Người đã nghỉ hưu muốn tiếp tục lao động thì có phải tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc không?

1. Khái quát về người lao động cao tuổi

Giai đoạn già hóa dân số đang diễn ra trên toàn cầu, với tỷ lệ người cao tuổi tăng đáng kể. Thống kê cho thấy mỗi giây có 2 người bước vào tuổi 60, và mỗi 9 người sẽ có 1 người trên 60 tuổi. Tuy nhiên, dự báo cho thấy tỷ số này sẽ giảm xuống còn 5:1 vào năm 2050. Hiện nay, số lượng người cao tuổi trên thế giới là khoảng 901 triệu người (năm 2015), chiếm 12,5% dân số, và con số này dự kiến ​​sẽ tăng lên hơn 2 tỷ người vào năm 2050 (chiếm 22%). Sự gia tăng đáng kể này sẽ gây tác động lớn đến các hoạt động kinh tế và đời sống của các quốc gia. Thực tế này đã khiến Liên Hợp Quốc nghiên cứu và dự báo thế kỷ XXI sẽ là thế kỷ già hóa.

Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới và chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 với hơn 10 triệu người cao tuổi, chiếm 11% dân số. Trong số này, có đến 2 triệu người đã từ 80 tuổi trở lên. Dự báo cho thấy đến năm 2030, tỷ trọng người cao tuổi Việt Nam chiếm 18% và lên đến 26% vào năm 2050. Với Việt Nam đang là một đất nước đang phát triển và thu nhập bình quân đầu người chưa cao, việc chuẩn bị và thực hiện các chiến lược, chính sách phù hợp với giai đoạn già hóa dân số là cần thiết. Đặc biệt, cần phải có các giải pháp và chính sách về an sinh dành riêng cho người lao động cao tuổi. Hiện tại, tỷ lệ người cao tuổi tham gia hoạt động kinh tế ở Việt Nam khá cao, do đó pháp luật phải điều chỉnh như thế nào để đảm bảo quyền lợi và trách nhiệm của họ?

Ở Việt Nam, các quy định liên quan đến "người cao tuổi", "tuổi nghỉ hưu" và "người lao động cao tuổi" chưa được thống nhất trong các văn bản pháp luật như Luật Người cao tuổi năm 2009, Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, Bộ Luật Lao động 2019, v.v. Theo quy định tại Điều 2 của Luật Người cao tuổi 2009, "Người cao tuổi là công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam từ 60 tuổi trở lên". Tuy nhiên, quy định tại Điều 166 và Điều 187 của Bộ Luật Lao động lại xác định "người lao động cao tuổi" là người tiếp tục lao động, làm việc sau khi đã đến độ tuổi nghỉ hưu.

Khái niệm "người lao động cao tuổi" có thể thay đổi về độ tuổi tùy thuộc vào qui định của từng quốc gia phù hợp với trình độ y học và an sinh xã hội. Tuy nhiên, các quy định về người lao động cao tuổi ở các quốc gia khác thường có sự khác biệt so với Việt Nam. Ví dụ, Chính phủ Nhật Bản đang xem xét nâng độ tuổi nghỉ hưu lên, bởi họ cho rằng trong bối cảnh con người sống thọ hơn, ngưỡng 65 tuổi đã "quá lạc hậu". Hiện tại, tuổi nghỉ hưu của Nhật Bản là 65 tuổi cho cả nam và nữ, vốn đã cao hơn nhiều so với các quốc gia khác.

Do đó, để đáp ứng thực tế gia tăng số lượng người cao tuổi và sự thay đổi về tuổi thọ, việc điều chỉnh quy định về người lao động cao tuổi ở Việt Nam là cần thiết. Quy định này nên được dựa trên nghiên cứu và tham khảo kinh nghiệm của các quốc gia có tốc độ già hóa dân số tương tự, và cần sự thống nhất giữa các văn bản pháp luật để đảm bảo quyền lợi và trách nhiệm hợp lý cho người lao động cao tuổi trong thời gian dài tới.

2. Người lao động đã nghỉ hưu đi làm có được tiếp tục ký hợp đồng lao động?

Theo quy định tại Điều 148 của Bộ luật Lao động năm 2019, người lao động tiếp tục đi làm sau khi đạt độ tuổi nghỉ hưu sẽ được xếp vào nhóm người lao động cao tuổi.

Trong việc ký hợp đồng lao động với người lao động cao tuổi, khoản 1 của Điều 149 trong Bộ luật Lao động năm 2019 quy định như sau:

- Khi sử dụng người lao động cao tuổi, hai bên có thể thỏa thuận giao kết nhiều lần hợp đồng lao động xác định thời hạn.

Điều này cho phép người lao động, ngay cả sau khi đã nghỉ hưu, vẫn được ký hợp đồng lao động bình thường. Điều quan trọng là các bên có thể thỏa thuận ký nhiều lần hợp đồng lao động với thời hạn xác định, mang lại sự linh hoạt trong việc làm việc và tiếp tục đóng góp công sức và kinh nghiệm của người lao động cao tuổi vào công việc.

