1. Giới thiệu khái niệm di sản văn hóa phi vật thể
Theo quy định tại Điều 4 Luật di sản văn hóa 2001, được sửa đổi bởi khoản 1 Điều 1 Luật di sản văn hóa sửa đổi 2009 thì di sản văn hóa phi vật thể đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của mỗi quốc gia, dân tộc.
Sau đây là một số ví dụ tiêu biểu về di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam đã được UNESCO công nhận:
- Nhã nhạc Cung đình Huế: Thể hiện tinh hoa âm nhạc truyền thống của triều Nguyễn, với hệ thống nhạc cụ, điệu thức và nghi thức biểu diễn độc đáo.
- Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên: Lưu giữ hệ thống âm nhạc cồng chiêng phong phú, gắn liền với đời sống tinh thần và văn hóa của các dân tộc Tây Nguyên.
- Dân ca Quan họ Bắc Ninh: Thể hiện nét đẹp văn hóa giao duyên độc đáo của vùng Kinh Bắc, với những làn điệu mượt mà, trữ tình và các nghi thức hát đối đáp tinh tế.
- Hát Ca trù:Loại hình âm nhạc truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa Thăng Long, với những làn điệu ca da diết, sâu lắng và các nghi thức biểu diễn trang trọng.
- Hội Gióng ở Đền Phù Đổng và Đền Sóc: Tôn vinh truyền thuyết về vị anh hùng Gióng, thể hiện lòng yêu nước và tinh thần chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam.
- Ngoài ra, Việt Nam còn có nhiều di sản văn hóa phi vật thể khác đang được UNESCO xem xét để công nhận, như: Hát Xoan Phú Thọ, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ, Dân ca Ví, Dặm ở Nghệ Tĩnh, Nghi lễ và trò chơi Kéo co, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ, Nghệ thuật Bài Chòi, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái và Nghệ thuật Xòe Thái.
Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể là trách nhiệm chung của mỗi cá nhân và cộng đồng. Chúng ta cần chung tay góp sức để gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống quý báu này cho thế hệ mai sau.
2. Nguyên tắc trong thực hành di sản văn hóa phi vật thể
Theo quy định tại Điều 4 Nghị định 39/2024/NĐ-CP thì nguyên tắc trong thực hành di sản văn hóa phi vật thể tại Việt Nam bao gồm:
- Tôn trọng cộng đồng chủ thể:
+ Cộng đồng chủ thể di sản có vai trò trung tâm trong việc thực hành, bảo vệ và phát huy giá trị di sản.
+ Các hoạt động bảo tồn và phát huy di sản phải được thực hiện với sự đồng thuận, tôn trọng tập quán, tín ngưỡng và quyền lợi hợp pháp của cộng đồng chủ thể.
- Đảm bảo tính liên tục và nguyên bản:
+ Thực hành di sản phải được duy trì liên tục, đúng với giá trị, bản chất và chức năng vốn có, tránh làm sai lệch nội dung hoặc đưa vào những yếu tố không phù hợp.
+ Bảo vệ các yếu tố cấu thành di sản, bao gồm: Hình thức thể hiện (âm nhạc, nghi lễ,...); Hiểu biết, kỹ năng, kỹ thuật liên quan; Không gian thực hành di sản
- Phát huy giá trị bền vững:
+ Các hoạt động bảo tồn và phát huy di sản phải hướng đến sự phát triển bền vững, đảm bảo cân bằng giữa việc bảo tồn di sản với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng.
+ Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động bảo tồn và phát huy di sản.
- Không lợi dụng di sản:
+ Cấm sử dụng di sản vào mục đích trục lợi cá nhân hoặc tổ chức, trái với pháp luật và đạo đức xã hội.
+ Cấm phổ biến và thực hành sai lệch nội dung di sản.
- Tôn trọng giá trị văn hóa:
+ Bảo đảm tôn trọng và bảo vệ giá trị tôn giáo, tín ngưỡng, tập quán, tính thiêng của nghi lễ và không gian thực hành di sản văn hóa phi vật thể.
+ Tránh những hành vi xâm phạm, xúc phạm đến giá trị văn hóa của di sản.
- Ngoài ra, các nguyên tắc khác cũng cần được tuân thủ trong thực hành di sản văn hóa phi vật thể, bao gồm:
+ Nguyên tắc công khai, minh bạch
+ Nguyên tắc hợp tác, phối hợp
+ Nguyên tắc khoa học, khách quan
Việc thực hiện nghiêm túc các nguyên tắc trong thực hành di sản văn hóa phi vật thể góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đồng thời thúc đẩy sự phát triển văn hóa bền vững của cộng đồng.
3. Nguyên tắc trong quản lý di sản văn hóa phi vật thể
Nguyên tắc trong quản lý di sản văn hóa phi vật thể tại Việt Nam được quy định theo Nghị định 39/2024/NĐ-CP, bao gồm:
- Tôn trọng cộng đồng chủ thể:
+ Cộng đồng chủ thể di sản có vai trò trung tâm trong việc quản lý di sản.
+ Các cơ quan quản lý nhà nước phải tôn trọng quyền lợi hợp pháp, tập quán, tín ngưỡng và ý kiến của cộng đồng chủ thể trong việc quản lý di sản.
- Bảo đảm tính khoa học và hiệu quả:
+ Hoạt động quản lý di sản phải được thực hiện trên cơ sở khoa học, khách quan, hiệu quả, phù hợp với đặc thù của từng loại hình di sản và điều kiện thực tế của địa phương.
+ Sử dụng các biện pháp quản lý phù hợp, đa dạng và linh hoạt để bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
- Phát huy sự tham gia của cộng đồng:
+ Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng chủ thể và các bên liên quan vào các hoạt động quản lý di sản.
