1. Khái quát về bán đấu giá tài sản để thi hành án dân sự

Bán đấu giá tài sản là phương thức trao đổi tài sản đã có từ rất lâu trên thế giới. Theo những người Hy Lạp cổ đại thì hình thức bán đấu giá đã xuất hiện tại Babylon từ khoảng năm 500 năm trước công nguyên, theo đó thì “những người phụ nữ xinh đẹp được đưa đến những cuộc đấu giá cao cấp, còn những phụ nữ xấu phải kèm theo của hồi môn và mang tới những cuộc đấu giá để đợi được chấp nhận. Bất cứ người con gái nào bị gả bán ngoài cuộc đấu giá đều là bất hợp pháp”. Trong đế chế La Mã, phương thức bán đấu giá tiếp tục được sử dụng để bán tất cả chiến lợi phẩm của chiến tranh mà chủ yếu là nô lệ và tài sản con nợ bị tịch thu.
Ngày nay, phương thức bán đấu giá tài sản được sử dụng như là một phương thức mua bán thông thường và phổ biến trên thế giới. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, bán đấu giá tài sản hiện nay được mở rộng hơn rất nhiều, đã phát triển lên một bước mới. Việc bán đấu giá tài sản được tổ chức bằng các hình thức công khai, theo phương thức đặt giá xuống hoặc đấu giá lên.
Theo hình thức công khai thì tài sản được chào bán với một mức giá được xác định, người bán sẽ tiếp tục nâng mức giá lên cao cho đến khi không còn người nào đưa ra mức giá cao hơn. Người đã trả mức giá cao nhất cuối cùng chính là người thắng cuộc trong buổi đấu giá. Đây là một hình thức phổ biến được áp dụng nhiều nhất để giao dịch sản phẩm, hàng hóa, cổ vật, các bộ sưu tập tem, xe cổ, tiền cổ, tác phẩm nghệ thuật … Cùng với sự phát triển của xã hội, bán đấu giá đã phát triển thành một phương thức mua bán tài sản phổ biến, thông thường và không thể thiếu trong kinh doanh, thương mại của thế giới. Khái niệm về bán đấu giá được giải thích ở nhiều góc độ khác nhau.
Tại Việt Nam khái niệm bán đấu giá tài sản cũng được xem xét, đưa ra trong nhiều tài liệu khác nhau. Theo Đại Từ điển Bách khoa Việt Nam “Đấu giá là hình thức bán những tài sản hoặc tài sản thường thuộc loại đắt tiền, hàng quý hiếm. Người bán đặt mức giá chuẩn, những người mua trả giá từ thấp đến cao, tài sản được bán cho người mua trả cao nhất”. Theo Từ điển Luật học thì “Bán đấu giá tài sản là hình thức bán công khai một tài sản, một khối tài sản; theo đó có nhiều người muốn mua tham gia trả giá, người trả giá cao nhất nhưng không thấp hơn giá khởi điểm là người mua được tài sản”.
Theo quy định tại Điều 451 Bộ luật dân sự 2015 thì:
Điều 451. Bán đấu giá tài sản
Tài sản có thể được đem bán đấu giá theo ý chí của chủ sở hữu hoặc theo quy định của pháp luật. Tài sản thuộc sở hữu chung đem bán đấu giá phải có sự đồng ý của tất cả các chủ sở hữu chung, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.
Việc bán đấu giá tài sản phải đảm bảo nguyên tắc khách quan, công khai, minh bạch, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các bên tham gia và được thực hiện theo quy định của pháp luật về bán đấu giá tài sản.
Bán đấu giá tài sản là hình thức bán tài sản công khai để cho nhiều người có thể được tham gia trả giá mua một tài sản. Những người tham gia mua tài sản bán đấu giá phải nộp một khoản lệ phí theo quy định của pháp luật. Khoản tiền này nhằm ràng buộc người đã đăng kí phải tham gia bán đấu giá hoặc không mua tài sản thì số tiền này không được lấy lại. Nếu họ có tham gia đấu giá nhưng không mua được thì được nhận lại số tiền lệ phí mà mình đã đóng.
Khi tham gia đấu giá tài sản, người nào trả giá cao nhất nhưng không thấp hơn giá khởi điểm thì người đó được mua tài sản. Nếu trong cuộc bán đấu giá mà không ai trả giá cao hơn giá khởi điểm thì cuộc bán đấu giá xem như không thành và sẽ được tổ chức lại.
Trong hoạt động thi hành án dân sự, khi người được thi hành án và người phải thi hành án không thỏa thuận được về giá trị của tài sản hoặc không thỏa thuận được về việc nhận tài sản đã kê biên để cấn trừ nghĩa vụ thi hành án thì chấp hành viên căn cứ vào quy định của pháp luật để tiến hành định giá tài sản để đưa tài sản ra bán đấu giá thi hành án. Chấp hành viên căn cứ vào kết quả định giá tài sản để ký hợp đồng dịch vụ đấu giá với tổ chức đấu giá tài sản hoặc tự mình sẽ đứng ra tổ chức bán đấu giá tài sản nhằm bảo đảm việc thi hành án.
Quá trình bán đấu giá tài sản để thi hành án được bắt đầu kể từ khi chấp hành viên tiến hành kê biên tài sản, định giá tài sản và sẽ kết thúc khi tài sản đã đem bán đấu giá thành và được bàn giao xong cho người trúng đấu giá trong phiên đấu giá.
Về bản chất việc bán đấu giá tài sản trong thi hành án dân sự là một phương thức được tổ chức công khai tại một nơi nhất định, theo trình tự, thủ tục mà pháp luật về bán đấu giá tài sản đã quy định. Trong quan hệ mua bán tài sản thì chỉ có một người bán nhưng lại có rất nhiều người mua. Tất cả những người mua đều muốn mua được tài sản nên sẽ cạnh tranh với nhau, điều đó sẽ làm giá trị của tài sản được tăng lên và đẩy giá tài sản lên đến mức cao nhất có thể, người có tài sản bán đấu giá có thể thu về được số tiền cao nhất từ việc bán tài sản.
Như vậy, bán đấu giá tài sản trong thi hành án dân sự là hình thức mua bán đặc biệt, công khai đối với tài sản bị kê biên để thi hành án, theo nguyên tắc và trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, người mua trả giá dựa trên khởi điểm do cơ quan thi hành án xác định, người nào trả giá cao nhất sẽ được quyền mua tài sản đấu giá.

