Phân tích lỗi cố ý gián tiếp trong vụ án “Giết người” theo Điều 123 Bộ luật Hình sự năm 2015

Trong lĩnh vực luật hình sự, việc xác định yếu tố lỗi (mens rea) là nền tảng cốt lõi để truy cứu trách nhiệm hình sự, đặc biệt đối với các tội danh đặc biệt nghiêm trọng như Tội giết người theo Điều 123 Bộ luật Hình sự 2015. Trong các hình thức lỗi, lỗi cố ý gián tiếp được xem là hình thức phức tạp nhất, đặt ra thách thức lớn cho các cơ quan tố tụng trong việc phân định ranh giới giữa ý chí chấp nhận rủi ro (để mặc) và thái độ vô ý vì quá tự tin.  

Việc nghiên cứu, phân tích lỗi cố ý gián tiếp trong tội “Giết người” theo Điều 123 Bộ luật Hình sự năm 2015 là vô cùng cần thiết để làm rõ các yếu tố cấu thành tội phạm, phân biệt với các dạng lỗi khác, từ đó đảm bảo việc áp dụng pháp luật một cách nghiêm minh, đúng người, đúng tội và hạn chế những trường hợp oan sai, bỏ lọt tội phạm. Đồng thời, sự hiểu biết sâu sắc về lỗi cố ý gián tiếp cũng góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng này, góp phần giữ vững trật tự xã hội và bảo vệ quyền con người.

1. Phân tích lỗi cố ý gián tiếp trong vụ án “giết người” 

Việc xác định yếu tố lỗi (mens rea) là một nguyên tắc cơ bản và bắt buộc trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự. Trong bối cảnh Luật Hình sự Việt Nam, đặc biệt là đối với Tội giết người Điều 123 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2017, lỗi cố ý gián tiếp là một hình thức lỗi phức tạp, đặt ra những thách thức lớn đối với cơ quan tư pháp. Ranh giới giữa ý chí chấp nhận một hậu quả chết người có thể xảy ra và sự vô ý chỉ do cẩu thả là vô cùng mong manh, đòi hỏi sự phân tích sâu sắc không chỉ về mặt diễn giải pháp luật mà còn về tâm lý tội phạm. Bài viết này đi sâu vào làm rõ bản chất pháp lý của lỗi cố ý gián tiếp, phân biệt nó với các hình thức lỗi khác, và đặc biệt là phân tích việc áp dụng thực tiễn thông qua các án lệ điển hình. Sự phân tích này nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của yêu cầu chứng minh chặt chẽ về mặt tố tụng để đảm bảo định tội danh chính xác. Việc định tội danh sai (ví dụ: truy tố Tội cố ý gây thương tích thay vì Tội giết người) có thể dẫn đến hình phạt không tương xứng, làm suy yếu nghiêm trọng nguyên tắc xử lý tội phạm nghiêm minh.

1.1. Khái niệm 

Theo quy định tại Khoản 2 Điều 10 Bộ luật Hình sự 2015 (BLHS 2015), cố ý phạm tội dưới hình thức gián tiếp tồn tại khi người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả nguy hiểm có thể xảy ra, tuy không mong muốn hậu quả đó xảy ra nhưng vẫn có ý thức để mặc cho hậu quả đó xảy ra.

1.2. Đặc điểm cốt lõi của lỗi cố ý gián tiếp

Phân tích định nghĩa này cho thấy lỗi cố ý gián tiếp được cấu thành từ hai yếu tố tâm lý cốt lõi, thường được xem xét dưới góc độ tâm lý tội phạm:

