Mức phạt đối với tội giết người? Giết người khi nào bị tử hình?

Tội Giết người, được quy định tại Điều 123 Bộ luật Hình sự BLHS 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, 2025, là một trong những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm trực tiếp và tuyệt đối đến quyền cơ bản nhất của con người là quyền được sống. Hành vi này luôn bị pháp luật và xã hội trừng trị nghiêm khắc nhất. Báo cáo này được xây dựng trên cơ sở phân tích chuyên sâu các quy định về hình phạt đối với Tội Giết người theo pháp luật hình sự hiện hành của Việt Nam.  

1. Cơ sở pháp lý của hành vi vi phạm

1.1. Nguyên tắc áp dụng hình phạt tử hình

Tử hình là hình phạt nghiêm khắc nhất trong hệ thống hình phạt của Việt Nam, bản chất là sự tước đoạt mạng sống của người phạm tội. Việc áp dụng hình phạt này chỉ được dành cho các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng đã được quy định cụ thể trong Bộ luật hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, 2025 (BLHS) và phải do Tòa án có thẩm quyền quyết định. Theo quan điểm pháp lý, hình phạt tử hình được sử dụng với mục đích trừng trị tối cao, răn đe, và không đặt ra mục đích cải tạo, giáo dục người bị kết án.  

Tuy nhiên, trong Bộ luật hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, 2025 có những quy định hạn chế nghiêm ngặt về đối tượng bị áp dụng hình phạt tử hình. Cụ thể, hình phạt này không được áp dụng đối với người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai, hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi khi phạm tội hoặc khi xét xử. Ngoài ra, trong một số trường hợp, hình phạt tử hình có thể được ân giảm xuống tù chung thân nếu người bị kết án chủ động hợp tác với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, đấu tranh chống tội phạm hoặc lập công lớn, hoặc đã khắc phục hậu quả tội phạm và bồi thường thiệt hại đáng kể.

1.2. Các trường hợp bị tử hình theo Điều 123 BLHS 2015

Hình phạt tử hình nằm trong Khung 2 (Khoản 1 Điều 123 BLHS 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, 2025), với mức phạt từ 12 năm đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình. Việc áp dụng mức hình phạt cao nhất này đòi hỏi hành vi phạm tội phải có ít nhất một trong 13 tình tiết định khung tăng nặng, thể hiện mức độ nguy hiểm đặc biệt cao cho xã hội.

Thứ nhất, xâm phạm nhiều đối tượng được bảo vệ đặc biệt và tính mạng nhiều người. Các tình tiết này tập trung vào số lượng nạn nhân hoặc tính dễ bị tổn thương của họ:

• Giết 02 người trở lên: Tình tiết này được áp dụng khi hành vi giết người có nhiều nạn nhân, không phụ thuộc vào việc chủ thể thực hiện một hay nhiều hành vi khác nhau. Việc xâm phạm tính mạng nhiều người cho thấy sự coi thường pháp luật ở mức độ đặc biệt.  
• Giết người dưới 16 tuổi: Nạn nhân thuộc nhóm đối tượng cần được xã hội quan tâm và bảo vệ đặc biệt. Việc tước đoạt mạng sống của trẻ em không chỉ là hành vi phạm tội mà còn là sự vi phạm nghiêm trọng các chuẩn mực đạo đức và pháp luật quốc tế về bảo vệ trẻ em. Độ tuổi của nạn nhân được xác định dựa trên Giấy khai sinh hoặc các giấy tờ tùy thân hợp pháp khác.  
• Giết phụ nữ mà biết là có thai: Đây là trường hợp tăng nặng trách nhiệm hình sự vì hành vi không chỉ xâm phạm đến tính mạng của người mẹ mà còn trực tiếp xâm phạm đến sự sống còn của thai nhi. Người phạm tội phải biết rõ nạn nhân đang mang thai thì tình tiết này mới được áp dụng.  

Thứ hai, xâm phạm quan hệ huyết thống và đạo đức xã hội. Các tình tiết này nhấn mạnh tính bội bạc và đồi bại về đạo đức của người phạm tội:

• Giết ông, bà, cha, mẹ, người nuôi dưỡng, thầy giáo, cô giáo của mình: Việc giết hại người thân thích hoặc người có công nuôi dưỡng, giáo dục mình cho thấy sự băng hoại đạo đức nghiêm trọng, là căn cứ vững chắc để xem xét áp dụng hình phạt cao nhất.  

