Người đang bị tạm giam, tạm giữ hoặc hưởng án treo có được đi bỏ phiếu bầu cử không?

1. Quy định chung về quyền bầu cử của công dân Việt Nam và nền tảng Hiến định

Quyền bầu cử là một trong những quyền chính trị cơ bản nhất, thể hiện bản chất dân chủ và quyền làm chủ của Nhân dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đây không chỉ là một quyền lợi pháp lý đơn thuần mà còn là phương thức quan trọng nhất để công dân trực tiếp tham gia vào việc thiết lập các cơ quan quyền lực nhà nước, từ đó thực hiện quyền quản lý xã hội và giám sát hoạt động của bộ máy chính quyền. Hiến pháp năm 2013, văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất, đã xác lập một nền tảng vững chắc cho quyền này tại Điều 27, khẳng định rằng mọi công dân đủ mười tám tuổi trở lên đều có quyền bầu cử và đủ hai mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp theo quy định của pháp luật.

Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015, được bổ sung và sửa đổi bởi Luật số 83/2025/QH15, là văn bản quy phạm pháp luật trực tiếp điều chỉnh toàn bộ quy trình, nguyên tắc và điều kiện thực hiện quyền bầu cử. Cuộc bầu cử được tiến hành dựa trên bốn nguyên tắc vàng: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Nguyên tắc phổ thông bảo đảm rằng mọi công dân, không phân biệt dân tộc, giới tính, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ văn hóa hay thời hạn cư trú, đều được ghi tên vào danh sách cử tri nếu đáp ứng các điều kiện cơ bản về độ tuổi và năng lực hành vi. Sự bình đẳng được thể hiện qua việc mỗi cử tri chỉ được ghi tên vào một danh sách cử tri duy nhất tại nơi thường trú hoặc tạm trú và mỗi lá phiếu đều có giá trị ngang nhau.

Trong bối cảnh đất nước đang chuẩn bị cho cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, dự kiến diễn ra vào ngày Chủ nhật 15/03/2026, việc hiểu rõ các quy định về đối tượng cử tri là vô cùng cấp thiết. Ngày bầu cử này được công bố chậm nhất là 115 ngày trước khi diễn ra, nhằm đảm bảo mọi công dân có đủ thời gian chuẩn bị và thực hiện quyền lợi của mình. Đặc biệt, pháp luật Việt Nam hiện đại đã có những bước tiến dài trong việc mở rộng đối tượng cử tri, đảm bảo tính bao trùm và không để ai bị bỏ lại phía sau trong đời sống chính trị của đất nước.

Việc xác lập khu vực bỏ phiếu được thực hiện một cách khoa học để tạo thuận lợi tối đa cho cử tri. Mỗi khu vực bỏ phiếu thường có từ ba trăm đến bốn nghìn cử tri. Đối với các đơn vị vũ trang nhân dân hoặc các cơ sở đặc thù như bệnh viện, nhà hộ sinh, cơ sở chăm sóc người khuyết tật, cơ sở giáo dục bắt buộc và đặc biệt là trại tạm giam, pháp luật cho phép thành lập các khu vực bỏ phiếu riêng nếu có từ năm mươi cử tri trở lên. Điều này đảm bảo rằng quyền bầu cử được thực thi một cách thực tế, ngay cả trong những môi trường bị hạn chế về tự do di chuyển.

2. Quyền bầu cử của người bị tạm giữ, tạm giam: Điểm mới đột phá của Luật Bầu cử 2015

Trước khi Luật Bầu cử 2015 có hiệu lực, các quy định pháp luật cũ về bầu cử (như Luật Bầu cử 1997 hay 2010) thường hạn chế quyền bầu cử của những người đang bị tạm giam. Quan điểm pháp lý cũ cho rằng việc một cá nhân đang bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự đồng nghĩa với việc tạm thời đình chỉ các quyền chính trị cơ bản. Tuy nhiên, Luật Bầu cử 2015 đã tạo ra một cuộc cách mạng về tư duy pháp lý, phù hợp với tinh thần của Hiến pháp 2013 và các điều ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam là thành viên.

