1. Khái quát chung về Tổ chức thương mại thế giới WTO

Tiền thân của WTO là hiệp định chung về thuế quan và mậu dịch năm 1947 (GATT 1947). Từ 23 thành viên đầu tiên, tính đến năm 1994 số lượng các bên tham gia GATT đã là 132. Điều này cũng chứng tỏ vị trí và vai trò của GATT trong đời sống thương mại quốc tế. Mặc dù luôn mang tính chất "tạm thời" trong suốt quá trình tồn tại nhưng việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý của nó là không thể phủ nhận. Tuy còn một số hạn chế nhất định. GATT đã chứng minh vai trò rất quan trọng của mình, đặc biệt là trong việc tổ chức tiến hành các vòng đàm phán thương mại đa phương về cắt giảm thuế quan và các biện pháp phi thuế quan.

Ngày 15 tháng 04 năm 1994 tại Marrakesh, các nước đã ký hiệp định thành lập tổ chức thương mại thế giới. WTO Chính thức ra đời và đi vào hoạt động kể từ ngày 01/01/1995/ Đây là thiết chế quốc tế đầu tiên và lớn nhất trên thế giới tham gia điều chỉnh vào hết các lĩnh vực thương mại toàn cầu. Mặc dù là tổ chức kế thừa của GATT nhứng WTO có một số điểm khác biệt cơ bản so với GATT như: WTO là tổ chức quốc tế liên chính phủ với một hệ thống các cơ quan, các nguyên tắc hoạt động chặt chẽ trong khi GATT chỉ bao gồm một số các điều ước quốc tế đa phương mà không có nền tảng để thể chế; các quy định của GATT chỉ được áp dụng cho thương mại hàng hóa còn của WTO được áp dụng cho cả thương mại dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ,... cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại WTO nhanh chóng và hiệu quả hơn.

Có thể nói quan hệ thương mại quốc tế hiện nay giữa hầu hết các quốc gia trên thế giới đều được điều chỉnh bởi hệ thống các văn bản của WTO (WTO hiện đang kiểm soát trên 90% và khối lượng thương mại quốc tế) Hàng loạt các điều ước quốc tế đã và đang tiếp tục được soạn thảo trong khuôn khổ WTO nhằm hướng tới việc điều chỉnh thống nhất quan hệ thương mại tế. Việc thực hiện các hiệp định của WTO góp phần mở rộng cơ hội thương mại cho các nước, đảm bảo môi trường thương mại ổn định. Chính vì thế trong các thiết chế điều chỉnh quan hệ thương mại quốc tế, WTO giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

2. Những thách thức của WTO trong giai đoạn hiện nay

Sau 25 năm hoạt động, Tổ chức thương mại thế giới (WTO) đã đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên một sân chơi thương mại công bằng cho các nước thành viên.

Tuy nhiên, trong bối cảnh căng thẳng thương mại, chủ nghĩa đơn phương leo thang, tổ chức này cũng đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc giải quyết cuộc khủng hoảng hiện nay.

Kể từ khi đi vào hoạt động ngày 1/1/1995, với sứ mệnh tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại tự do và công bằng, WTO đã thiết lập những tiêu chuẩn và quy tắc chi phối các hiệp định thương mại quốc tế và được coi là trung gian hòa giải tranh chấp thương mại, đưa các nước ngồi vào bàn đàm phán để giải quyết mâu thuẫn, thu hẹp bất đồng, qua đó thúc đẩy các chuẩn mực dựa trên quy tắc vì lợi ích chung.

Tuy nhiên, vai trò và hoạt động của WTO đang bị lung lay trong bối cảnh chủ nghĩa toàn cầu hóa có dấu hiệu thoái trào và sự bất đồng lợi ích giữa các nước thành viên. Kể từ khi Tổng thống Donald Trump lên nắm quyền, Mỹ - quốc gia có ảnh hưởng lớn trong WTO - ngày càng ủng hộ chủ nghĩa đơn phương với trọng tâm là chính sách “Nước Mỹ trước tiên”. Tổng thống Trump tỏ ra không tin tưởng các tổ chức đa phương nói chung và WTO nói riêng, cho rằng các thỏa thuận trong khuôn khổ WTO khiến Mỹ phải chấp nhận thương mại không công bằng với các đối tác chỉ vì vị thế là nền Kinh tế lớn nhất thế giới. Do đó, ông chủ trương rút khỏi nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA), không ít lần bày tỏ sự thất vọng về WTO và đe dọa sẽ rút Mỹ khỏi tổ chức này.

Để gây sức ép đối với tổ chức thương mại đa phương này, Mỹ đã giới hạn các nguồn lực ngân sách cho năm tới chỉ đủ để kéo dài nhiệm kỳ của các thẩm phán hiện tại cho đến khoảng tháng 3/2020. Việc Mỹ ngăn chặn WTO bổ nhiệm thẩm phán mới cho tòa phúc thẩm WTO đã chính thức châm ngòi cho cuộc khủng hoảng hiện tại của WTO. Kể từ ngày 11/12/2019, cơ quan phúc thẩm WTO - cơ quan có thẩm quyền xét xử cao nhất để giải quyết các tranh chấp thương mại toàn cầu - đã rơi vào tình trạng tê liệt, vì chỉ còn một thẩm phán, trong khi quy định về tranh chấp thương mại cần tối thiểu 3 thẩm phán để duy trì hoạt động. WTO vì thế sẽ không thể hoàn thành được nhiệm vụ giải quyết các tranh chấp thương mại, dẫn đến những hệ lụy nguy hiểm là xu hướng các nước tự đơn phương đáp trả lẫn nhau.

Việc Mỹ vô hiệu hóa khả năng phán quyết tranh chấp thương mại quốc tế của WTO vô hình trung mở đường cho tất cả các quốc gia được thiết lập quy tắc riêng của mình về thương mại, đe dọa ban hành một loạt biện pháp thuế quan và thuế chống trợ cấp mới, cũng như các hành động đơn phương khác, bao gồm cả việc rút khỏi những thỏa thuận nhượng bộ thuế quan hiện hành. Thiếu vắng cơ quan phúc thẩm để lắng nghe, giải quyết tranh chấp và ban hành các quy chế thưởng phạt, có khả năng các bên tranh chấp sẽ đưa vấn đề của họ vào vòng “đối đầu” riêng và châm ngòi các cuộc chiến thương mại.

Sự cạnh tranh gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc trong thời gian qua đã khơi mào cho vòng xoáy áp thuế-trả đũa và các biện pháp mang tính trừng phạt lẫn nhau, đe dọa thương mại toàn cầu. Những điều này đặt WTO đứng trước nhiều khó khăn và thách thức trong việc giữ vững vai trò để duy trì trật tự thương mại thế giới. Trung Quốc đã ba lần khiếu nại Mỹ lên WTO về vấn đề thuế quan, song quá trình phân xử kéo dài đã cho thấy sự bế tắc của tổ chức này trong việc giải quyết tranh chấp. Sau một thời gian dài căng thẳng với hàng loạt biện pháp đáp trả bằng thuế quan khiến Kinh tế thế giới chao đảo, xung đột thương mại Mỹ-Trung đã có dấu hiệu lắng dịu với việc hai bên nhất trí ký kết thỏa thuận thương mại giai đoạn 1 vào năm tới. Tuy nhiên, kết quả tích cực này lại đến từ các cuộc đàm phán thương mại song phương, thay vì vai trò phán quyết của WTO.

Hiện nay, WTO còn đang đối mặt với thách thức rất lớn trong vấn đề đàm phán. Việc đạt được đồng thuận giữa các nước thành viên như Mỹ, Trung Quốc, Afghanistan, Ấn Độ… trong soạn thảo các hiệp định thương mại dường như là không thể. Theo quy định, các thành viên có thể tự chỉ định mình là các quốc gia “đang phát triển”, giúp các nước này nhận sự đối xử ưu đãi trong nhiều vấn đề gây tranh cãi, như trợ cấp xuất khẩu và tỷ lệ thuế suất thấp hơn, thậm chí được phép tự do thực hiện các biện pháp can thiệp của nhà nước trong nền Kinh tế quốc gia mà các nền Kinh tế phát triển không được phép. Đây là nguyên nhân khiến Mỹ không coi Trung Quốc, nền Kinh tế lớn thứ hai thế giới, là một quốc gia đang phát triển.

Trên thực tế, Mỹ không phải là quốc gia duy nhất phàn nàn về cơ chế của WTO. Nhiều quốc gia khác cũng thất vọng khi WTO thất bại trong việc hiện đại hóa một thỏa thuận để giải quyết các vấn đề như thương mại kỹ thuật số hay các khoản trợ cấp. Một thực trạng hiện nay là nhóm cường quốc như Mỹ, Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản, Canada và Australia đang dần biến các cuộc đàm phán của WTO nhằm phục vụ những lợi ích cốt lõi riêng. Điển hình như việc Mỹ muốn đảm bảo rằng các công ty công nghệ lớn của Mỹ tiếp tục thống trị thương mại điện tử toàn cầu, nên Washington muốn thông qua các quy tắc mới đảm bảo các quốc gia khác không áp dụng thuế kỹ thuật số đối với giao dịch truyền điện tử, hoặc quy định điều kiện lưu trữ dữ liệu trong các máy chủ trong nước.

Sự bế tắc giữa Mỹ và các thành viên WTO khác, bao gồm cả EU và Trung Quốc, đang góp phần làm tê liệt tòa án hàng đầu thế giới này. EU đã đề xuất tạo ra một tòa án tạm thời, dựa trên các quy tắc của WTO và sự tham gia tự nguyện, để nhân rộng các chức năng của Cơ quan phúc thẩm và ra các quyết định ràng buộc, song Mỹ phản đối động thái này. Châu Âu ủng hộ một tòa án thương mại toàn cầu, trong khi Washington muốn có cơ chế trọng tài đặc biệt cho mỗi tranh chấp. Sự chia rẽ giữa các nước thành viên cho thấy nhiệm vụ cải cách là vấn đề cấp bách để cho phép WTO vẫn là nhân tố chủ chốt trong hệ thống đa phương.

Mặc dù chưa thật sự hiệu quả, nhưng không thể phủ nhận tầm quan trọng của WTO trong việc thúc đẩy chủ nghĩa thương mại đa phương với nhiều quốc gia đã được hưởng lợi lớn từ khi gia nhập tổ chức. Khi vai trò lãnh đạo của WTO bị lu mờ thì cả hệ thống thương mại toàn cầu cũng trong tình trạng nguy hiểm. Để giải quyết khủng hoảng hiện nay, cải cách là biện pháp duy nhất. Tuy nhiên, trong bối cảnh còn nhiều xung đột thương mại và chia rẽ, nhiệm vụ này càng trở nên khó khăn hơn bao giờ hết, khiến tương lai của tổ chức này còn nhiều gập ghềnh.

Những quyết định liên quan đến đầu tư cũng như sản xuất hay tiêu thụ được ban hành với quy mô ngày càng tăng bất kể các biên giới quốc gia. Trong khi các rào cản thương mại truyền thống như thuế quan và các rào cản phi thuế quan vẫn còn chiếm một'phần quan trọng trong lịch trình WT0, trọng tâm vẫn là các lĩnh vực “mới” như tự do hóa hơn nữa thương mại dịch vụ. Đồng thời, ai cũng hiểu là ngày càng có nhiều chính sách liên quan đến thương mại, vì thế cũng phản ảnh quá trình ban hành các quyết định liên quan đến thương mại. Quá trình này dẫn đến mong muốn phân tích rõ hơn nữa mối tương quan giữa chính sách thương mại và các chính sách khác như môi trường, lao động, cạnh tranh và đầu tư. Tuy vậy, vẫn còn một lỗ hổng lớn trong việc định nghĩa sự liên kết tương quan cùng các vấn đề có thể nảy sinh liên quan đến các quy tắc của WTO và việc thiết lập những nguyên tắc, quy tắc chỉ đạo thích hợp nhằm bảo vệ thương mại khỏi các biện pháp bảo hộ, được nguy trang bằng hình thức của các tập quán chính sách khác, cũng như các điều kiện tốt nhất cho cạnh tranh và phát triển bền vững.

Chương trình hoạt động của WTO về thương mại và môi trường cũng như các vấn đề đã thống nhất tại Hội nghị Bộ trưởng Singapore năm 1996, nghĩa là mối quan hệ giữa thương mại và cạnh tranh, thương mại và đầu tư cùng sự minh bạch trong việc mua sắm chính phủ, dự kiến tạo thành nền tảng cho sự hình thành các quy tắc đa phương trong tương lai. Do đó đáp lại những thách thức mới của toàn cầu hoá bằng việc ban hành chính sách nhất quán và cải cách luật lệ.

3. Những cơ hội và thách thức đối với Việt Nam khi gia nhập WTO.

Trở thành thành viên của WTO đồng nghĩa với việc có cơ hội nhưng cũng có cả những thách thức, nhất là đối với các nước đang phát triển có nền kinh tế thị trường còn đang trong quá trình chuyển đổi như Việt Nam. Những gì là nghĩa vụ của thành viên này thì sẽ là quyền của các thành viên khác và ngược lại. Phải thừa nhận rằng nền kinh tế nhỏ như Việt Nam là thành viên của WTO hay không không có ảnh hưởng nhiều đến nền kinh tế thế giới nhưng lại tác động rất lớn đến nền kinh tế Việt Nam. Gia nhập WTO Việt Nam sẽ có một số lợi ích và khó khăn như sau:

3.1. Về cơ hội

Quan hệ thương mại và kinh tế giữa Việt Nam với các thành viên khác sẽ được tăng cường.

Là một trong những nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới Việt Nam sẽ có các thị trường xuất khẩu mở cửa hơn khi những hạn chế số lượng đối với gạo và các loại nông sản khác được thuế hóa và thuế lại được giảm theo hiệp định của WTO về nông nghiệp. Việt Nam sẽ có lợi từ việc thuế được giảm mạnh nhất là với những sản phẩm có hàm lượng nhân công cao như dệt, may mặc, da giày,... mà chúng ta đang có những thế mạnh nhất định. Là một nước phát triển có thu nhập thấp, Việt Nam có thể được hưởng ưu đãi theo quy định các hiệp định liên hiệp định WTO về trợ cấp và các biện pháp đối kháng,... Tiến độ xây dựng điều chỉnh và tăng cường chính sách và cơ chế quản lý điều hành nền kinh tế của Việt Nam đã và sẽ được đẩy nhanh hơn cho phù hợp với luật pháp và thông lệ quốc tế.

3.2. Những thách thức

Chính việc tuân thủ các cam kết theo quy định của WTO sẽ là những khó khăn rất lớn đối Việt Nam trong bối cảnh xuất phát điểm kinh tế của chúng ta còn quá thấp. những yêu cầu của WTO như: giảm thuế nhập khẩu cho cả hàng nông nghiệp và công nghiệp; mở cửa thị trường dịch vụ cho sự cạnh tranh của nước ngoài, điều chỉnh các quy định về đầu tư không còn phù hợp với TRIMS, cải cách hệ thống kinh tế thương mại,... thực sự là những thách thức không nhỏ Việt Nam sẽ phải vượt qua.

Trân trọng./.

Luật Minh Khuê (Sưu tầm & Biên tập)