Do tuổi tác đã cao, nhóm người lao động này được nhận một loạt các đặc quyền từ pháp luật, nhằm bảo vệ sức khỏe và tạo điều kiện thuận lợi để họ tiếp tục công việc một cách linh hoạt và hiệu quả:

- Không được sử dụng người lao động cao tuổi trong các nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm có thể gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe của họ, trừ khi đảm bảo các điều kiện làm việc an toàn. Điều này giúp đảm bảo rằng người lao động cao tuổi sẽ không phải đối mặt với những tác động tiêu cực từ công việc và có thể tiếp tục hoạt động một cách an toàn và lành mạnh.

- Được thỏa thuận về việc rút ngắn giờ làm việc hằng ngày hoặc áp dụng chế độ làm việc không trọn thời gian. Việc linh hoạt về thời gian làm việc giúp người lao động cao tuổi có thể cân nhắc và điều chỉnh công việc của họ sao cho phù hợp với sức khỏe và tình trạng cá nhân. Điều này tạo điều kiện thuận lợi để họ vẫn có thể đóng góp công sức và kinh nghiệm vào công việc mà không phải chịu áp lực quá nặng.

- Khi người lao động cao tuổi đã nhận lương hưu theo quy định của Luật Bảo hiểm xã hội mà lại tiếp tục làm việc theo hợp đồng lao động mới, ngoài các quyền lợi đang hưởng theo chế độ hưu trí, họ cũng sẽ được hưởng tiền lương và các quyền lợi khác theo quy định của pháp luật và hợp đồng lao động. Điều này đảm bảo rằng người lao động cao tuổi vẫn nhận được đầy đủ hỗ trợ tài chính khi tiếp tục công việc sau khi nghỉ hưu.

- Người sử dụng lao động có trách nhiệm quan tâm và chăm sóc sức khỏe của người lao động cao tuổi tại nơi làm việc. Việc quan tâm và chăm sóc này không chỉ giúp đảm bảo sức khỏe và sự thoải mái cho người lao động cao tuổi mà còn tạo môi trường làm việc tích cực và hỗ trợ cho họ trong quá trình tham gia vào công việc.

Tổng hợp lại, các đặc quyền này nhằm thúc đẩy việc tham gia công việc của người lao động cao tuổi một cách bền vững và hiệu quả, đồng thời đảm bảo rằng họ có môi trường làm việc an toàn và thuận lợi, giúp tăng cường sự đóng góp của họ cho cộng đồng và kinh tế tổng thể và người lao động cao tuổi đi làm vẫn được ký hợp đồng lao động.

3. Người đã nghỉ hưu muốn tiếp tục lao động thì có phải tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc không?

Theo khoản 1 Điều 4 Quyết định 595/QĐ-BHXH, người lao động là công dân Việt Nam thuộc đối tượng tham gia Bảo hiểm Xã hội (BHXH) bắt buộc trong một số trường hợp, bao gồm:

- Người làm việc theo Hợp đồng lao động (HĐLĐ) không xác định thời hạn, HĐLĐ xác định thời hạn, HĐLĐ theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định có thời hạn từ 3 tháng đến dưới 12 tháng, kể cả HĐLĐ được ký kết giữa đơn vị với người đại diện theo pháp luật của người dưới 15 tuổi theo quy định của pháp luật về lao động.

- Người làm việc theo HĐLĐ có thời hạn từ 1 tháng đến dưới 3 tháng (thực hiện từ ngày 01/01/2018).

Với quy định này, có thể thấy rằng hầu hết những người làm việc theo hợp đồng lao động đều thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.

Tuy nhiên, khoản 9 Điều 123 Luật Bảo hiểm xã hội 2014 lại nêu rõ: Người hưởng lương hưu mà đang giao kết hợp đồng lao động thì không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Điều này ám chỉ rằng người lao động đang hưởng lương hưu và tiếp tục làm việc theo hợp đồng lao động thì không phải đóng BHXH bắt buộc. Do đó, những người đang nhận lương hưu sẽ không cần phải đóng BHXH.

Mặc dù không thuộc đối tượng đóng BHXH bắt buộc, nhưng người lao động cao tuổi lại được hưởng một khoản tiền bổ sung. Theo đó, đối với người lao động không thuộc đối tượng tham gia Bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế, và bảo hiểm thất nghiệp, người sử dụng lao động có trách nhiệm chi trả thêm cùng lúc với kỳ trả lương một khoản tiền cho người lao động tương đương với mức người sử dụng lao động đóng BHXH bắt buộc, bảo hiểm y tế, và bảo hiểm thất nghiệp theo quy định của pháp luật về BHXH, bảo hiểm y tế, và bảo hiểm thất nghiệp.

Như vậy, ngoài tiền lương được trả theo công việc, doanh nghiệp cũng có trách nhiệm chi trả một khoản tiền bổ sung tương đương với mức đóng BHXH, bảo hiểm y tế, và bảo hiểm thất nghiệp, cho những người lao động cao tuổi không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.

Bài viết liên quan: Người sử dụng lao động cần lưu ý điều gì khi sử dụng người lao động cao tuổi?

Luật Minh Khuê xin tiếp nhận yêu cầu tư vấn của quý khách hàng qua số hotline: 1900.6162 hoặc qua email: lienhe@luatminhkhue.vn. Xin chân thành cảm ơn!