Thứ ba, các tình tiết mang tính chất man rợ hoặc mục đích đặc biệt. Đây là các tình tiết liên quan đến động cơ và phương thức thực hiện tội phạm, sẽ được phân tích chi tiết trong Mục 4, bao gồm: Giết người vì động cơ đê hèn, có tính chất côn đồ, dùng thủ đoạn xảo quyệt hoặc tàn ác, và thực hiện tội phạm một cách man rợ. Ngoài ra, việc giết người đang thi hành công vụ hoặc vì lý do công vụ của nạn nhân cũng là một tình tiết tăng nặng đặc biệt, thể hiện sự chống đối và trả thù hệ thống pháp luật.  

2. Mức phạt nào cho tội giết người?

2.1. Phân loại khung hình phạt chính (Điều 123 BLHS)

Cấu trúc hình phạt chính đối với Tội giết người được phân loại thành ba khung hình phạt rõ ràng, dựa trên mức độ nguy hiểm của hành vi và sự hiện diện của các tình tiết định khung tăng nặng. Dưới đây là khung hình phạt tội giết người theo Điều 123 Bộ luật hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, 2025.

2.2. Hình phạt đối với giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt

Tội giết người là một trong số ít tội phạm mà hành vi chuẩn bị phạm tội cũng bị xử lý hình sự. Theo Khoản 3 Điều 123  Bộ luật hình sự 2015, hành vi chuẩn bị phạm tội giết người có thể bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Sự nghiêm khắc này cho thấy pháp luật Việt Nam đặt nặng tính nguy hiểm tiềm ẩn của ý định tước đoạt tính mạng người khác. Việc xử phạt hành vi chuẩn bị phạm tội, dù chưa gây ra hậu quả chết người, là một cơ chế tầm soát lỗi chủ quan rất sớm. Mức phạt tù 1-5 năm, dù thấp hơn khung cơ bản (7-15 năm), đã khẳng định rằng ý đồ thực hiện tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là đủ để bị trừng phạt. Điều này khác biệt so với nhiều tội danh khác, nơi hành vi chuẩn bị không bị xử lý.

Đối với trường hợp Phạm tội chưa đạt (người phạm tội đã bắt đầu thực hiện hành vi nhưng chưa hoàn thành vì những nguyên nhân ngoài ý muốn chủ quan) , việc định hình phạt được thực hiện theo nguyên tắc tại Điều 15 BLHS. Mức hình phạt được quyết định căn cứ vào mức độ thực hiện hành vi và mức độ nguy hiểm của hành vi đã thực hiện, nhưng không thể vượt quá mức hình phạt cao nhất của khung hình phạt đối với tội phạm đã hoàn thành.  

3. Giết người khi nào bị tử hình? 

Hình phạt tử hình được cân nhắc khi hành vi giết người thể hiện sự tàn ác, tính toán trước, hoặc sự coi thường tuyệt đối đối với tính mạng, pháp luật và đạo đức xã hội. Việc này thường gắn liền với việc chứng minh các tình tiết tăng nặng thuộc về động cơ và phương thức thực hiện.

3.1. Tình tiết tăng nặng mang tính chất chủ quan (mục đích và động cơ)

Thứ nhất, phạm tội vì động cơ đê hèn (Điểm đ khoản 1 Điều 123):

"Phạm tội vì động cơ đê hèn" được định nghĩa pháp lý là phạm tội xuất phát từ động cơ đê tiện, thấp hèn, ích kỷ, thể hiện sự bội bạc, phản trắc, hoặc hèn nhát. Trong bối cảnh Tội giết người, động cơ đê hèn có thể bao gồm việc giết người nuôi dưỡng để chiếm đoạt tài sản hoặc giết người tình để chối bỏ trách nhiệm nuôi con, đặc biệt khi người phạm tội biết rõ nạn nhân đang mang thai. Việc áp dụng tình tiết này tăng nặng trách nhiệm hình sự vì hành vi không chỉ xâm phạm tính mạng mà còn vi phạm nghiêm trọng các chuẩn mực đạo đức cơ bản của xã hội.  

Thứ hai, phạm tội có tính chất côn đồ (Điểm n khoản 1 Điều 123):

"Phạm tội có tính chất côn đồ" áp dụng cho những trường hợp người phạm tội là kẻ chuyên gây sự, hành hung, và tội phạm được thực hiện hoàn toàn từ nguyên cớ do chính người phạm tội gây ra. Thực tiễn xét xử cho thấy tính côn đồ thường phát sinh từ các mâu thuẫn nhỏ nhặt trong sinh hoạt (như tranh chấp micro karaoke, ghen tuông vô cớ, hoặc mâu thuẫn đất đai không nghiêm trọng), nhưng thủ phạm lại chọn sử dụng vũ lực tàn bạo, thể hiện sự ngang ngược và coi thường pháp luật. Ví dụ, trường hợp giết vợ mới cưới chỉ vì mâu thuẫn nhỏ nhặt, và dù có cơ hội lựa chọn cách xử sự khác sau khi khống chế được hung khí, bị cáo vẫn dùng dao đâm nhiều nhát cho đến chết, đã thể hiện tính côn đồ rõ rệt.  

Thứ ba, án lệ vêf tính chất côn đồ trong đồng phạm:

Án lệ số /2018/AL đã làm rõ giới hạn áp dụng của tình tiết "Có tính chất côn đồ" trong vụ án đồng phạm Giết người. Theo án lệ này, người giúp sức, mặc dù tham gia vào kế hoạch gây thương tích dẫn đến hậu quả chết người (ngoài ý muốn chủ quan của người thực hành) và chấp nhận để mặc hậu quả xảy ra, lại không bị áp dụng tình tiết "Có tính chất côn đồ" nếu tình tiết này chỉ áp dụng đối với người thực hành chính. Việc phân định này khẳng định một nguyên tắc quan trọng trong luật hình sự: tình tiết tăng nặng mang tính chất chủ quan như "tính chất côn đồ" mang tính cá thể hóa rất cao và phải gắn liền với thái độ, hành vi cụ thể của từng người phạm tội. Nếu người giúp sức không thể hiện thái độ ngang ngược, hung hãn hoặc không phải là người tạo ra nguyên cớ phạm tội, họ sẽ không bị áp dụng tình tiết tăng nặng này, ngay cả khi tham gia vào tội Giết người đặc biệt nghiêm trọng. Điều này nhằm đảm bảo nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự được thực thi một cách công bằng.

3.2. Tình tiết tăng nặng mang tính chất khách quan (phương thức và hậu quả)

Các tình tiết khách quan liên quan đến phương thức thực hiện tội phạm thể hiện tính man rợ và tàn ác của hành vi.

Dùng thủ đoạn xảo quyệt hoặc tàn ác: Thủ đoạn xảo quyệt ám chỉ việc sử dụng mưu mẹo, lừa dối (ví dụ: đầu độc, dụ dỗ vào bẫy) để tước đoạt mạng sống. Thủ đoạn tàn ác là việc gây đau đớn khủng khiếp về thể xác cho nạn nhân trước hoặc trong khi giết (ví dụ: hành hạ, tra tấn).

Thực hiện tội phạm một cách man rợ: Tình tiết này phản ánh hành vi dã man, mất hết tính người, gây bức xúc tột độ trong xã hội. Vụ án Nguyễn Trường Giang hành hạ bé trai 3 tuổi, dùng chày kim loại đánh vào đầu, bóp cổ, siết dây dù và sau đó nhốt cháu bé vào tủ cấp đông , là minh chứng rõ ràng cho hành vi giết người có tính chất man rợ. Mặc dù nạn nhân không tử vong (phạm tội chưa đạt), tính chất dã man của phương thức thực hiện đã là cơ sở vững chắc để định khung hình phạt cao nhất, bao gồm tử hình, nhằm trừng trị và răn đe.  

4. Hình phạt bổ sung và các trường hợp đặc biệt

4.1. Hình phạt bổ sung (khoản 4 Điều 123)

Hình phạt bổ sung đối với Tội giết người được quy định tại Khoản 4 Điều 123. Các hình phạt này nhằm tăng cường tính răn đe, ngăn chặn tái phạm và hạn chế các hoạt động có thể gây hại của người phạm tội sau khi chấp hành xong hình phạt chính. Phạm vi áp dụng của hình phạt bổ sung bao gồm cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định. Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản, đặc biệt nếu tội phạm được thực hiện nhằm mục đích chiếm đoạt tài sản. Mục đích của hình phạt bổ sung là nhằm hạn chế khả năng gây hại tiếp theo của bị cáo đối với xã hội và thu hồi các lợi ích bất chính có được từ hành vi phạm tội.  