• Yếu tố nhận thức (lý trí): Người phạm tội phải nhận thức rõ tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi mình thực hiện và thấy trước rằng hành vi đó có thể gây ra hậu quả nguy hại (ví dụ: tử vong). Điểm nhận thức này là bắt buộc, phản ánh sự hiểu biết về rủi ro. Nếu người thực hiện hành vi hoàn toàn không nhận thức được rủi ro nguy hiểm, dù đáng lẽ phải nhận thức, thì đó sẽ là lỗi vô ý do cẩu thả, không phải lỗi cố ý gián tiếp.
• Yếu tố ý chí (thái độ "để mặc"): Đây là điểm phân biệt then chốt. Người phạm tội thực hiện hành vi không phải để mong muốn nạn nhân chết, mà thường là để đạt được một mục đích khác (ví dụ: trả thù, bảo vệ tài sản, thực hiện một tội phạm khác). Tuy nhiên, để đạt được mục đích đó, họ đã chấp nhận có ý thức rủi ro chết người, xem cái chết của nạn nhân như một "hậu quả kèm theo" (collateral damage) được dung thứ. Thái độ "để mặc" ở đây không chỉ là sự thờ ơ đơn thuần mà là sự chấp nhận có ý thức về khả năng cao xảy ra hậu quả nghiêm trọng. Sự cân nhắc và chấp nhận rủi ro cực kỳ cao này chính là yếu tố làm lỗi cố ý gián tiếp khác biệt về bản chất so với lỗi vô ý.

2. Phân định ranh giới pháp lý giữa các hình thức lỗi

Trong thực tiễn tư pháp, việc phân định chính xác hình thức lỗi là điều kiện tiên quyết để định tội danh chính xác, đặc biệt là khi so sánh lỗi cố ý gián tiếp với cố ý trực tiếp và vô ý vì quá tự tin.

So sánh với cố ý trực tiếp: Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở ý chí của người phạm tội. Cố ý trực tiếp (Khoản 1 Điều 10 BLHS 2015) đòi hỏi người phạm tội mong muốn hậu quả xảy ra, tức là hậu quả chết người chính là mục tiêu hướng tới của hành vi. Ngược lại, lỗi cố ý gián tiếp không có sự mong muốn này; hậu quả chết người chỉ là rủi ro mà người phạm tội chấp nhận để mặc, không phải là mục đích.

So sánh với vô ý vì quá tự tin: Đây là sự phân biệt khó khăn nhất trong tố tụng hình sự. Vô ý vì quá tự tin (Khoản 1 Điều 11 BLHS 2015) cũng đòi hỏi người phạm tội thấy trước hậu quả có thể xảy ra, nhưng điểm khác biệt quyết định là yếu tố ý chí: người phạm tội tin tưởng rằng hậu quả sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn chặn được. Niềm tin này, dù là chủ quan và thiếu căn cứ, vẫn loại trừ thái độ "để mặc."

Trong lỗi cố ý gián tiếp, người phạm tội không hề có niềm tin đó; họ nhận thức rõ rủi ro cao và quyết định "thả nổi" hậu quả. Việc Tòa án phân định thường dựa vào tính chất khách quan của hành vi. Nếu hành vi là cực kỳ nguy hiểm, táo tợn, hoặc liều lĩnh (ví dụ: sử dụng hung khí nguy hiểm tột độ hoặc tạo ra môi trường nguy hiểm gần như chắc chắn dẫn đến cái chết), bất kỳ lời khai nào cho rằng bị cáo "tin rằng hậu quả sẽ không xảy ra" sẽ bị bác bỏ dựa trên tiêu chuẩn khách quan của một người bình thường. Tòa án sẽ suy luận rằng cường độ và tính chất nguy hiểm của hành vi đã đủ để chứng minh người phạm tội đã chấp nhận rủi ro, tức là "để mặc" cho hậu quả xảy ra.

Bảng so sánh các hình thức lỗi hình sự liên quan

3. Áp dụng trong thực tiễn xét xử tội giết người

Thực tiễn xét xử cho thấy việc áp dụng lỗi cố ý gián tiếp thường xảy ra trong các trường hợp mà hành vi phạm tội tạo ra mối nguy hiểm cao độ một cách gián tiếp. Án lệ 59/2023/AL là một minh chứng quan trọng cho nguyên tắc này. Án lệ này liên quan đến vụ án Đặng Văn T và Triệu Văn M phạm tội giết người bằng lỗi cố ý gián tiếp.