Nguyên tắc "Suy đoán vô tội" và tư cách cử tri của người bị tạm giữ, tạm giam

Điểm mấu chốt của sự thay đổi này nằm ở nguyên tắc "suy đoán vô tội". Người bị tạm giữ, tạm giam là những người đang bị nghi ngờ thực hiện hành vi phạm tội và bị áp dụng biện pháp cách ly tạm thời để phục vụ công tác điều tra, truy tố, xét xử. Về mặt pháp lý, họ chưa bị coi là có tội cho đến khi có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Do đó, họ vẫn là công dân và vẫn giữ nguyên các quyền chính trị, bao gồm quyền bầu cử, trừ khi quyền này bị hạn chế bởi một bản án cụ thể của Tòa án.

Theo quy định tại Điều 29 của Luật Bầu cử 2015, cử tri là người đang bị tạm giữ, tạm giam được ghi tên vào danh sách cử tri để bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân cấp tỉnh tại nơi người đó đang bị tạm giữ, tạm giam. Việc chỉ giới hạn bầu ở hai cấp (Quốc hội và cấp tỉnh) thay vì bốn cấp như bình thường xuất phát từ thực tế cư trú tạm thời và tính chất nghiệp vụ của cơ sở giam giữ. Tuy nhiên, điều này vẫn đảm bảo người bị tạm giữ, tạm giam có tiếng nói vào những cơ quan quyền lực cao nhất ở trung ương và cấp tỉnh.

Ý nghĩa của việc ghi nhận quyền bầu cử đối với đối tượng giam giữ

Việc ghi nhận quyền này không chỉ mang ý nghĩa pháp lý mà còn mang tính nhân văn sâu sắc. Nó khẳng định rằng Nhà nước tôn trọng quyền con người của mọi cá nhân, kể cả những người đang lầm lỗi hoặc đang trong quá trình đối mặt với pháp luật. Điều này tạo tâm lý tích cực, giúp người bị tạm giữ, tạm giam cảm thấy họ vẫn còn sự gắn kết với xã hội, từ đó khuyến khích tinh thần hợp tác và hướng thiện. Trong thực tế chuẩn bị cho kỳ bầu cử 2026, các trại tạm giam đã bắt đầu triển khai công tác tuyên truyền, phổ biến quy chế bầu cử và niêm yết danh sách ứng cử viên tại từng buồng giam để các cử tri đặc biệt này có thể thực hiện quyền của mình một cách minh bạch nhất.

3. Trạng thái pháp lý và quyền bầu cử của người đang hưởng án treo

Án treo là một trong những định chế pháp lý mang tính giáo dục cao của pháp luật hình sự Việt Nam. Để hiểu rõ quyền bầu cử của người hưởng án treo, cần xác định rõ bản chất của biện pháp này. Theo quy định tại Điều 65 Bộ luật Hình sự, án treo không phải là một hình phạt độc lập mà là một biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Người bị kết án phạt tù nhưng được hưởng án treo là người vẫn có quyền tự do trong khuôn khổ sự giám sát, giáo dục của chính quyền địa phương và đơn vị công tác.

Tại sao người hưởng án treo vẫn được đi bỏ phiếu?

Vì án treo không phải là hình phạt tước tự do (tù giam), nên người hưởng án treo không thuộc trường hợp bị tước quyền bầu cử theo quy định chung, trừ khi bản án của Tòa án có tuyên hình phạt bổ sung là tước quyền bầu cử. Trong thực tế xét xử, hình phạt bổ sung tước quyền bầu cử thường chỉ áp dụng đối với các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia hoặc một số tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác, và rất ít khi đi kèm với án treo.

Cử tri đang hưởng án treo có đủ năng lực hành vi dân sự hoàn toàn được ghi tên vào danh sách cử tri tại nơi cư trú thường trú hoặc tạm trú để tham gia bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp như những cử tri bình thường khác. Họ thực hiện việc bỏ phiếu tại các phòng bỏ phiếu công cộng tại khu dân cư và được phát thẻ cử tri theo quy định.

Phân biệt án treo với các hình phạt khác về quyền bầu cử

Cần có sự phân biệt rạch ròi để tránh nhầm lẫn giữa người hưởng án treo và người đang chấp hành hình phạt tù giam. Người bị tuyên phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân và đang phải chấp hành hình phạt tại các trại giam (không được hưởng án treo) thì tuyệt đối không được ghi tên vào danh sách cử tri và không được thực hiện quyền bầu cử. Ngược lại, những người bị áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ hoặc hưởng án treo vẫn giữ nguyên quyền lợi này.