+ Tạo điều kiện cho cộng đồng chủ thể tham gia vào việc xây dựng, thực thi và giám sát các chính sách, quy định về quản lý di sản.
- Đảm bảo tính thống nhất:
+ Hoạt động quản lý di sản phải được thực hiện thống nhất trên toàn quốc, phù hợp với các quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam.
+ Có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức xã hội và cá nhân trong việc quản lý di sản.
- Công khai, minh bạch:
+ Các thông tin về di sản văn hóa phi vật thể phải được công khai, minh bạch để cộng đồng và các bên liên quan được biết.
+ Các hoạt động quản lý di sản phải được thực hiện công khai, minh bạch và có sự giám sát của cộng đồng.
- Ngoài ra, các nguyên tắc khác cũng cần được tuân thủ trong quản lý di sản văn hóa phi vật thể, bao gồm:
+ Nguyên tắc hợp tác quốc tế
+ Nguyên tắc bảo tồn nguyên trạng
+ Nguyên tắc ưu tiên bảo vệ di sản đang bị đe dọa
4. Nguyên tắc trong bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể
Nguyên tắc trong bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể tại Việt Nam được quy định theo Nghị định 39/2024/NĐ-CP, bao gồm:
- Tôn trọng sự đa dạng văn hóa:
+ Di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc, cộng đồng khác nhau đều có giá trị và cần được tôn trọng, bảo vệ.
+ Tránh mọi hành vi phân biệt đối xử, kỳ thị văn hóa, dân tộc, vùng miền trong hoạt động bảo vệ di sản.
- Tôn trọng vai trò của cộng đồng chủ thể:
+ Cộng đồng chủ thể di sản có vai trò trung tâm trong việc bảo vệ di sản.
+ Các hoạt động bảo vệ di sản phải được thực hiện với sự đồng thuận, tôn trọng tập quán, tín ngưỡng và quyền lợi hợp pháp của cộng đồng chủ thể.
- Bảo đảm tính đặc thù dân tộc, vùng miền:
+ Các biện pháp bảo vệ di sản phải phù hợp với đặc thù của từng loại hình di sản và điều kiện thực tế của địa phương.
+ Tôn trọng và bảo vệ bản sắc văn hóa của các dân tộc, cộng đồng.
- Tôn trọng quyền của cộng đồng chủ thể:
+ Cộng đồng chủ thể di sản có quyền quyết định những yếu tố cần được bảo vệ và phát huy của di sản văn hóa phi vật thể.
+ Cộng đồng chủ thể di sản có quyền lựa chọn hình thức và mức độ bảo vệ, phát huy di sản phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.
- Phát huy sự tham gia của cộng đồng:
+ Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng chủ thể và các bên liên quan vào các hoạt động bảo vệ di sản.
+ Tạo điều kiện cho cộng đồng chủ thể tham gia vào việc xây dựng, thực thi và giám sát các chính sách, quy định về bảo vệ di sản.
- Ngoài ra, các nguyên tắc khác cũng cần được tuân thủ trong bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, bao gồm:
+ Nguyên tắc khoa học
+ Nguyên tắc hiệu quả
+ Nguyên tắc hợp tác quốc tế
5. Nguyên tắc trong phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể
Nguyên tắc trong phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể tại Việt Nam được quy định theo Nghị định 39/2024/NĐ-CP, bao gồm:
- Ưu tiên bảo vệ:
+ Di sản có nguy cơ mai một, thất truyền: Tập trung nguồn lực bảo vệ các di sản đang đối mặt với nguy cơ biến mất, đặc biệt là những di sản có giá trị độc đáo, không thể thay thế.
+ Di sản của cộng đồng dân tộc thiểu số: Bảo đảm sự công bằng trong việc bảo vệ di sản, ưu tiên cho các di sản của cộng đồng dân tộc sinh sống ở miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, nhóm dân tộc có khó khăn, đặc thù.
+ Di sản có giá trị toàn cộng đồng, xã hội: Phát huy giá trị của những di sản mang tầm quan trọng đối với cộng đồng và xã hội, góp phần củng cố bản sắc văn hóa dân tộc và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
- Tôn trọng cộng đồng chủ thể:
+ Quyền quyết định: Cộng đồng chủ thể di sản có vai trò trung tâm trong việc quyết định các biện pháp phát huy giá trị di sản.
+ Phù hợp với ý nghĩa và chức năng di sản: Việc phát huy giá trị di sản phải đảm bảo tôn trọng ý nghĩa, chức năng vốn có của di sản, không làm sai lệch bản chất và nội dung của di sản.
+ Phù hợp với pháp luật: Hoạt động phát huy giá trị di sản phải tuân thủ pháp luật về di sản văn hóa của Việt Nam và các văn kiện quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
- Các nguyên tắc khác:
+ Phát huy giá trị bền vững: Kết hợp bảo tồn di sản với phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo lợi ích lâu dài cho cộng đồng.
+ Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng: Tạo điều kiện cho cộng đồng chủ thể và các bên liên quan tham gia vào các hoạt động phát huy giá trị di sản.
+ Ứng dụng khoa học kỹ thuật: Sử dụng khoa học kỹ thuật vào việc nghiên cứu, quảng bá và phát huy giá trị di sản.
+ Hợp tác quốc tế: Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể.
Ngoài ra, có thể tham khảo: Tiêu chuẩn Nghệ nhân ưu tú với di sản văn hóa phi vật thể từ 15/2/2024. Còn khúc mắc, liên hệ 1900.6162 hoặc gửi email tới: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ. Xin cảm ơn.