2. Đặc điểm bán đấu giá tài sản để thi hành án dân sự

2.1 Về ý chí của người có tài sản bán đấu giá trong thi hành án dân sự

Trong bán đấu giá thông thường thì người có tài sản chủ động mang tài sản, hàng hóa của mình tham gia đấu giá với mong muốn bán hàng hóa, tài sản với giá cao nhất, do đó họ tham gia với vai trò tích cực, chủ động để việc bán đấu giá thành công. Tuy nhiên, việc bán đấu giá tài sản thi hành án dân sự với tư cách là một biện pháp nối tiếp trong quá trình cưỡng chế kê biên xử lý đối với tài sản của người phải thi hành án nhằm bảo đảm việc thi hành án nên người có tài sản bán đấu giá thường hay tìm mội cách để chống đối hay cản trở không tự nguyện mang tài sản của mình đến bán đấu giá mà bị cưỡng chế kê biên xử lý bởi cơ quan thi hành án dân sự.
Khi tham gia bán đấu giá, người được thi hành án thì mong muốn tài sản được nhanh chóng bán đấu giá thành công để mình sớm nhận được tiền theo nội dung của bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, người phải thi hành án thì ngược lại, họ có cảm giác mình bị ép buộc, bị cưỡng chế nên thường có tâm lý chống đối như chây ỳ, cố tình gây khó khăn, cản trở quá trình bán đấu giá tài sản thi hành án.

2.2 Có sự tham gia của cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quan hệ bán đấu giá tài sản

Trong bán đấu giá thông thường thì người có tài sản có thể tự mình tổ chức bán đấu giá nhưng cũng có thể bán thông qua tổ chức dịch vụ bán đấu giá. Tuy nhiên trong việc bán đấu giá tài sản để thi hành án thì ngoài bên có tài sản bán đấu giá và tổ chức làm dịch vụ đấu giá tài sản thì còn có tham gia của Cơ quan thi hành án dân sự, Chấp hành viên. Sự tham gia của Cơ quan thi hành án dân sự, Chấp hành viên thể hiện ở việc quyết định lựa chọn tổ chức bán đấu giá tài sản, ở việc ký hợp đồng dịch vụ đấu giá...

2.3 Phương thức, hình thức bán đấu giá

Trong bán đấu giá thông thường, việc bán đấu giá có thể thực hiện bằng nhiều phương thức khác nhau như trả giá công khai lên, trả giá công khai xuống v.v.. miễn là hai bên (bên có tài sản mang bán đấu giá và bên thực hiện dịch vụ bán đấu giá) thỏa thuận với nhau về hình thức thực hiện và thỏa thuận đó tuân thủ theo đúng quy định pháp luật. Tại Việt Nam, việc bán đấu giá tài sản được thực hiện theo hình thức đấu giá trực tiếp bằng lời nói, đấu giá bằng bỏ phiếu trực tiếp hoặc gián tiếp, đấu giá trực tuyến. Tuy nhiên, trong quá trình thực tiễn thực hiện thì việc bán đấu giá tài sản thi hành án chỉ thực hiện duy nhất bằng hình thức đấu giá công khai, trực tiếp bằng lời nói theo phương thức trả giá lên để đảm bảo tính công khái, minh bạch, khách quan và tránh những rủi ro khi tổ chức bán đấu giá tài sản.