Sự khác biệt này phản ánh triết lý của luật pháp: chỉ những người bị cách ly hoàn toàn khỏi đời sống xã hội do mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội mới bị tạm ngừng thực hiện quyền tham gia vào các quyết định chính trị lớn của đất nước. Người hưởng án treo, với việc vẫn được sinh sống và làm việc tại cộng đồng, phải có trách nhiệm và quyền lợi trong việc lựa chọn người đại diện cho mình tại Quốc hội và Hội đồng nhân dân.

4. Những trường hợp tuyệt đối không được tham gia bầu cử: Đối chiếu để làm nổi bật sự khác biệt

Mặc dù nguyên tắc phổ thông đầu phiếu được tôn trọng tối đa, Luật Bầu cử 2015 vẫn quy định một số rào cản pháp lý nhằm đảm bảo chất lượng và tính nghiêm minh của quá trình bầu cử. Điều 30 của Luật liệt kê chi tiết những trường hợp không được ghi tên vào danh sách cử tri, đây là những ngoại lệ quan trọng cần được các cơ quan chức năng rà soát kỹ lưỡng trước khi niêm yết danh sách.

4.1. Các đối tượng bị tước hoặc hạn chế quyền bầu cử

Thứ nhất là người đang bị tước quyền bầu cử theo bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Đây là hình phạt bổ sung được quy định trong Bộ luật Hình sự, nhằm vào những đối tượng mà Nhà nước nhận thấy không còn đủ tư cách chính trị để tham gia bầu cử.

Thứ hai là người bị kết án tử hình đang trong thời gian chờ thi hành án. Đối với những người này, do tính chất đặc biệt của hình phạt cao nhất, tư cách cử tri của họ bị đình chỉ vĩnh viễn kể từ khi bản án có hiệu lực.

Thứ ba là người đang chấp hành hình phạt tù mà không được hưởng án treo. Đây là nhóm đối tượng bị hạn chế quyền tự do di chuyển và quyền công dân lớn nhất để phục vụ mục đích cải tạo. Cần lưu ý rằng chỉ cần họ được giảm án từ tù giam sang án treo hoặc được trả tự do trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ, quyền bầu cử của họ sẽ được khôi phục ngay lập tức.

Cuối cùng là người mất năng lực hành vi dân sự. Việc này phải được xác định dựa trên quyết định chính thức của Tòa án, thường áp dụng cho những người mắc bệnh tâm thần hoặc các bệnh khác làm cho họ không thể nhận thức hoặc làm chủ hành vi của mình.

4.2. Quy trình phục hồi quyền bầu cử sát ngày bỏ phiếu

Một điểm cực kỳ linh hoạt và nhân văn của pháp luật Việt Nam là quy định về việc bổ sung danh sách cử tri. Nếu một người thuộc các trường hợp bị cấm nêu trên (ví dụ đang ở tù hoặc bị mất năng lực hành vi) mà đến trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ được trả tự do, khôi phục lại quyền bầu cử hoặc được cơ quan có thẩm quyền xác nhận đã khỏi bệnh và khôi phục năng lực hành vi dân sự, thì họ sẽ được bổ sung ngay vào danh sách cử tri và phát thẻ cử tri để tham gia bỏ phiếu. Điều này đảm bảo rằng không một giây phút nào của quyền tự do và quyền chính trị của công dân bị lãng phí.

5. Thủ tục bỏ phiếu cho người bị tạm giữ, tạm giam: Cơ chế hòm phiếu phụ và tổ chức lưu động

Việc tổ chức cho người bị tạm giữ, tạm giam bỏ phiếu là một thách thức về mặt hậu cần và an ninh, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Ủy ban bầu cử địa phương và Ban Giám thị trại tạm giam, nhà tạm giữ. Do các đối tượng này không thể tự ý rời khỏi khu vực giam giữ để đến các điểm bỏ phiếu công cộng, pháp luật đã thiết lập cơ chế "hòm phiếu phụ" để mang quyền bầu cử đến tận tay cử tri.