4.2. Quy định đặc biệt đối với tù chung thân và chính sách ân giảm

Tù chung thân là mức hình phạt nghiêm khắc thứ hai, chỉ đứng sau tử hình, và được áp dụng trong Khung 2 Điều 123 BLHS. Khác với án tử hình, tù chung thân có cơ chế giảm án, thể hiện chính sách khoan hồng của Nhà nước nếu người phạm tội có khả năng cải tạo. Cơ chế giảm án hiện hành cho phép người bị kết án tù chung thân có thể được xem xét giảm xuống tù có thời hạn nếu đáp ứng đủ các điều kiện sau: đã chấp hành hình phạt được một thời gian nhất định (tối thiểu 12 năm) , có nhiều tiến bộ trong quá trình cải tạo, và đã bồi thường được một phần nghĩa vụ dân sự. Trong lần xét giảm đầu tiên, mức án tối đa được giảm xuống là 30 năm tù có thời hạn. Dù có thể được giảm án nhiều lần, người bị kết án tù chung thân vẫn phải đảm bảo thời hạn thực tế chấp hành hình phạt là 20 năm, hoặc 25-30 năm tùy thuộc vào các trường hợp tái phạm nguy hiểm.  

Đề xuất cải cách và sự phân hóa lỗi: Gần đây, các dự thảo sửa đổi BLHS đã đề xuất áp dụng hình phạt "Tù chung thân không xét giảm án" đối với những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng. Đề xuất này phản ánh sự phân hóa trong chính sách hình phạt. Nếu được thông qua, tù chung thân "không giảm án" sẽ lấp đầy khoảng trống giữa án tử hình và tù chung thân có điều kiện. Nó sẽ được áp dụng cho những tội phạm nguy hiểm tột độ nhưng không bị tử hình vì các lý do pháp lý (ví dụ: giới hạn về tuổi hoặc thai sản), hoặc nhằm phù hợp với xu hướng hạn chế án tử hình đối với một số loại tội phạm. Mục đích là để tăng cường tính trừng phạt của hình phạt tù chung thân đối với những người không còn khả năng cải tạo, nhưng vẫn chưa đến mức bị tước đoạt mạng sống.  

5. So sánh với tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 125)

Việc phân biệt giữa Tội Giết người thông thường (Điều 123) và Tội Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 125) có ý nghĩa pháp lý cực kỳ quan trọng do sự khác biệt lớn về khung hình phạt.

Yếu tố phân biệt chính: Điều 125 quy định lỗi cố ý của người phạm tội phát sinh trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh. Yếu tố cốt lõi là sự kích động này phải do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân đối với người phạm tội hoặc đối với người thân thích của họ gây ra. Đây là điều kiện tiên quyết để phân hóa trách nhiệm hình sự.  

Mức độ hình phạt: Trong khi Điều 123 có mức phạt cao nhất là tử hình, mức phạt của Điều 125 chỉ từ 06 tháng đến 03 năm tù, và tối đa là 07 năm tù nếu giết 02 người trở lên. Sự khác biệt này là minh chứng cho sự phân hóa rõ ràng về lỗi chủ quan: hành vi phạm tội theo Điều 125 được coi là có tính nguy hiểm thấp hơn do người phạm tội bị dồn vào trạng thái mất khả năng tự chủ.  

Án lệ phân định: Án lệ số 28/2019/AL cung cấp cơ sở quan trọng để phân biệt hai tội danh này. Án lệ này khẳng định, nếu hành vi tấn công của nạn nhân là trái pháp luật nghiêm trọng, diễn ra liên tục, gây bức xúc, và người phạm tội dùng vũ lực như một "phản xạ tự nhiên, mang tính tức thời" khi không còn cách nào khác để tự giải thoát khỏi sự tấn công, thì có đủ cơ sở xác định họ bị kích động mạnh về tinh thần. Việc áp dụng án lệ giúp đảm bảo sự công bằng trong xét xử, tránh trường hợp người phạm tội bị xử phạt quá nặng (theo Điều 123) khi lỗi chủ quan của họ bị ảnh hưởng bởi hành vi gây hấn nghiêm trọng từ phía nạn nhân. Dưới đây là bảng so sánh tội giết người và giết người trong trạng thái kích động mạnh:

