Mục lục bài viết

Trong kỷ nguyên kinh tế tri thức và sự bùng nổ của công nghệ số, tài sản trí tuệ đã trở thành một trong những động lực quan trọng nhất thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Trong cấu trúc của pháp luật sở hữu trí tuệ, bên cạnh quyền tác giả bảo vệ trực tiếp những người sáng tạo ra tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học, còn tồn tại một nhánh quyền quan trọng khác được gọi là "Quyền liên quan đến quyền tác giả" (sau đây gọi tắt là quyền liên quan). Nếu như quyền tác giả tập trung vào việc bảo vệ sự sáng tạo tinh thần, thì quyền liên quan hướng đến việc bảo vệ các khoản đầu tư tài chính, nỗ lực tổ chức và kỹ năng kỹ thuật của các chủ thể trung gian – những người có vai trò thiết yếu trong việc đưa tác phẩm đến với công chúng.

Tại Việt Nam, quyền của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình là một cấu phần trọng yếu của chế định quyền liên quan. Sự bảo hộ này không chỉ là yêu cầu nội tại nhằm khuyến khích sự phát triển của công nghiệp văn hóa, công nghiệp ghi âm và giải trí, mà còn là nghĩa vụ bắt buộc khi Việt Nam tham gia vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Liên minh Châu Âu (EVFTA). Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, qua các lần sửa đổi, bổ sung vào năm 2009, 2019 và đặc biệt là đợt sửa đổi toàn diện năm 2022, đã tạo dựng một hành lang pháp lý vững chắc, tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế tiên tiến nhất để bảo vệ quyền lợi của nhóm chủ thể này.

1. Khái niệm nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình và bản ghi âm, ghi hình

1.1. Khái niệm Nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình

Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019 và 2022 (LSHTT) định nghĩa tại Điều 4 giải thích "Nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình" là tổ chức, cá nhân định hình lần đầu âm thanh, hình ảnh của cuộc biểu diễn hoặc các âm thanh, hình ảnh khác.

Trong quy trình sản xuất một sản phẩm ghi âm, có thể có nhiều bên tham gia như kỹ thuật viên phòng thu, người phối khí, hoặc các đơn vị gia công in ấn. Tuy nhiên, chỉ có chủ thể nào chịu trách nhiệm tổ chức, tài chính và kỹ thuật để thực hiện việc "định hình lần đầu" – tức là chuyển đổi các tín hiệu âm thanh/hình ảnh sống động thành dạng vật chất lưu trữ (bản master) – mới được công nhận là nhà sản xuất.

Sự phân biệt này loại trừ các đối tượng chỉ thực hiện việc sao chép lại hoặc các đơn vị chỉ cung cấp dịch vụ kỹ thuật đơn thuần mà không chịu trách nhiệm đầu tư. Ví dụ, một công ty in sang băng đĩa theo hợp đồng gia công cho một hãng thu âm không được coi là nhà sản xuất bản ghi âm đó, và do đó không được hưởng các quyền liên quan.

1.2. Khái niệm bản ghi âm, ghi hình

Cũng tại Điều 4 LSHTT, "Bản ghi âm, ghi hình" được hiểu là bản định hình các âm thanh, hình ảnh của cuộc biểu diễn hoặc các âm thanh, hình ảnh khác, hoặc việc định hình sự tái hiện lại các âm thanh, hình ảnh không phải dưới hình thức định hình gắn với tác phẩm điện ảnh hoặc tác phẩm nghe nhìn khác.

Điểm đáng lưu ý ở đây là sự phân biệt giữa Bản ghi hình và Tác phẩm điện ảnh. Tác phẩm điện ảnh được bảo hộ theo cơ chế quyền tác giả, trong khi bản ghi hình (ví dụ: băng ghi hình một chương trình ca nhạc, một sự kiện thể thao, hoặc các clip không có tính sáng tạo điện ảnh cao) được bảo hộ theo cơ chế quyền liên quan. Sự phân biệt này ảnh hưởng trực tiếp đến thời hạn bảo hộ và phạm vi các quyền nhân thân và tài sản đi kèm.

2. Quyền của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình

Điều 30 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022) là "trái tim" của chế định bảo hộ quyền của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình. Quy định này trao cho nhà sản xuất các quyền độc quyền mang tính chất tài sản, cho phép họ kiểm soát việc khai thác thương mại các bản ghi của mình.

2.1. Quyền sao chép 

Theo điểm a khoản 1 Điều 30 LSHTT, nhà sản xuất có độc quyền thực hiện hoặc cho phép người khác thực hiện việc "Sao chép toàn bộ hoặc một phần bản ghi âm, ghi hình của mình bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào".

Khái niệm "bất kỳ phương tiện hay hình thức nào" bao trùm cả phương thức analog truyền thống (in đĩa than, băng cassette) và phương thức kỹ thuật số hiện đại.

Sao chép trực tiếp và gián tiếp: Quyền này ngăn cấm cả hành vi sao chép trực tiếp từ bản gốc  và hành vi sao chép từ một bản sao khác (ví dụ: rip nhạc từ đĩa CD ra máy tính).

Hành vi sao chép bao gồm cả việc tải một tập tin nhạc từ internet về ổ cứng máy tính, điện thoại, hoặc máy nghe nhạc. Thậm chí, việc lưu trữ tạm thời trên bộ nhớ đệm hoặc máy chủ trong quá trình truyền dẫn cũng có thể được xem là một hình thức sao chép, tuy nhiên pháp luật có quy định các ngoại lệ cho việc sao chép tạm thời mang tính kỹ thuật.

2.2. Quyền phân phối và nhập khẩu 

Điểm b khoản 1 Điều 30 LSHTT quy định quyền "Phân phối, nhập khẩu để phân phối đến công chúng thông qua bán hoặc hình thức chuyển giao quyền sở hữu khác đối với bản gốc, bản sao bản ghi âm, ghi hình của mình dưới dạng hữu hình".

Kiểm soát thị trường vật lý: Quyền này cho phép nhà sản xuất kiểm soát luồng lưu thông của các bản đĩa vật lý (CD, DVD, Blu-ray, đĩa than) trên thị trường. Họ có quyền quyết định khi nào, ở đâu và ai được phép bán sản phẩm của họ.

Quyền nhập khẩu: Đây là công cụ quan trọng để chống lại hành vi nhập khẩu song song hoặc nhập khẩu các bản sao lậu từ nước ngoài vào thị trường nội địa. Nhà sản xuất có quyền ngăn chặn việc nhập khẩu các bản sao bản ghi âm, ghi hình mà không có sự đồng ý của họ, ngay cả khi các bản sao đó được sản xuất hợp pháp ở nước ngoài (tùy thuộc vào chính sách "hết quyền" quốc gia hay quốc tế mà Việt Nam áp dụng trong từng giai đoạn).

2.3. Quyền cho thuê thương mại 

Điểm c khoản 1 Điều 30 LSHTT trao quyền "Cho thuê thương mại tới công chúng bản gốc, bản sao bản ghi âm, ghi hình của mình, kể cả sau khi được phân phối bởi nhà sản xuất hoặc với sự cho phép của nhà sản xuất".

Bảo vệ doanh thu: Quyền này xuất phát từ lo ngại rằng việc cho thuê băng đĩa giá rẻ sẽ thay thế nhu cầu mua bản gốc của người tiêu dùng, làm giảm sút nghiêm trọng doanh thu của nhà sản xuất. Mặc dù thị trường cho thuê băng đĩa vật lý đã suy giảm trong kỷ nguyên số, quy định này vẫn giữ nguyên giá trị pháp lý để đảm bảo quyền kiểm soát tuyệt đối của chủ sở hữu đối với các hình thức khai thác thương mại.

2.4. Quyền phát sóng và truyền đạt đến công chúng 

Đây là sự sửa đổi mang tính cách mạng trong Luật SHTT, phản ánh sự thích ứng với môi trường số và tuân thủ các cam kết quốc tế như Hiệp ước WPPT và Hiệp định CPTPP. Điểm d khoản 1 Điều 30 quy định quyền: "Phát sóng, truyền đạt đến công chúng bản ghi âm, ghi hình của mình, bao gồm cả cung cấp tới công chúng bản ghi âm, ghi hình theo cách mà công chúng có thể tiếp cận tại địa điểm và thời gian do họ lựa chọn".

Cụm từ "cung cấp tới công chúng... tại địa điểm và thời gian do họ lựa chọn" chính là sự nội luật hóa quyền Quyền làm sẵn có.

Bản chất: Đây là quyền kiểm soát các dịch vụ tương tác hay còn gọi là dịch vụ theo yêu cầu . Khác với phát sóng truyền thống (nơi nhà đài quyết định lịch phát sóng và khán giả thụ động tiếp nhận), trong môi trường internet (Spotify, Apple Music, Netflix, YouTube), người dùng có quyền chủ động lựa chọn nghe bài hát nào, xem video nào vào bất kỳ lúc nào họ muốn.

Ý nghĩa pháp lý: Trước đây, có sự tranh luận liệu hành vi đưa nhạc lên mạng có phải là "phát sóng" hay "phân phối" hay không. Luật 2022 đã khẳng định đây là một quyền độc quyền riêng biệt. Điều này có nghĩa là các nền tảng trực tuyến (DSPs - Digital Service Providers) bắt buộc phải xin phép và trả tiền bản quyền cho nhà sản xuất trước khi đưa kho nhạc lên hệ thống. Nếu không có sự đồng ý trước (xin phép), hành vi này là xâm phạm, khác với cơ chế "trả tiền sau" của phát sóng truyền thống.

2.5. Quyền ngăn cấm và cơ chế thực thi

Quyền Ngăn cấm, được khẳng định tại Khoản 3 Điều 30 LSHTT, là một công cụ cốt lõi để chủ sở hữu bảo vệ lợi ích độc quyền khai thác tài sản trí tuệ của mình. Theo đó, chủ sở hữu quyền có quyền yêu cầu các tổ chức, cá nhân khác chấm dứt mọi hành vi xâm phạm các quyền tài sản đã được pháp luật quy định, như sao chép, phân phối hoặc truyền đạt tác phẩm đến công chúng mà không có sự cho phép.

Để đưa quyền ngăn cấm này vào thực tiễn, chủ sở hữu quyền có thể sử dụng nhiều cơ chế thực thi. Biện pháp đầu tiên và nhanh chóng nhất là tự bảo vệ thông qua việc gửi thư cảnh báo trực tiếp yêu cầu bên xâm phạm chấm dứt hành vi và thương lượng bồi thường. Nếu không thành công, chủ sở hữu có thể tiến hành các biện pháp pháp lý chính thức. Biện pháp dân sự là việc khởi kiện tại Tòa án để yêu cầu chấm dứt hành vi, bồi thường thiệt hại (vật chất và tinh thần), và áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời. Song song đó, họ có thể sử dụng biện pháp hành chính bằng cách yêu cầu Thanh tra chuyên ngành xử phạt vi phạm hành chính, thường áp dụng cho các hành vi xâm phạm rõ ràng và quy mô nhỏ. Nghiêm trọng hơn, hành vi xâm phạm có yếu tố thương mại hoặc quy mô lớn có thể bị xử lý bằng biện pháp hình sự.

Tuy nhiên, Khoản 3 Điều 30 LSHTT cũng nhấn mạnh rằng quyền ngăn cấm này không phải là tuyệt đối. Nó phải chịu sự giới hạn bởi các quy định về ngoại lệ (ví dụ: sử dụng tác phẩm để nghiên cứu cá nhân hoặc trích dẫn hợp lý để đưa tin thời sự) và giới hạn quyền (ví dụ: sử dụng bản ghi âm đã công bố vào mục đích kinh doanh thương mại nhưng bắt buộc phải trả tiền nhuận bút/thù lao). Việc thiết lập các giới hạn này là cần thiết để cân bằng lợi ích độc quyền của chủ sở hữu và quyền tiếp cận văn hóa, thông tin của công chúng.

3. Thời hạn bảo hộ 

Việc xác định chính xác thời hạn bảo hộ là yếu tố then chốt để biết khi nào một bản ghi âm, ghi hình rơi vào phạm vi công cộng và có thể được sử dụng tự do. LSHTT quy định thời hạn bảo hộ quyền của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình là 50 năm, nhưng cách tính toán có sự phân biệt cụ thể dựa trên việc công bố.

Theo khoản 2 Điều 34 LSHTT:

  • Trường hợp bản ghi đã được công bố: Thời hạn bảo hộ là 50 năm tính từ năm tiếp theo năm công bố.
  • Trường hợp bản ghi chưa được công bố: Thời hạn bảo hộ là 50 năm tính từ năm tiếp theo năm bản ghi được định hình.

Thời điểm chấm dứt bảo hộ luôn là thời điểm 24 giờ ngày 31 tháng 12 của năm cuối cùng trong thời hạn bảo hộ. Để làm rõ quy định này, hãy xem xét các ví dụ sau:

Ví dụ 1 (Đã công bố): Một bản ghi âm bài hát "Mùa Xuân" được nhà sản xuất định hình vào tháng 3 năm 2023. Sau đó, bản ghi này được phát hành chính thức ra thị trường (công bố) vào tháng 8 năm 2024. Thời hạn bảo hộ sẽ được tính từ ngày 01/01/2025 (năm tiếp theo năm công bố). Thời hạn bảo hộ sẽ kết thúc vào 24 giờ ngày 31/12/2074.

Ví dụ 2 (Chưa công bố): Một bản ghi âm thử nghiệm được định hình vào năm 2020 nhưng chưa bao giờ được phát hành ra công chúng. Thời hạn bảo hộ sẽ tính từ ngày 01/01/2021 (năm tiếp theo năm định hình). Thời hạn bảo hộ sẽ kết thúc vào 24 giờ ngày 31/12/2070. Tuy nhiên, nếu đến năm 2060 (vẫn trong thời hạn bảo hộ theo định hình), nhà sản xuất quyết định công bố bản ghi này, thì thời hạn bảo hộ mới sẽ được tính lại: 50 năm kể từ năm tiếp theo năm 2060 (tức là tính từ 2061), kéo dài đến 31/12/2110. Quy định này khuyến khích nhà sản xuất công bố các tư liệu lưu trữ.

4. So sánh quyền tác giả và quyền liên quan

Sự nhầm lẫn giữa Quyền tác giả và Quyền liên quan là nguyên nhân của nhiều tranh chấp pháp lý và hiểu lầm trong thực tiễn cấp phép. Dưới đây là bảng so sánh chi tiết dựa trên các quy định pháp luật và lý luận :

Tiêu chí So sánh Quyền tác giả  Quyền của NSX Bản Ghi âm/Ghi hình (Quyền Liên quan)
Chủ thể sáng tạo/đầu tư Tác giả: Người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm bằng lao động trí tuệ (nhạc sĩ, nhà văn, họa sĩ). Nhà sản xuất: Người đầu tư tài chính, cơ sở vật chất, kỹ thuật để định hình âm thanh/hình ảnh.
Đối tượng bảo hộ Tác phẩm: Sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật, khoa học (bài hát, bài thơ, kịch bản). Bản ghi âm, ghi hình: Sản phẩm kỹ thuật định hình cuộc biểu diễn hoặc âm thanh/hình ảnh khác.
Căn cứ phát sinh quyền Tự động bảo hộ ngay khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định, không cần đăng ký, không cần công bố. Tự động bảo hộ kể từ khi cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình được định hình hoặc thực hiện mà không gây phương hại đến quyền tác giả.
Nội dung quyền Bao gồm Quyền nhân thân (đặt tên, đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn - một số quyền vô thời hạn) và Quyền tài sản. Chủ yếu là Quyền tài sản (độc quyền kinh tế: sao chép, phân phối...). Nhà sản xuất không có quyền nhân thân (trừ người biểu diễn mới có quyền nhân thân).
Thời hạn bảo hộ Thông thường là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả qua đời. 50 năm tính từ năm tiếp theo năm công bố hoặc định hình.
Điều kiện tiên quyết Phải có tính nguyên gốc và dấu ấn cá nhân của tác giả. Phải có sự đầu tư định hình và không gây phương hại đến quyền tác giả (phải xin phép tác giả trước khi ghi âm).
Cơ chế trả tiền bản quyền Người sử dụng trả tiền nhuận bút cho tác giả (thường qua VCPMC). Người sử dụng trả tiền thù lao cho nhà sản xuất (thường qua RIAV) và người biểu diễn.

Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực âm nhạc. Khi một đài truyền hình phát sóng một bài hát, họ đang khai thác đồng thời hai đối tượng: (1) Tác phẩm âm nhạc (lời và nhạc) thuộc quyền tác giả, và (2) Bản ghi âm (âm thanh cụ thể do ca sĩ hát và phòng thu xử lý) thuộc quyền liên quan. Do đó, đài truyền hình có nghĩa vụ pháp lý phải trả hai loại tiền riêng biệt: tiền bản quyền cho nhạc sĩ và tiền quyền liên quan cho nhà sản xuất/ca sĩ. Việc chỉ trả một trong hai là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

5. Giới hạn quyền và các trường hợp ngoại lệ

Pháp luật SHTT không bảo hộ quyền tuyệt đối mà luôn có sự cân bằng giữa lợi ích của chủ sở hữu quyền và lợi ích công cộng. Các giới hạn quyền đối với nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình được quy định cụ thể tại Luật SHTT và Nghị định 17/2023/NĐ-CP.

5.1. Các trường hợp sử dụng không phải xin phép, không phải trả tiền

Luật SHTT quy định một số trường hợp ngoại lệ cho phép sử dụng bản ghi âm, ghi hình mà không cần xin phép và không cần trả tiền, miễn là không mâu thuẫn với việc khai thác bình thường và không gây thiệt hại bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu.

Sao chép tạm thời: Sao chép mang tính chất kỹ thuật trong bộ nhớ đệm (RAM) của thiết bị để phục vụ việc truyền dẫn trên mạng internet hoặc để sử dụng hợp pháp nội dung đó.

Trích dẫn hợp lý: Trích dẫn một đoạn ngắn bản ghi âm, ghi hình nhằm mục đích cung cấp thông tin, giảng dạy, nghiên cứu khoa học, bình luận (Review), báo chí.

Sử dụng cho người khiếm thị: Chuyển đổi bản ghi sang các định dạng dễ tiếp cận cho người khuyết tật nhìn.

Lưu trữ thư viện: Sao chép để lưu trữ trong thư viện nhằm mục đích bảo quản.

5.2. Các trường hợp sử dụng không phải xin phép nhưng phải trả tiền

Đây là cơ chế đặc thù quan trọng nhất trong quản lý tập thể quyền liên quan, được quy định tại Khoản 1 Điều 33 Luật SHTT (sửa đổi 2022).

Tổ chức, cá nhân sử dụng bản ghi âm, ghi hình đã công bố nhằm mục đích thương mại để thực hiện chương trình phát sóng (có tài trợ, quảng cáo hoặc thu tiền) thì không phải xin phép nhưng phải trả tiền nhuận bút, thù lao theo thỏa thuận cho nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình.

Quy định này nhằm tháo gỡ khó khăn cho các đài truyền hình, phát thanh và các điểm kinh doanh dịch vụ (nhà hàng, siêu thị, quán karaoke) sử dụng số lượng lớn bản ghi âm. Việc bắt buộc xin phép từng bài hát là bất khả thi (transaction cost quá cao). Cơ chế này chuyển quyền "độc quyền cho phép" thành quyền "được nhận thù lao".

Kết luận 

Quyền của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình là một chế định pháp lý phức tạp nhưng thiết yếu trong nền kinh tế số. Việc Luật Sở hữu trí tuệ 2022 và Nghị định 17/2023/NĐ-CP ra đời đã đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao mức độ bảo hộ tương thích với các điều ước quốc tế như CPTPP.

Sự mở rộng quyền làm sẵn có đến công chúng trao cho nhà sản xuất công cụ mạnh mẽ để kiểm soát nội dung trên internet. Đồng thời, các quy định về giới hạn quyền và ngoại lệ giúp cân bằng lợi ích xã hội, đảm bảo dòng chảy thông tin và tri thức không bị tắc nghẽn. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi vẫn phụ thuộc lớn vào năng lực của các cơ quan quản lý, sự chủ động của các tổ chức đại diện tập thể quyền (như RIAV) và ý thức tuân thủ pháp luật của cộng đồng doanh nghiệp và người dân.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!