Thống kê, kiểm kê đất đai thực hiện trong phạm vi nào theo quy định Luật Đất đai 2024?

Trong hệ thống quản trị quốc gia, đất đai không chỉ là không gian sinh tồn mà còn là nguồn lực vật chất đặc biệt quan trọng, đóng vai trò nền tảng cho mọi hoạt động kinh tế - xã hội. Để nguồn lực này được vận hành hiệu quả, việc nắm bắt "con số biết nói" thông qua công tác thống kê, kiểm kê đất đai trở thành yêu cầu tiên quyết và mang tính chiến lược. Luật Đất đai 2024 ra đời đã thiết lập một hệ thống chỉ tiêu và phương thức định lượng mới, trong đó phạm vi thực hiện được xác định một cách toàn diện, không chỉ dừng lại ở các đơn vị hành chính mà còn mở rộng đến các vùng sinh thái đặc thù. Điều này phản ánh tư duy quản lý hiện đại: không bỏ sót bất kỳ một mét vuông đất nào và đảm bảo tính liên thông dữ liệu từ thực địa lên không gian số.

Việc xác định phạm vi thống kê, kiểm kê theo luật mới không thuần túy là phép cộng về diện tích, mà là sự tổng hòa giữa ranh giới hành chính và mục đích sử dụng đất thực tế. Từ cấp xã, huyện, tỉnh cho đến phạm vi toàn quốc, mỗi cấp bậc đều được quy định chặt chẽ nhằm tạo ra một "bức tranh toàn cảnh" về quỹ đất. Đặc biệt, việc mở rộng phạm vi kiểm kê đến các đối tượng đặc thù như đất quốc phòng, an ninh hay đất khu kinh tế, khu công nghiệp đã cho thấy quyết tâm của Nhà nước trong việc minh bạch hóa nguồn gốc và hiện trạng sử dụng đất. Phân tích phạm vi thực hiện thống kê, kiểm kê đất đai theo Luật Đất đai 2024 vì thế là một nhiệm vụ trọng tâm để hiểu rõ cách thức Chính phủ kiến tạo hệ thống dữ liệu đất đai đa mục tiêu, phục vụ cho quy hoạch bền vững và phát triển xanh trong kỷ nguyên mới.

1. Thế nào là thống kê, kiểm kê đất đai theo quy định mới?

Để thấu hiểu sâu sắc về phạm vi và quy trình, trước hết cần phải xác lập rõ ràng nền tảng lý luận và pháp lý của khái niệm "thống kê đất đai" và "kiểm kê đất đai" trong bối cảnh pháp lý hiện hành. Điều 57 Luật Đất đai 2024 không chỉ đơn thuần kế thừa các quy định cũ mà còn chuẩn hóa các khái niệm này để phục vụ cho công cuộc chuyển đổi số quốc gia và xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai tập trung.

Theo quy định tại Điều 57 Luật Đất đai 2024, thống kê và kiểm kê đất đai là hai công cụ quản lý nhà nước song hành, tuy nhiên chúng có bản chất, phương pháp thực hiện và mục tiêu cụ thể khác nhau nhằm đảm bảo Nhà nước luôn nắm chắc "nguồn lực đất đai" cả về mặt hồ sơ pháp lý lẫn hiện trạng thực tế.

Thống kê đất đai là hoạt động của Nhà nước nhằm tổng hợp, đánh giá trên hồ sơ địa chính về hiện trạng sử dụng đất tại thời điểm thống kê và tình hình biến động đất đai giữa hai lần thống kê. Bản chất của thống kê là hoạt động nghiệp vụ dựa trên sổ sách, tài liệu, hồ sơ đã có. Nó phản ánh dòng chảy liên tục của các thủ tục hành chính: khi một thửa đất được giao, cho thuê, chuyển mục đích sử dụng hay thu hồi, thông tin đó sẽ được cập nhật vào hệ thống hồ sơ địa chính. Thống kê đất đai chính là việc tổng hợp các dữ liệu biến động này để đưa ra các con số báo cáo định kỳ.

Kiểm kê đất đai là một hoạt động có quy mô lớn hơn, phức tạp hơn và mang tính chất rà soát tổng thể. Đó là hoạt động điều tra, tổng hợp, đánh giá trên hồ sơ địa chính kết hợp với thực địa về hiện trạng sử dụng đất tại thời điểm kiểm kê và tình hình biến động đất đai giữa hai lần kiểm kê. Điểm mấu chốt tạo nên sự khác biệt của kiểm kê so với thống kê chính là yếu tố "thực địa". Trong quá trình kiểm kê, cơ quan quản lý không chỉ tin tưởng tuyệt đối vào hồ sơ lưu trữ mà phải tiến hành đối chiếu, đo đạc, rà soát lại trên thực tế để phát hiện những sai lệch giữa giấy tờ và hiện trạng sử dụng. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tình trạng lấn chiếm, sử dụng sai mục đích hoặc biến động tự nhiên (sạt lở, bồi tụ) diễn ra phức tạp mà hồ sơ chưa kịp cập nhật.

Sự phân định rạch ròi giữa hai hoạt động này là cần thiết để tối ưu hóa nguồn lực quản lý hành chính. Nếu như thống kê đóng vai trò như một thiết bị "giám sát nhịp tim" hằng ngày của hệ thống quản lý đất đai, giúp cập nhật liên tục các thay đổi pháp lý, thì kiểm kê đóng vai trò như một cuộc "khám sức khỏe tổng quát" định kỳ nhằm chấn chỉnh lại toàn bộ hệ thống dữ liệu.

Bảng dưới đây tổng hợp các điểm khác biệt cốt lõi và mối liên hệ giữa hai hoạt động này dựa trên các văn bản hướng dẫn thi hành mới nhất:

Như vậy, thống kê là cơ sở để cập nhật kiểm kê, và kết quả kiểm kê sau mỗi 5 năm sẽ là dữ liệu nền tảng để thực hiện thống kê cho 4 năm tiếp theo.

2. Phạm vi thực hiện thống kê, kiểm kê đất đai 

Vấn đề xác định phạm vi thực hiện là một trong những nội dung quan trọng và phức tạp nhất được quy định tại Khoản 1 và Khoản 2 Điều 57 Luật Đất đai 2024, và được hướng dẫn chi tiết tại Thông tư 08/2024/TT-BTNMT. Việc xác định đúng phạm vi không gian không chỉ đảm bảo tính chính xác của số liệu mà còn liên quan trực tiếp đến trách nhiệm quản lý hành chính và chủ quyền lãnh thổ.

2.1. Phạm vi theo đơn vị hành chính

Theo nguyên tắc "lãnh thổ đến đâu, quản lý đến đó", phạm vi thống kê, kiểm kê đất đai được xác định theo địa giới đơn vị hành chính các cấp. Đây là khung không gian cơ bản để tiến hành mọi hoạt động điều tra đất đai.

Căn cứ xác định địa giới: Phạm vi địa giới hành chính để thực hiện thống kê, kiểm kê phải được xác định dựa trên hồ sơ địa giới đơn vị hành chính mới nhất đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Quy định này nhằm đảm bảo sự thống nhất giữa quản lý đất đai và quản lý hành chính nhà nước. Trong bối cảnh nhiều địa phương đang thực hiện sáp nhập huyện, xã theo chủ trương của Quốc hội, việc sử dụng hồ sơ địa giới mới nhất là yêu cầu bắt buộc để tránh tình trạng số liệu bị "treo" hoặc chồng chéo giữa các đơn vị hành chính cũ và mới.

Cơ chế xử lý tại các khu vực chưa thống nhất về địa giới (Vùng chồng lấn): Thực tiễn quản lý đất đai tại Việt Nam cho thấy, tình trạng chưa thống nhất về đường địa giới hành chính giữa các xã, huyện, thậm chí giữa các tỉnh vẫn còn tồn tại do lịch sử để lại hoặc do sai lệch bản đồ qua các thời kỳ. Thông tư 08/2024/TT-BTNMT đã đưa ra một cơ chế xử lý mang tính thực tiễn cao để giải quyết vấn đề "vùng xám" này trong quá trình kiểm kê :

• Trường hợp 1 (Có tranh chấp/chưa thống nhất): Nếu đường địa giới hành chính giữa hồ sơ và hiện trạng quản lý thực tế không khớp nhau, hoặc có sự tranh chấp giữa các đơn vị hành chính, thì các đơn vị hành chính cấp xã có liên quan phải cùng phối hợp để xác định phạm vi khu vực chồng lấn. Quan trọng hơn, họ phải cùng thực hiện thống kê, kiểm kê đối với khu vực này. Số liệu thu thập được từ khu vực này sẽ không được cộng gộp ngay vào tổng diện tích của bên nào mà được tách riêng hoặc ghi chú cụ thể để báo cáo cấp có thẩm quyền, đảm bảo không bỏ sót cũng không tính trùng diện tích đất quốc gia.
• Trường hợp 2 (Chưa xác định trong hồ sơ): Đối với các khu vực chưa được thể hiện trong hồ sơ địa giới (ví dụ: các bãi bồi ven sông, ven biển mới hình thành), nguyên tắc "thực tế quản lý" được áp dụng. Đơn vị hành chính nào thực tế đang quản lý khu vực đó sẽ có trách nhiệm thực hiện thống kê, kiểm kê. Quy định này thể hiện tư duy quản lý linh hoạt, ưu tiên việc nắm bắt hiện trạng tài nguyên hơn là chờ đợi hoàn thiện thủ tục hành chính về phân vạch địa giới.

Đối với các đơn vị hành chính có biển, phạm vi không gian kiểm kê đất đai được mở rộng ra phía biển, cụ thể:

• Phạm vi kiểm kê thực hiện đến đường mép nước biển thấp nhất trung bình nhiều năm. Đây là ranh giới kỹ thuật quan trọng để phân định giữa đất liền (bao gồm cả các bãi triều) và biển.
• Trong trường hợp đường mép nước biển thấp nhất trung bình nhiều năm do Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố không phù hợp với thực tế (do hiện tượng bồi tụ tự nhiên hoặc sạt lở), địa phương được phép thực hiện thống kê, kiểm kê theo hiện trạng thực tế đang quản lý, sử dụng. Điều này cho thấy tính chất "mở" của Luật Đất đai 2024, chấp nhận sự biến động tự nhiên của địa hình.
• Đặc biệt, đối với các khu vực biển đã được quy hoạch để lấn biển theo quy định tại Điều 190 Luật Đất đai 2024 và Nghị định 102/2024/NĐ-CP nhưng chưa có quyết định giao đất, cho thuê đất, diện tích này sẽ được kiểm kê vào loại đất "có mặt nước chưa sử dụng". Quy định này nhằm chuẩn bị sẵn sàng dữ liệu cho các dự án phát triển kinh tế biển trong tương lai.

2.2. Phạm vi chuyên biệt

Đất quốc phòng, an ninh là loại hình đất đai đặc biệt, liên quan trực tiếp đến bí mật nhà nước và an ninh quốc gia. Do đó, phạm vi và quy trình kiểm kê đối với loại đất này được thiết kế theo cơ chế "kép" giữa quản lý ngành dọc và quản lý lãnh thổ.

Sự tách bạch và phối hợp: Mặc dù nằm trên địa bàn các đơn vị hành chính địa phương, nhưng việc kiểm kê chi tiết đất quốc phòng, an ninh do Bộ Quốc phòng và Bộ Công an chủ trì thực hiện. Phạm vi kiểm kê bao gồm các khu vực đóng quân, căn cứ quân sự, công trình phòng thủ, và các khu đất an ninh khác.

Cơ chế báo cáo và tổng hợp:Sự phối hợp giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Công an và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh là yếu tố then chốt. Theo quy định tại Chỉ thị 22/CT-TTg và các văn bản hướng dẫn:

• Bộ Quốc phòng và Bộ Công an có trách nhiệm rà soát, kiểm kê quỹ đất do mình quản lý.
• Kết quả kiểm kê (bao gồm số liệu về diện tích, vị trí) phải được gửi cho UBND cấp tỉnh để tổng hợp vào số liệu đất đai chung của địa phương. Điều này nhằm khắc phục tình trạng "trắng số liệu" hoặc số liệu không khớp giữa địa phương và đơn vị quân đội đóng quân trên địa bàn.
• Nếu có sự sai lệch về số liệu giữa báo cáo của ngành Công an/Quốc phòng và số liệu tổng hợp của địa phương, các bên phải có trách nhiệm phối hợp rà soát, đối chiếu để thống nhất trước khi báo cáo lên Chính phủ.

3. Đối tượng và chỉ tiêu thống kê, kiểm kê đất đai

Khi đã xác định được phạm vi không gian, bước tiếp theo là xác định rõ các "đối tượng" cần phải được nhận diện, đo đạc và ghi nhận trong quá trình thống kê, kiểm kê. Luật Đất đai 2024 mở rộng và chi tiết hóa các đối tượng này nhằm phục vụ đa mục tiêu.

3.1. Các loại hình loại đất, đối tượng sử dụng đất, đối tượng được giao quản lý đất

Đối tượng kiểm kê đất đai được phân loại thành ba nhóm chính theo quy định tại Khoản 3 Điều 57 Luật Đất đai 2024 :

Đất đai theo mục đích sử dụng (Loại đất): Toàn bộ các loại đất quy định tại Điều 9 Luật Đất đai 2024 đều là đối tượng kiểm kê, bao gồm:

• Nhóm đất nông nghiệp: Đất trồng lúa, đất trồng cây hàng năm/lâu năm, đất rừng (đặc dụng, phòng hộ, sản xuất), đất nuôi trồng thủy sản...
• Nhóm đất phi nông nghiệp: Đất ở (nông thôn, đô thị), đất thương mại dịch vụ, đất cơ sở sản xuất phi nông nghiệp, đất xây dựng trụ sở cơ quan, đất quốc phòng, an ninh...
• Nhóm đất chưa sử dụng: Các loại đất chưa xác định mục đích sử dụng, đất bãi bồi ven sông biển chưa giao.

Đối tượng sử dụng đất: Hệ thống kiểm kê phải xác định rõ ai là người đang nắm giữ quyền sử dụng đất. Các đối tượng này bao gồm: Tổ chức trong nước, tổ chức nước ngoài, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo... Việc phân loại chi tiết đối tượng sử dụng đất giúp Nhà nước phân tích được cơ cấu phân bổ nguồn lực đất đai giữa các thành phần kinh tế.

Đối tượng được giao quản lý đất: Đây là nhóm đối tượng đặc thù, bao gồm các tổ chức (như UBND cấp xã, Ban quản lý rừng, Tổ chức phát triển quỹ đất...) được Nhà nước giao đất để quản lý chứ chưa giao quyền sử dụng. Kiểm kê đối tượng này nhằm đánh giá hiệu quả của công tác quản lý nhà nước đối với quỹ đất công.

3.2. Kiểm kê đất đai chuyên đề 

Ngoài các chỉ tiêu kiểm kê thông thường, điểm nổi bật trong kỳ kiểm kê năm 2024 theo Chỉ thị 22/CT-TTg là việc thực hiện các nội dung kiểm kê chuyên đề. Đây là các vấn đề nóng, nhạy cảm hoặc có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển kinh tế - xã hội mà Chính phủ cần nắm rõ thực trạng. Các chuyên đề này bao gồm:

Tình hình quản lý, sử dụng đất sân golf: Đánh giá hiệu quả sử dụng đất của các dự án sân golf, một loại hình sử dụng đất tiêu tốn nhiều diện tích và tài nguyên nước, thường gây tranh luận về hiệu quả kinh tế - xã hội.

Đất cảng hàng không, sân bay: Phục vụ cho quy hoạch hạ tầng giao thông chiến lược quốc gia.

Khu vực sạt lở, bồi đắp: Đặc biệt quan trọng đối với các tỉnh ven biển và Đồng bằng sông Cửu Long nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu.

Đất có nguồn gốc từ các nông, lâm trường quốc doanh: Đây là vấn đề lịch sử để lại nhiều phức tạp về tranh chấp và sử dụng kém hiệu quả. Việc kiểm kê chuyên đề này nhằm tạo cơ sở cho việc sắp xếp, đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động của các công ty nông, lâm nghiệp.

4. Chu kỳ và thời điểm thực hiện thống kê, kiểm kê đất đai

Tính thời điểm (Timing) là yếu tố quyết định giá trị pháp lý và thực tiễn của số liệu đất đai. Luật Đất đai 2024 và các văn bản hướng dẫn đã thiết lập một khung thời gian cứng cho các hoạt động này.

Thống kê đất đai: Thực hiện hằng năm

• Chu kỳ: Được thực hiện định kỳ hằng năm (trừ năm thực hiện kiểm kê).
• Thời điểm chốt số liệu: Số liệu thống kê đất đai được tính đến hết ngày 31 tháng 12 của năm thống kê.
• Mục tiêu: Cung cấp bức tranh cập nhật về biến động đất đai trong vòng 12 tháng, phục vụ cho việc lập báo cáo tình hình quản lý đất đai hằng năm của các cấp chính quyền.

Kiểm kê đất đai: Thực hiện 05 năm một lần

Chu kỳ: Được thực hiện định kỳ 05 năm một lần, vào các năm có chữ số cuối là 4 và 9 (ví dụ: 2019, 2024, 2029...).

Kỳ kiểm kê năm 2024: Đây là kỳ kiểm kê đầu tiên thực hiện theo Luật Đất đai 2024. Theo Chỉ thị 22/CT-TTg và Quyết định 817/QĐ-TTg, lộ trình thực hiện được quy định cụ thể như sau:

• Thời điểm bắt đầu triển khai: Thống nhất trên phạm vi cả nước từ ngày 01/08/2024.
• Thời điểm chốt số liệu: Số liệu kiểm kê đất đai năm 2024 được tính đến hết ngày 31/12/2024. Điều này có nghĩa là mọi biến động đất đai xảy ra sau ngày 31/12/2024 sẽ được tính vào kỳ thống kê của năm sau.

Thời hạn hoàn thành và nộp báo cáo:

• Cấp tỉnh: Phải hoàn thành và báo cáo kết quả kiểm kê trước ngày 30/06/2025.
• Bộ Quốc phòng, Bộ Công an: Gửi kết quả cho UBND cấp tỉnh trước ngày 31/03/2025 để tổng hợp; gửi báo cáo về Bộ Tài nguyên và Môi trường trước ngày 16/04/2025.
• Cả nước: Bộ Tài nguyên và Môi trường tổng hợp và công bố kết quả kiểm kê đất đai toàn quốc trước ngày 30/09/2025.

Lộ trình này cho thấy áp lực về thời gian là rất lớn, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ và quyết liệt của cả hệ thống chính trị từ trung ương đến địa phương để đảm bảo tiến độ và chất lượng số liệu.

5. Trách nhiệm của các cơ quan trong việc thống kê, kiểm kê đất đai

Để vận hành một hệ thống thu thập dữ liệu khổng lồ trên quy mô toàn quốc, Luật Đất đai 2024 phân định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng ngành, tạo thành một quy trình khép kín.

Vai trò của Bộ Tài nguyên và Môi trường: Với tư cách là cơ quan chịu trách nhiệm trước Chính phủ về quản lý đất đai, Bộ Tài nguyên và Môi trường đóng vai trò là "Kiến trúc sư trưởng" và "Tổng chỉ huy" của công tác thống kê, kiểm kê:

• Xây dựng thể chế: Chủ trì soạn thảo và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật, quy định kỹ thuật, biểu mẫu thống kê, kiểm kê (như Thông tư 08/2024/TT-BTNMT).
• Công bố dữ liệu nền: Có trách nhiệm công bố đường mép nước biển thấp nhất trung bình nhiều năm để làm căn cứ cho các địa phương ven biển thực hiện kiểm kê.
• Chỉ đạo và kiểm tra: Hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ; kiểm tra, đôn đốc các địa phương và các Bộ ngành liên quan thực hiện đúng tiến độ và chất lượng.
• Tổng hợp quốc gia: Tiếp nhận kết quả từ UBND cấp tỉnh, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an để xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia và công bố kết quả kiểm kê đất đai toàn quốc.

Vai trò của Ủy ban nhân dân các cấp: Trách nhiệm thực thi trực tiếp thuộc về chính quyền địa phương theo nguyên tắc phân cấp mạnh mẽ:

• UBND cấp tỉnh: Chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng và tiến độ kiểm kê trên địa bàn tỉnh. Phê duyệt phương án, bố trí kinh phí, chỉ đạo các Sở, ngành phối hợp thực hiện. Đặc biệt là vai trò phối hợp với lực lượng quân đội, công an để thống nhất số liệu đất quốc phòng, an ninh.
• UBND cấp xã: Đây là "mặt trận" quan trọng nhất. Cán bộ địa chính cấp xã là người trực tiếp đi thực địa, đo đạc, rà soát từng thửa đất, ghi nhận biến động và giải quyết các vướng mắc ban đầu về ranh giới. Trách nhiệm của UBND xã là đảm bảo tính trung thực, chính xác của dữ liệu ngay từ nguồn.

Kết luận

Tổng kết lại, phạm vi thực hiện thống kê, kiểm kê đất đai theo Luật Đất đai 2024 đã thể hiện một tầm nhìn nhất quán về việc quản lý tài nguyên đất theo hướng "đa tầng, đa diện và không có vùng trống". Bằng cách xác lập phạm vi từ đơn vị hành chính cơ sở nhất đến quy mô quốc gia, gắn liền với trách nhiệm của từng cấp chính quyền, luật đã tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc để hình thành nên cơ sở dữ liệu đất đai tập trung, thống nhất. Đây chính là "chìa khóa" để giải quyết những bất cập về lãng phí tài nguyên, chồng chéo trong sử dụng đất và là căn cứ khoa học không thể thay thế cho công tác lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất trong mỗi chu kỳ phát triển.

Hệ thống thống kê, kiểm kê trên phạm vi rộng lớn và chi tiết này không chỉ có ý nghĩa về mặt con số, mà còn là công cụ để Nhà nước thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu một cách công bằng và hiệu quả. Khi mỗi biến động về diện tích, mỗi sự thay đổi về loại đất trên mọi vùng miền được cập nhật chính xác, nguồn lực đất đai sẽ thực sự trở thành đòn bẩy cho nền kinh tế, đồng thời là lá chắn bảo vệ môi trường sinh thái. Có thể khẳng định, thực hiện đúng và đủ phạm vi thống kê, kiểm kê theo Luật Đất đai 2024 chính là biểu hiện của một nền quản trị minh bạch, hiện đại, nơi mỗi tấc đất đều được trân trọng và phát huy giá trị cao nhất cho sự phồn vinh của quốc gia và hạnh phúc của nhân dân.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!