Diễn biến và nhận định khách quan: Các bị cáo T và M đã dùng gậy kim loại đánh vào vùng trọng yếu của Nguyễn Ngọc V. Sau khi V điều khiển xe mô tô bỏ chạy, T và M vẫn tiếp tục truy đuổi quyết liệt với vận tốc cao (trên 50km/h) trên một đoạn đường bê tông liên thôn tối, có nhiều khúc cua và độ dốc lớn. V đã ngã xe và tử vong do tai nạn xảy ra trong quá trình chạy trốn.

Xác định lỗi cố ý gián tiếp: Tòa án phúc thẩm đã phân tích hành vi truy đuổi kéo dài hơn 1300 mét là rất nguy hiểm, bởi nó tạo ra tình trạng uy hiếp nghiêm trọng, buộc nạn nhân phải điều khiển phương tiện trong điều kiện bất khả kháng và nguy hiểm. Hội đồng xét xử khẳng định các bị cáo buộc phải nhận thức được rằng hành vi truy đuổi trong điều kiện trời tối, đường hiểm trở, tốc độ cao như vậy có khả năng cao gây tai nạn dẫn đến chết người.

 Mặc dù các bị cáo có thể không mong muốn V chết, nhưng hành vi truy đuổi quyết liệt và kéo dài, chỉ dừng lại khi nạn nhân ngã xe, chứng tỏ họ đã có ý thức chấp nhận để hậu quả chết người xảy ra. Phân tích pháp lý này cho thấy Tòa án đã thiết lập một tiêu chuẩn tư pháp về mối quan hệ nhân quả gián tiếp trong lỗi cố ý gián tiếp. Cái chết trực tiếp là do tai nạn giao thông (nạn nhân tự ngã), nhưng nguyên nhân sâu xa (proximate cause) là hành vi truy đuổi và uy hiếp cực kỳ quyết liệt của bị cáo. Tòa án đã liên kết chuỗi nhân quả này, khẳng định hành vi tạo ra môi trường chết người cũng đủ để cấu thành lỗi cố ý gián tiếp, miễn là ý chí chấp nhận rủi ro đó. Chính vì sự phân tích này, Tòa án phúc thẩm đã hủy bản án sơ thẩm (vốn chỉ tuyên Tội cố ý gây thương tích) và yêu cầu điều tra lại về tội giết người.

Lỗi cố ý gián tiếp cũng được áp dụng cho các hành vi gây nguy hiểm khác, ví dụ như hành vi giăng bẫy điện. Trong một vụ án, ông Nguyễn Văn A giăng dây thép có điện dọc bờ ruộng để chống chuột. Do dây điện được giăng song song, cách mặt đất 5-15cm, trong khu vực lân cận có người qua lại, hành vi này tạo ra nguy hiểm chết người rõ rệt. Khi anh Ngô Văn B bị vướng vào bẫy và tử vong, Tòa án đã xác định hành vi của ông A cấu thành tội giết người với lỗi cố ý gián tiếp. Việc thực hiện hành vi nguy hiểm chết người (giăng điện) để đạt mục đích khác (bảo vệ tài sản) chính là biểu hiện của thái độ "để mặc" cho hậu quả chết người.

4. Cơ sở pháp lý và quy trình chứng minh lỗi chủ quan

4.1. Căn cứ pháp lý và quy trình chứng minh lỗi cố ý gián tiếp

Việc chứng minh lỗi cố ý gián tiếp, vốn nằm ở ý thức chủ quan của người phạm tội, là nhiệm vụ phức tạp nhất trong tố tụng hình sự. Cơ quan tố tụng phải suy luận một cách logic, chặt chẽ từ các yếu tố khách quan để xác định thái độ "để mặc" bên trong. Các quy định pháp luật cốt lõi để chứng minh lỗi cố ý gián tiếp bao gồm:

• Điều 123 BLHS 2015: Quy định về cấu thành Tội giết người.
• Điều 10 BLHS 2015 (Khoản 2): Định nghĩa chính thức về Lỗi cố ý gián tiếp.
• Điều 63 BLTTHS 2015: Quy định về các vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự.
• Điều 87-99 BLTTHS 2015: Quy định về các loại chứng cứ, bao gồm Vật chứng, Lời khai, Kết luận giám định, Biên bản, và các tài liệu khác.

