1. Khái niệm nhượng quyền thương mại quốc tế

Nhượng quyền thương mại là cách thức tổ chức kinh doanh đã tạo nên một cuộc cách mạng trong lĩnh vực phân phối hàng hoá và dịch vụ trong hầu hết các ngành kinh tế và làm thay đổi tình hình kinh tế của hầu hết các nước. Nghĩa gốc của thuật ngữ ‘nhượng quyền thương mại’ là trao cho ai đó quyền tự do thực hiện việc gì đó hoặc quyền sử dụng cái gì đó ở một địa điểm nhất định. 

Ở nghĩa rộng nhất, nhượng quyền thương mại có thể được diễn giải là: 

Các giao dịch trong đó một bên trao quyền cho bên khác được khai thác quyền sở hữu trí tuệ có thể liên quan tới, nhưng không hàm nghĩa toàn bộ, tên thương mại, sáng chế, nhãn hiệu, phân phối trang thiết bị, nhân vật hư cấu, hoặc tên của nhân vật nổi tiếng, hoặc bản thiết kế kinh doanh - được coi là yếu tố cơ bản trong nhượng quyền công thức kinh doanh. 

2.Hình thức nhượng quyền thương mại.

Nhượng quyền thương mại quốc tế được chia thành ba loại:

Nhượng quyền thương mại sản phẩm 

Nhượng quyền thương mại sản xuất hoặc chế biến 

Nhượng quyền công thức kinh doanh

Trong “Nhượng quyền thương mại sản phẩm”, bên nhận quyền là nhà phân phối, bán buôn hoặc bán lẻ, đối với một loại sản phẩm nhất định trong một phạm vi lãnh thổ nào đó và gắn liền với nhãn hiệu của bên nhượng quyền. 

 Đối với “Nhượng quyền sản xuất hoặc chế biến” , bên nhượng quyền chuyển giao bí quyết hoặc nguyên liệu thiết yếu cho bên nhận quyền và có thể sử dụng dưới nhãn hiệu của bên nhượng quyền trong một phạm vi lãnh thổ nhất định.

Trong “Nhượng quyền công thức kinh doanh”, bên nhượng quyền cho phép bên nhận quyền sử dụng một công thức kinh doanh đặc biệt trong phạm vi lãnh thổ nào đó và dưới nhãn hiệu của bên nhượng quyền.

Quan hệ nhượng quyền thương mại bao gồm “thỏa thuận nhượng quyền đơn cơ sở” và “thỏa thuận nhượng quyền đa cơ sở” :

Nhượng quyền đơn cơ sở là thỏa thuận theo đó bên nhượng quyền cho phép bên nhận quyền được mở một cơ sở nhượng quyền

Nhượng quyền đa cơ sở là thỏa thuận theo đó bên nhượng quyền cho phép bên nhận quyền được mở từ hai cơ sở nhượng quyền trở lên. “ Nhượng quyền đa cơ sở ” có 2 loại là “ Nhượng quyền phát triển khu vực ” và “Nhượng quyền thương mại tổng thể” :

“Nhượng quyền phát triển khu vực” là thỏa thuận theo đó bên nhượng quyền trao cho bên nhận quyền (còn gọi là nhà phát triển khu vực) các quyền và nghĩa vụ để mở và vận hành từ hai cơ sở nhượng quyền trở lên trong một khu vực địa lí nhất định.

“Nhượng quyền thương mại tổng thể” là thỏa thuận theo đó bên nhượng quyền trao cho bên nhận quyền quyền khai thác một khu vực địa lí nhất định, thông qua việc cho phép bên nhận quyền cấp lại quyền thương mại mà mình đã nhận từ bên nhượng quyền ban đầu cho bên nhận quyền thứ cấp, và trong hầu hết trường hợp còn được phép mở và tự vận hành các cơ sở nhượng quyền.

3. Sự phát triển của nhượng quyền thương mại

 

Trên thế giới :

Có người cho rằng hoạt động nhượng quyền thương mại đầu tiên là các thoả thuận tài chính và cho phép bán sản phẩm bia giữa các xưởng sản xuất bia và chủ quán rượu ở Đức và ở Anh từ trước thế kỉ XVIII. 

Các học giả khác thì khẳng định nhượng quyền thương mại xuất hiện lần đầu tiên khi Nữ hoàng I-da-ben-la của Tây Ban Nha cho phép Cri-xtốp Cô-lông tìm đường tới phương Đông. 

Tuy nhiên, người ta cũng chấp nhận rộng rãi rằng nhượng quyền thương mại sớm nhất xuất hiện ở Hoa Kỳ khi công ty Máy khâu Xanh-gie (‘Singer Sewing Machine’) thiết lập hệ thống phân phối vào khoảng năm 1850. 

 

Tuy thế, phải đến đầu thế kỉ XX thì nhượng quyền thương mại mới trở nên phổ biến. Sự thành công của cách mạng công nghiệp ở Hoa Kỳ trong thời kì chuyển giao từ thế kỉ XIX sang thế kỉ XX mang lại bước phát triển lớn về kĩ thuật, giao thông và truyền thông và đã tạo nên xã hội sản xuất phồn thịnh. 

Từ những năm cuối thập niên thứ tư của thế kỉ XX, sau khi Chiến tranh thế giới thứ II kết thúc, nhượng quyền thương mại đã phát triển như vũ bão ở nhiều quốc gia. Mặc dù tốc độ phát triển nhượng quyền thương mại bị giảm nhẹ do ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế toàn cầu trong thời gian vừa qua, nhưng nhượng quyền thương mại vẫn là một xu hướng kinh tế phổ biến và có thể giúp phục hồi kinh tế.  nnn

Cho đến nay, hoạt động nhượng quyền thương mại ngày càng phát triển ở các khu vực và các quốc gia trên toàn thế giới. Rất nhiều Chính phủ đã và đang tập trung vào phát triển hoạt động này ở một quy mô lớn hơn. Ở bộ phận phi Chính phủ cũng đã có những tổ chức quốc tế về nhượng quyền thương mại được thành lập với chức năng chủ yếu là cung cấp các thông tin về nhượng quyền thương mại, trao đổi kinh nghiệm cũng như làm đầu mối cho các hoạt động nhượng quyền tiềm năng. Bên cạnh Hiệp hội Nhượng quyền thương mại Quốc tế được thành lập từ năm 1960, gần đây, một tổ chức nhượng quyền thương mại uy tín khác đã ra đời vào năm 1994, đó là Hội đồng Nhượng quyền thương mại Thế giới với các thành viên thuộc hiệp hội nhượng quyền thương mại của nhiều quốc gia khác nhau. 

Sự tồn tại và phát triển của những chính sách về nhượng quyền thương mại trong khu vực Chính phủ cũng như sự hình thành mới ngày càng nhiều của các tổ chức liên quan đến hoạt động nhượng quyền thương mại trong khu vực phi Chính phủ đã khẳng định được xu hướng phát triển của hoạt động nhượng quyền thương mại trên toàn thế giới, đó là một xu hướng không còn mới mẻ nhưng bền vững và ổn định.

ở  Việt Nam:

Nhượng quyền thương mại phôi thai ở Việt Nam từ giữa những năm 90 của thế kỉ trước. Giống như hầu hết các nước, nhượng quyền thương mại bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam thông qua sự xâm nhập của các nhà nhượng quyền nước ngoài. 

Các hệ thống nhượng quyền đồ ăn nhanh nước ngoài như Jollibee (xuất xứ Phi-líp-pin, đến Việt Nam năm 1996), Lotteria (xuất xứ Nhật Bản, đến Việt Nam năm 1997), và KFC (xuất xứ Hoa Kỳ, đến Việt Nam năm 1997) là những nhà nhượng quyền tiên phong ở Việt Nam. Sự xâm nhập của các nhà nhượng quyền nước ngoài này đã giới thiệu hình ảnh rất thực tế về nhượng quyền và thu hút sự quan tâm của các doanh nghiệp nội địa. Các doanh nghiệp Việt Nam đã nhanh chóng tiếp thu mô hình nhượng quyền. 

