Của rẻ là của ôi
Dùng người tội sinh vạ
Đẹp lòng hơn tốt mã
Nền nã hơn kiêu kì
Thận trọng từng bước đi
Xét suy khi hành động
Hiểu biết nhiều dễ sống
Luôn chủ động dễ thành
Thận trọng trước lợi danh
Giữ mình đừng buông thả
Tránh xa phường trí trá
Tai vạ bởi nể nang
Tài giỏi chớ khoe khoang
Giàu sang đừng kênh kiệu
Học bao nhiêu vẫn thiếu
Học bao nhiêu chẳng thừa
Nhân đức chớ bán mua
Được thua không nản trí
Đủ đức tài bớt lụy
Đủ dũng khí chẳng hàng
Có vợ đảm thì sang
Có bạn vàng thì quý
Đói nghèo vì bệnh sĩ
Quẫn trí dễ làm liều
Tỉnh táo với tình yêu
Biết điều khi yếu thế
Lo việc nhà chớ kể
Ân nghĩa chớ đếm đong
Người phúc lộc nhờ nguồn
Sống bất nghĩa tai ương
Sống bất lương tù ngục
Phải cầu xin là nhục
Phải khuất phục là hèn
Hay đố kị nhỏ nhen
Hay ép trèn độc ác
Lắm gian truân càng sáng
Nhiều hoạn nạn càng tinh
Với mình phải nghiêm minh
Với chúng sinh thân ái
Đang thắng phòng khi bại
Gặt hái phòng mất mùa
Thói quen thường khó chừa
Say sưa thường khó tỉnh
Sống ỉ lại ăn sẵn
Dễ bạc phân tán mình
Sống dựa dẫm ngu đần
Sống bất cần phá sản
Hay đua đòi hoạn nạn
Quá nể bạn tai ương
Gia đình trọng yêu thương
Sống nhịn nhường hỉ hả
Thiếu tình thương man trá
Gắn vàng đá cũng tan
Biết dạy dỗ con ngoan
Chịu bảo ban con giỏi
Tinh khôn nhờ học hỏi
Cứng cỏi nhờ luyện rèn
Sống vì nhau dễ bền
Sống vì tiền đổ vỡ
Rèn con từ mới nở
Khuyên vợ lúc mới về
Muốn hiểu cần lắng nghe
Khốn nạn quên mẹ cha
Tốt đẹp hãy bày ra
Xấu xa nên đậy lại
Có ích thì tồn tại
Có hại thì diệt vong
Nhiều tham vọng long đong
Lắm ước mong lận đận
Hay vội vàng hối hận
Quá cẩn thận lỗi thời
Biết được người là sáng
Hiểu được bạn là khôn
Khiêm tốn là tự tôn
Kiêu căng là tự sát
Hứa trước thì khó đạt
Hèn nhát thì khó thành
Thù hận bởi lợi danh
Tranh giành vì chức vị
Giàu sang hay đố kị
Tài trí sinh ghét ghen
Tham giàu thì cuồng điên
Tham quyền thì độc ác
Vì tiền thì dễ bạc
Vì tình nghĩa bền lâu
Người hiểu nói trọn câu
Người dốt tâu phách lối
Có quyền thì hám lợi
Có tội thường xum xoe
Khờ dại hay bị lừa
Nó bừa hay vạ miệng
Đa ngôn thì tai tiếng
Ngậm miệng dễ được tin
Hám lợi hay cầu xin
Hám quyền hay xu nịnh
Thật thà hay oan trái
Thẳng thắn hay bị hại
Thông thái hay bị ngờ
Chiều con quá con hư
Tiền của dư con hỏng
Giàu mạnh thường thao túng
Nghèo vụng dễ theo đuôi
Người tài giỏi khó chơi
Kẻ trây lười khó bảo
Thành tâm thì đắc đạo
Mạnh bạo việc dễ thành
Quân tử thì trọng danh
Tiểu nhân thì trọng lợi
Bất tài hay đòi hỏi
Lộc lõi khó khiêm nhường
Tình nghĩa thường khó quên
Nợ nhân duyên khó trả
Khó thuần phục kẻ sĩ
Khó phòng bị tướng tài
Biết chấp nhận thảnh thơi
Hay hận đời đau khổ
Của quý thì khó giữ
Con cầu tự khó nuôi
Nhà dư của hiếm hoi
Nhà lắm người bạc cạn
Khó gần người quá sạch
Vắng khách tại quá nghèo
Dễ nổi danh kị hiền
Dễ kiếm tiền khó giữ
Kiếp người là duyên nợ
Lành vỡ lẽ thường tình
Bại thành từ lực trí
Thời gian đừng uổng phí
Thời cơ chớ bỏ qua
Biết suy nghĩ sâu xa
Vững vàng khi thành bại
Cần học và hành mãi
Sẽ gặt hái thành công
 
Công ty luật Minh Khuê (sưu tầm & biên tập)

Quý bạn đọc cũng có thể xem thêm một số nội dung khác về Khổng Tử do Luật Minh Khuê biên soạn như: