Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả của tội phạm là mối quan hệ giữa các hiện tượng trong đó một hiện tượng được gọi là nguyên nhân (làhành vi khách quan) làm phát sinh một hiện tượng khác là kết quả (là hậu quả của tội phạm). Hành vi khách quan đóng vai trò là nguyên nhân, hậu quả nguy hiểm cho xã hội đóng vai trò là hậu quả.

Ví dụ: Trần Ngọc Anh bị Lê Tuấn Bình đánh tuần trước, tuần sau Trần Ngọc Anh chết, nếu kết luận giám định của pháp Bộ luật hình sự xác định nguyên nhân cái chết của Ngọc Anh liên quan đến bị Bình đánh thì Lê Tuấn Bình sẽ bị truy cứu, còn không liên quan thì không bị truy cứu.

Hoặc Trần Văn Công có mâu thuẫn thù tức với Lê Văn Biên, Công đến nhà Biên để đâm Biên, nhưng đến nhà thì Biên đã chết trước đó, Công liền đâm thêm vài nhát, tuy không có mốỉ quan hệ nhân - quả nhưng Công được xác định là vẫn có tội.

Để xác định mốỉ quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả chúng ta cần dựa vào các cơ sở có tính nguyên tắc sau:

4- Hành vi được coi là nguyên nhân phải là hành vi trái pháp luật hình sự và xảy ra trước hậu quả về mặt thời gian.

Ví dụ: Nguyễn Đình Chiến bị phát hiện là chết đuối. Tuy nhiên, qua khám nghiệm tử thi không cho thấy các dấu hiệu của chết đuốĩ (như: dạ dày có nước, ngạt thỗ...). Mặt khác, trong dạ dày Chiến có một loại chất độc và theo kết luận, Chiến chết do loại chất độc đó. Như vậy, hành vi rơi xuống sông xảy ra sau hậuquả chết người vì vậy không có mối quan hệ nhân - quả với hậu quả này.

+ Giữa nguyên nhân và hậu quả phải có mốĩ quan hệ nội tại và tất yếu. Một nguyên nhân bao giò cũng chứa đựng mầm mốhg nội tại nhằm phát sinh kết quả nhất định. Đối với hành vi (với tư cách là nguyên nhân) cũng thế.

Ví dụ: Lê Bá Duy lái xe ô tô đâm vào Trần Ngọc Bình gây trọng thương cho Bình và Bình được đưa đi cấp cứu nhưng do bệnh viện chậm trễ nên dẫn đến Bình chết vì vềt thương đó. Hành vi của Duy có mốỉ quan hệ nhân - quả với cái chết của Bình.

Trong thực tế, mối quan hệ nhân - quả giữa hành vi nguy hiểm và hậu quả của tội phạm tồn tại dưới các dạng sau đây:

+ Dạng quan hệ nhân - quả đơn trực tiếp là quan hệ nhân - quả mà chỉ có một hành vi trái pháp luật đóng vai trò là nguyên nhân của hậu quả tội phạm. Bản thân sự vận động nội tại của hành vi trái pháp luật này độc lập đã có khả năng trực tiếp đưa đến hậu quả. Ví dụ, hành vi A lén lút vào nhà B trộm tài sản...

+ Dạng quan hệ nhân - quả kép trực tiếp là quan hệ nhân - quả trong đó nhiều hành vi trái pháp luật cùng đóng vai trò là nguyên nhân của hậu quả của tội phạm. Trong thực tế, chúng ta rất khó xác định dạng quan hệ nhân - quả thuộc loại này.