Mặc dù các doanh nghiệp trong nước rất quan tâm đến hoạt động nhượng quyền thương mại, nhưng sự phát triển của nhượng quyền thương mại ở Việt Nam đã bị kìm hãm trong suốt thập niên 1996-2005 do lĩnh vực này còn xa lạ với các doanh nghiệp và thiếu một khuôn khổ pháp luật rõ ràng.

 

Sau khi trở thành một thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại Thế giới - WTO vào năm 2007, hoạt động thương mại của Việt Nam ngày càng trở nên sôi động. Nhượng quyền thương mại cũng không thể nằm ngoài làn sóng phát triển này. Một loạt các tên thương mại mới ra đời đã được các chủ đầu tư phát triển thành các tên thương mại có thể thực hiện việc nhượng quyền.

 

Từ năm 2014, với cam kết mở cửa hoàn toàn thị trường bán lẻ, tại Việt Nam số lượng các doanh nghiệp kinh doanh nhượng quyền ngày một nhiều. Đặc biệt lĩnh vực được nhượng quyền cũng ngày một phong phú đa dạng, không chỉ dừng lại ở việc nhượng quyền trọng lĩnh vực kinh doanh ẩm thực mà còn phát triển không ngừng hệ thống nhượng quyền trong lĩnh vực thời trang, lĩnh vực kinh doanh đồ nội thất và cả lĩnh vực dịch vụ đặc biệt như giáo dục, đào tạo. Có thể kể đến hàng loại thương hiệu nhượng quyền nước ngoài xuất hiện ở Việt Nam và rất thành công như: Starbuck, Highland coffe, Pizza Hut, The Body Shop, The Face Shop, Clever Leam. Bên cạnh đó là các thương hiệu nhượng quyền mạnh trong nước như Cháo cây thị, Cộng cà phê, Bánh tươi - Fresh garden, Quán Món Huế cũng rất được lòng người tiêu dùng... Hơn nữa, các chuyên gia kinh tế nhận định, Việt Nam với dân số gần 100 triệu dân và là một trong những quốc gia hoạt động nhượng quyền xuất hiện tương đối muộn sẽ là một thị trường vô cùng tiềm năng để các thương nhân tìm kiếm lợi nhuận thông qua con đường nhượng quyền kinh doanh. Vì vậy, có thể khẳng định hoạt động thương mại đặc thù này sẽ trở nên bùng nổ tại Việt Nam vào thế kỉ XXI này.
 

 4. Đặc điểm nhượng quyền thương mại quốc tế . 

-Là một phương thức thực hiện kinh doanh: Bên nhượng quyền sẽ cho phép bên nhận quyền được sử dụng các đối tượng sở hữu trí tuệ và phương thức kinh doanh do bên nhượng quyền phát triển và sở hữu hoặc kiểm soát để bên nhận quyền thực hiện việc kinh doanh. Còn bên nhận quyền sẽ phải chi trả cho bên nhượng quyền một khoản tiền.

-Là một phương pháp phân phối hàng hoá và dịch vụ: Bên nhượng quyền có thể trong cùng một thời gian cho phép nhiều bên nhận quyền khác nhau cùng sử dụng “quyền kinh doanh” của mình. Khi đó, bên nhượng quyền sẽ có thể tự xây dựng một mạng lưới phân phối các mặt hàng hóa và dịch vụ rộng lớn.

 

*Quy trình các bước đăng ký nhượng quyền thương mại quốc tế diễn ra như sau:

 

Bước 1: Chuẩn bị giấy tờ

 cần chuẩn bị kỹ lưỡng những giấy tờ dưới đây:

Đơn yêu cầu đăng ký thực hiện hoạt động nhượng quyền thương mại quốc tế.

Bản giới thiệu về hoạt động nhượng quyền về thương mại quốc tế.