7. Tác hại và rủi ro của tội giết, chính sách về hình phạt tử hình và hướng hoàn thiện

7.1. Tác hại trực tiếp và gián tiếp

Tội giết người gây ra thiệt hại không thể bù đắp đối với nạn nhân và gia đình họ, bao gồm mất mát tính mạng và những tổn thương tâm lý kéo dài. Về mặt gián tiếp, tội phạm này phá vỡ cấu trúc và niềm tin xã hội. Sự xuất hiện của các vụ án giết người nghiêm trọng có thể gây mất ổn định trật tự xã hội và làm suy giảm niềm tin của công chúng vào khả năng bảo vệ của hệ thống pháp luật nếu tội phạm không bị trừng trị thích đáng.

7.2. Rủi ro xã hội và tính chất manh động

Theo các báo cáo về tình hình tội phạm gần đây, tội phạm giết người, dù chiếm tỷ lệ không cao trong tổng cơ cấu tội phạm, nhưng đang có xu hướng gia tăng cả về số vụ và đặc biệt là tính chất nghiêm trọng, tàn bạo và manh động. Các vụ án thể hiện sự man rợ (như hành hạ trẻ em, sử dụng thủ đoạn tàn ác) gây bức xúc đặc biệt trong dư luận.

Sự gia tăng tính chất tàn bạo của tội phạm giết người là một rủi ro xã hội lớn, đòi hỏi các cơ quan chức năng phải có biện pháp phòng ngừa và trấn áp hiệu quả hơn nữa. Đáng chú ý, tính chất tàn bạo và manh động của tội phạm thực tiễn là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy việc duy trì và thậm chí cân nhắc tăng cường tính nghiêm khắc của các hình phạt cao nhất (như án tử hình và đề xuất áp dụng tù chung thân không xét giảm án). Điều này cho thấy có một mối liên hệ chặt chẽ giữa thực tiễn tội phạm và chính sách hình sự: tội phạm càng dã man, áp lực xã hội đòi hỏi hình phạt phải mang tính trừng phạt nặng hơn để đáp ứng yêu cầu công lý và răn đe, tạo thành một vòng phản hồi liên tục trong việc xây dựng và hoàn thiện luật hình sự.  

7.3. Chính sách về hình phạt tử hình và hướng hoàn thiện

Hình phạt tử hình giữ vai trò là công cụ răn đe mạnh mẽ nhất đối với loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm. Hiện tại, pháp luật Việt Nam đang tiến hành rà soát và có xu hướng loại bỏ hình phạt tử hình đối với một số tội danh ít nguy hiểm hơn so với Tội giết người (ví dụ: đề xuất bỏ án tử hình đối với tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm). Việc này cũng nhằm phù hợp với các cam kết quốc tế và xu hướng hạn chế áp dụng hình phạt tử hình. Tuy nhiên, đối với hành vi giết người, được coi là tội phạm nguy hiểm nhất đối với xã hội, hình phạt tử hình vẫn được duy trì trong Điều 123 BLHS. Sự duy trì này đảm bảo tính trừng trị tối cao, đáp ứng yêu cầu công lý của xã hội và giữ vững vai trò phòng ngừa chung đối với các tội ác tàn bạo nhất.

Kết luận

Hình phạt tử hình đối với Tội giết người theo Điều 123 BLHS được xác định là biện pháp trừng trị tối cao, chỉ áp dụng cho những hành vi đặc biệt nguy hiểm, dựa trên các tình tiết tăng nặng như giết nhiều người, động cơ đê hèn, hoặc phương thức tàn ác. Hệ thống pháp luật vẫn thể hiện tính nhân đạo rõ rệt thông qua các quy định hạn chế áp dụng án tử hình đối với đối tượng dễ bị tổn thương, cùng với cơ chế giảm án đối với tù chung thân nếu người phạm tội cải tạo tốt. Việc duy trì hình phạt tử hình đảm bảo yêu cầu trừng trị, răn đe hiệu quả, đặc biệt trong bối cảnh tội phạm giết người ngày càng gia tăng tính chất tàn bạo. Tuy nhiên, nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự luôn được chú trọng, thể hiện qua các khung hình phạt khác nhau. Hình phạt tử hình và các khung hình phạt nặng là sự phản ánh kiên quyết của pháp luật nhằm bảo vệ công lý và trật tự an toàn xã hội.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.