2.4 Về tài sản bán đấu giá trong thi hành án dân sự

Trong bán đấu giá tài sản thông thường thì tài sản đem ra bán đấu giá có thể là bất kỳ tài sản nào mà người có tài sản muốn bán. Người bán hàng chỉ đưa ra mức giá cơ bản (mức giá khởi điểm) để người mua tham khảo giá, còn giá bán thực tế do những người tham dự cuộc đấu giá xác định trên cơ sở tự cạnh tranh giá với nhau. Lợi ích mà người bán muốn thu được là giá trị lợi nhuận từ tài sản, hàng hóa mà mình đưa ra bán.
Xuất phát từ việc đảm bảo nghĩa vụ thi hành bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nên tài sản được đưa ra bán đấu giá để thi hành án có tính chất đặc thù là thường có giá trị tương đương hoặc lớn hơn với nghĩa vụ phải thi hành án chứ không phải là bất kỳ tài sản nào mà người phải thi hành án đang có. Tài sản có thể là bất động sản, động sản, quyền sở hữu trí tuệ và các tài sản khác nhưng có thể định giá được theo cách thông thường chứ không phải là tài sản khó xác định giá trị thực như đồ đạc kỷ niệm hoặc các loại đồ sưu tập....

2.5 Sự phối hợp giữa các bên trong quá trình bán đấu giá tài sản trong thi hành án dân sự

Khác với bán đấu giá thông thường, việc bán đấu giá chỉ có sự tham gia của người có tài sản mang bán đấu giá, người mua được tài sản bán đấu giá và cá nhân, tổ chức thực hiện việc bán đấu giá. Bán đấu giá tài sản trong thi hành án dân sự là quá trình phức tạp với sự tham gia của nhiều bên, bao gồm: người phải thi hành án ( thường là người sở hữu tài sản bị mang bán đấu giá); người được thi hành án;người có quyền lợi liên quan đến việc bán đấu giá; Cơ quan thi hành án dân sự (Chấp hành viên); tổ chức bán đấu giá tài sản, Viện kiểm sát nhân dân và những người đăng ký tham gia đấu giá tài sản.
Việc bán đấu giá tài sản trong thi hành án dân sự là quá trình phức tạp và có thể gặp vướng mắc ngay từ quá trình định giá tài sản nếu như được thi hành án và bên phải thi hành án không thỏa thuận được về giá trị tài sản, về tổ chức thẩm định giá, tổ chức bán đấu giá khi đó Chấp hành viên phải quyết định lựa chọn tổ chức thẩm định giá, tổ chức bán đấu giá. Trong quá trình tổ chức việc bán đấu giá tài sản để thi hành án cũng có thể phát sinh các tranh chấp giữa những người phải thi hành án với cá nhân tổ chức khác, giữa những người tham gia đấu giá, người có tài sản bán đấu giá với tổ chức cung cấp dịch vụ đấu giá và khi kết thúc việc đấu giá vẫn  có thể xảy ra tranh chấp hủy kết quả đấu giá hoặc các tranh chấp liên quan đếm việc bàn giao tài sản bán đấu giá.
Do có nhiều bên tham gia trong quá trình tổ chức bán đấu giá tài sản thi hành án, việc bán đấu giá tài sản thi hành án thường phức tạp nên pháp luật quy định rất chặt chẽ về trình tự, thủ tục bán đấu giá và quá trình tổ chức bán đấu giá đòi hỏi phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên tham gia. Quá trình bán đấu giá tài sản để thi hành án dân sự đòi hỏi những cá nhân, tổ chức có thẩm quyền liên quan thực hiện trách nhiệm một cách công tâm, khách quan, tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật, đồng thời phải có sự phối hợp kịp thời, chặt chẽ với người sở hữu tài sản bị bán đấu giá, người được thi hành án và người mua được tài sản bán đấu giá để nhanh chóng giải quyết những vướng mắc phát sinh trong quá trình tổ chức đấu giá tài sản.
Trân trọng!
Bộ phận tư vấn pháp luật dân sự - Công ty Luật Minh Khuê