Giấy tờ chứng minh tư cách của bên dự kiến sẽ thực hiện nhượng quyền thương mại quốc tế; văn bằng bảo hộ đối với quyền sở hữu công nghiệp .

 

Bước 2: Nộp giấy tờ trong bộ hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền

Nộp những giấy tờ trên cho Bộ Thương mại.

 

Bước 3: Nhận kết quả

Trong 05 ngày làm việc, kể từ khi nhận đủ giấy tờ hợp lệ, hoạt động thực hiện nhượng quyền thương mại quốc tế sẽ được ghi vào sổ đăng ký nhượng quyền thương mại và thông báo bằng văn bản cho thương nhân.

 

Nếu hồ sơ chưa đầy đủ hoặc chưa hợp lệ, trong 02 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được hồ sơ, Bộ Thương mại sẽ thông báo để bên dự kiến nhượng quyền bổ sung, sửa đổi hồ sơ.

 

5. Pháp luật về nhượng quyền thương mại quốc tế.

Với tư cách là hoạt động thương mại quốc tế, nhượng quyền thương mại quốc tế chịu sự điều chỉnh của pháp luật nước sở tại cũng như các điều ước quốc tế và tập quán quốc tế ,đến nay chưa có bất kỳ điều ước quốc tế hay tập quán quốc tế nào chuyên biệt về nhượng quyền thương mại quốc tế tuy nhiên nhượng quyền thương mại quốc tế được điều chỉnh bằng các điều ước quốc tế và tập quán quốc tế áp dụng chung cho các giao dịch quốc tế như CISG ,PICC ,các hiệp định tương trợ giữa các nước và INCORRERMS.

ICC và UNIDROIT đã cố gắng khuyến khích sự thống nhất pháp luật về nhượng quyền thương mại. ICC giới thiệu Hợp đồng nhượng quyền thương mại quốc tế mẫu vào năm 2000 và sửa đổi vào năm 2010. UNIDROIT công bố sách hướng dẫn về thoả thuận nhượng quyền thương mại tổng thể quốc tế  vào năm 1998. Tuy nhiên đến nay chưa có quy tắc chung cho việc điều chỉnh nhượng quyền thương mại quốc tế trên phạm vi toàn cầu ,khoảng 33 nước trong đó có Việt Nam, đã ban hành quy định riêng về nhượng quyền thương mại. Tuy nhiên, chỉ một số nước như Trung Quốc, In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a và Việt Nam, ấn định một số điều khoản dành riêng cho các nhà nhượng quyền nước ngoài.

- Các nước ban hành pháp luật về nhượng quyền thương mại, thường có bốn loại công cụ được sử dụng để điều chỉnh nhượng quyền thương mại: Bản giới thiệu nhượng quyền thương mại, sử dụng phương thức giải quyết tranh chấp thay thế, đăng kí nhượng quyền, và hướng dẫn trách nhiệm thực thi của bên nhượng quyền và bên nhận quyền. 

 - Trên cơ sở sử dụng đơn lẻ hoặc kết hợp các loại công cụ này, 33 nước nói trên đã quy định riêng về nhượng quyền thương mại theo một trong 9 mô hình sau: 

Bản giới thiệu nhượng quyền thương mại

Bản giới thiệu nhượng quyền thương mại và hướng dẫn trách nhiệm thực thi của bên nhượng quyền và bên nhận quyền.

Bản giới thiệu nhượng quyền thương mại và đăng kí nhượng quyền.

Bản giới thiệu nhượng quyền thương mại, đăng kí nhượng quyền và hướng dẫn trách nhiệm thực thi của bên nhượng quyền và bên nhận quyền .

Bản giới thiệu nhượng quyền thương mại, hướng dẫn trách nhiệm thực thi của bên nhượng quyền và bên nhận quyền và giải quyết tranh chấp .

Đăng kí nhượng quyền .

Hướng dẫn trách nhiệm thực thi của bên nhượng quyền và bên nhận quyền. 

Đăng kí nhượng quyền và hướng dẫn trách nhiệm thực thi của bên nhượng quyền và bên nhận quyền như.