4.2. Quy trình chứng minh đòi hỏi sự tổng hợp và phân tích đa chiều các loại chứng cứ 

Thu thập chứng cứ khách quan về hành vi nguy hiểm: Cơ quan điều tra phải xác định chi tiết tính chất, phương tiện (hung khí nguy hiểm, phương tiện giao thông), và mức độ nguy hiểm của hành vi được thực hiện. Ví dụ, xác định chính xác loại vũ khí, vị trí ra đòn, và hoàn cảnh môi trường thực hiện hành vi. Các vật chứng có giá trị chứng minh cao về tính chất tội phạm.

Xác định mối quan hệ nhân quả: Chứng minh hậu quả chết người là kết quả có thể xảy ra cao từ hành vi nguy hiểm đó. Phân tích phải làm rõ hành vi của bị cáo đã tạo ra nguyên nhân hoặc điều kiện bắt buộc dẫn đến cái chết.

Thu thập và phân tích chứng cứ về ý thức chủ quan: Lời khai của bị cáo và nhân chứng là phương tiện chứng minh quan trọng. Cơ quan tố tụng phải sử dụng các biểu hiện ra bên ngoài (biểu hiện tâm lý, thái độ sau khi gây án) để suy luận về yếu tố lý trí (nhận thức được rủi ro) và ý chí (thái độ bỏ mặc) của người phạm tội. Chứng cứ phải chứng minh được rằng hành vi gây nguy hiểm cho xã hội là có lỗi và đó là lỗi cố ý gián tiếp.

Sử dụng giám định pháp y và chuyên môn tội phạm học: Kết quả khám nghiệm hiện trường và kết luận giám định pháp y (về nguyên nhân tử vong, cơ chế chấn thương) là chứng cứ vật chất thiết yếu để đánh giá tính chất và mức độ thiệt hại.⁹ Mức độ bạo lực và sự liều lĩnh của hành vi càng cao, khả năng chấp nhận rủi ro càng lớn; do đó, các yếu tố hữu hình này củng cố luận điểm về sự chấp nhận chủ quan (để mặc).

Lập luận bác bỏ lỗi vô ý: Dựa trên tổng hợp chứng cứ, cơ quan tố tụng phải xây dựng lập luận pháp lý vững chắc để bác bỏ khả năng bị cáo "tin rằng hậu quả sẽ không xảy ra" hoặc có thể ngăn chặn được, từ đó củng cố kết luận rằng bị cáo đã cố tình chấp nhận hậu quả nguy hiểm, cấu thành lỗi cố ý gián tiếp.

Kết luận

Lỗi cố ý gián tiếp trong Tội giết người là một cấu thành tội phạm phức tạp nhưng mang tính chất nguy hiểm đặc biệt, được đặc trưng bởi thái độ "để mặc" cho hậu quả chết người có thể xảy ra. Dù người phạm tội không mong muốn hậu quả, nhưng ý chí chấp nhận rủi ro cao độ này vẫn được pháp luật hình sự coi là nghiêm trọng, gần tương đương với lỗi cố ý trực tiếp. Việc áp dụng thành công lỗi này, điển hình qua Án lệ 59/2023/AL, đòi hỏi cơ quan tố tụng phải suy luận chặt chẽ từ hành vi khách quan để chứng minh ý chí chủ quan. Do đó, cá nhân phải luôn hành động có trách nhiệm, tránh mọi hành vi có khả năng cao gây ra thiệt hại tính mạng, bởi sự vô cảm hay chấp nhận rủi ro (lỗi cố ý gián tiếp) sẽ bị trừng trị nghiêm khắc theo quy định của pháp luật.

Mọi vướng mắc pháp lý hãy gọi ngay hotline tổng đài: 1900.6162 để được tư vấn pháp luật trực tuyến. Email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ khi có yêu cầu. Trân trọng!