Quy trình lập danh sách và phát thẻ cử tri tại trại tạm giam

Trước ngày bầu cử, các trại tạm giam có trách nhiệm rà soát danh sách những người đang bị tạm giữ, tạm giam để lập danh sách cử tri. Danh sách này thường được chốt với Ủy ban bầu cử cấp xã nơi trại giam đóng trụ sở chậm nhất là 24 giờ trước khi diễn ra bỏ phiếu để kịp thời phát thẻ cử tri. Trong quá trình này, các cán bộ quản giáo đóng vai trò là những người hướng dẫn, phổ biến tiểu sử trích ngang của các ứng cử viên ĐBQH và đại biểu HĐND cấp tỉnh cho các cử tri trong buồng giam thông qua hệ thống loa phát thanh hoặc phát tờ rơi trực tiếp.

Cách thức vận hành hòm phiếu phụ

Vào ngày bầu cử, quy trình bỏ phiếu tại trại tạm giam thường diễn ra như sau:

• Khai mạc: Lễ khai mạc được tổ chức tại khu vực trung tâm của cơ sở giam giữ hoặc tại trụ sở đơn vị công an có hòm phiếu chính.
• Di chuyển hòm phiếu phụ: Tổ bầu cử sẽ mang hòm phiếu phụ (hòm phiếu lưu động) và các phiếu bầu đã được niêm phong đến từng buồng giam. Hòm phiếu phụ phải đảm bảo chắc chắn, có dán hình Quốc huy và dòng chữ "HÒM PHIẾU" rõ ràng.
• Thực hiện bỏ phiếu: Thành viên Tổ bầu cử chuyển phiếu cho cử tri. Để đảm bảo nguyên tắc bỏ phiếu kín, khi cử tri viết phiếu, không ai được phép xem, kể cả thành viên Tổ bầu cử hay cán bộ quản giáo. Nếu cử tri viết hỏng, họ có quyền đổi phiếu khác.
• Xác nhận và thu hồi: Sau khi cử tri bỏ phiếu vào hòm phiếu phụ, Tổ bầu cử có trách nhiệm đóng dấu "Đã bỏ phiếu" vào thẻ cử tri của người đó. Khi kết thúc vòng bỏ phiếu tại các buồng giam, hòm phiếu phụ phải được mang ngay về phòng bỏ phiếu chính để thực hiện các thủ tục kiểm phiếu cùng với hòm phiếu chính sau 7 giờ tối cùng ngày.

Mọi hoạt động này diễn ra dưới sự giám sát chặt chẽ của Ban Giám thị và có thể có sự kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân để đảm bảo tính khách quan, dân chủ và đúng luật. Sự chuẩn bị chu đáo về phương án bảo vệ an ninh trật tự là bắt buộc để ngăn ngừa bất kỳ tình huống gây rối hay phá hoại nào tại khu vực bỏ phiếu đặc biệt này.

Việc nghiên cứu thấu đáo quyền bầu cử của người bị tạm giữ, tạm giam và người đang hưởng án treo cho thấy một bức tranh toàn diện về nỗ lực cải cách tư pháp và mở rộng dân chủ tại Việt Nam. Luật Bầu cử 2015 đã thiết lập một khung pháp lý vững chắc, nhân văn, dựa trên nguyên tắc tôn trọng quyền con người và sự bình đẳng của mọi công dân trước pháp luật.

Đối với người bị tạm giữ, tạm giam, việc được thực hiện quyền bầu cử thông qua hòm phiếu phụ là minh chứng cho tinh thần "suy đoán vô tội", đảm bảo rằng tư cách cử tri chỉ bị tước bỏ khi có sự phán xét cuối cùng của Tòa án. Đối với người hưởng án treo, việc tham gia bầu cử tại nơi cư trú không chỉ là quyền mà còn là cơ hội để họ tái hòa nhập với đời sống chính trị-xã hội của đất nước.

Hướng tới kỳ bầu cử năm 2026, các cơ quan chức năng cần tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, đặc biệt là tại các địa bàn có nhiều đối tượng tạm trú hoặc các cơ sở giam giữ, để mọi cử tri nắm vững quyền và nghĩa vụ của mình. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa các cấp chính quyền, lực lượng công an và sự giám sát của nhân dân sẽ là chìa khóa để tổ chức một cuộc bầu cử thành công, thực sự là ngày hội của toàn dân, nơi mọi tiếng nói đều được lắng nghe và mọi lá phiếu đều được tôn trọng. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về hòm phiếu phụ, niêm yết danh sách và xử lý các tình huống phát sinh như mất thẻ cử tri sẽ góp phần xây dựng một hệ thống chính trị vững mạnh, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của Nhân dân.