Trong hệ thống chính sách an sinh xã hội, chế độ tử tuất có vai trò quan trọng nhằm hỗ trợ thân nhân người lao động khi người tham gia bảo hiểm xã hội qua đời, góp phần giảm bớt gánh nặng tài chính và ổn định cuộc sống gia đình. Trong đó, tiền tuất một lần là khoản trợ cấp được chi trả ngay cho thân nhân đủ điều kiện thay vì hưởng tuất hằng tháng. Tuy nhiên, cách tính mức hưởng chế độ này phụ thuộc vào nhiều yếu tố như thời gian đóng bảo hiểm xã hội, mức tiền lương làm căn cứ đóng và thời điểm tham gia. Việc hiểu rõ phương pháp tính tiền tuất một lần không chỉ giúp người lao động bảo đảm quyền lợi chính đáng mà còn giúp thân nhân chủ động hơn khi thực hiện thủ tục hưởng chế độ theo quy định pháp luật.
1. Chủ thể làm phát sinh tiền tuất một lần
Chủ thể làm phát sinh tiền tuất một lần trước hết là người tham gia bảo hiểm xã hội nhưng chưa hưởng lương hưu, bao gồm người đang tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặc đang bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm xã hội. Theo khoản 1 Điều 110 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, khi những đối tượng này chết thì thân nhân được giải quyết trợ cấp tuất một lần. Quy định này cho thấy chỉ cần tồn tại quan hệ tham gia và còn thời gian đóng được ghi nhận trong hệ thống BHXH thì quyền lợi tử tuất đã được bảo đảm. Việc bảo lưu thời gian đóng vẫn được pháp luật coi là sự tiếp nối quá trình tham gia, không làm mất quyền lợi. Như vậy, yếu tố quyết định là tình trạng còn “gắn bó” với quỹ BHXH tại thời điểm chết, chứ không phụ thuộc vào việc đang làm việc hay đã nghỉ việc.
Bên cạnh đó, khoản 1 Điều 110 cũng xác định nhóm chủ thể thứ hai là người đang hưởng lương hưu hoặc đang tạm dừng hưởng lương hưu khi chết. Đây là những người đã hoàn tất điều kiện hưởng chế độ hưu trí và đang nhận quyền lợi định kỳ từ quỹ BHXH, nên khi qua đời, thân nhân vẫn được hưởng trợ cấp tuất một lần. Quy định này thể hiện nguyên tắc kế thừa quyền lợi, bảo đảm gia đình người hưởng hưu không bị gián đoạn nguồn bảo đảm an sinh. Dù đang tạm dừng hưởng vì lý do khách quan, quyền phát sinh trợ cấp vẫn được bảo lưu. Do đó, pháp luật mở rộng phạm vi chủ thể nhằm bảo vệ tối đa thân nhân của người tham gia, bất kể họ đang ở giai đoạn đóng hay đang thụ hưởng chế độ.
2. Cách tính tiền tuất một lần đối với người chưa hưởng lương hưu
Cách tính tiền tuất một lần đối với người chưa hưởng lương hưu được quy định tại khoản 2, Điều 110 Luật bảo hiểm xã hội năm 2024 như sau:
- Giai đoạn đóng bảo hiểm trước năm 2014
Giai đoạn đóng trước năm 2014 được tính trợ cấp tuất một lần theo hệ số 1,5 lần mức bình quân thu nhập cho mỗi năm tham gia. Nghĩa là cứ một năm đóng bảo hiểm xã hội trong thời kỳ này thì thân nhân được hưởng tương đương 1,5 tháng mức bình quân thu nhập làm căn cứ đóng. Công thức xác định là lấy số năm trước 2014 nhân 1,5 rồi nhân với mức bình quân thu nhập. Cách tính này phản ánh thực tế giai đoạn trước mức đóng BHXH còn thấp, nên quyền lợi được thiết kế ở mức tương ứng.
Ví dụ, nếu đóng 6 năm với mức bình quân 4.000.000 đồng thì số tiền trợ cấp là 6 × 1,5 × 4.000.000, bằng 36.000.000 đồng.
- Giai đoạn đóng bảo hiểm từ năm 2014 trở đi
Giai đoạn từ năm 2014 trở đi được áp dụng hệ số cao hơn, mỗi năm bằng 2 lần mức bình quân thu nhập. Theo đó, mỗi năm tham gia sẽ được tính tương đương 2 tháng thu nhập bình quân làm căn cứ đóng BHXH. Công thức tính là số năm từ 2014 trở đi nhân 2 rồi nhân với mức bình quân thu nhập. Sự điều chỉnh này xuất phát từ việc chính sách sau năm 2014 tăng mức đóng và mở rộng quyền lợi an sinh cho người tham gia. Nhờ vậy, mức trợ cấp tuất cũng được nâng lên để bảo đảm tính công bằng giữa nghĩa vụ và thụ hưởng.
Ví dụ, đóng 8 năm với mức bình quân 4.000.000 đồng thì thân nhân nhận 64.000.000 đồng.
- Trường hợp có thời gian đóng bảo hiểm cả trước và sau năm 2014
Trường hợp người lao động có thời gian đóng cả trước và sau năm 2014 thì trợ cấp được tính riêng từng giai đoạn và cộng tổng kết quả. Nguyên tắc là tách thời gian trước 2014 áp dụng hệ số 1,5 và thời gian sau 2014 áp dụng hệ số 2. Những tháng lẻ của giai đoạn trước 2014 sẽ được chuyển sang giai đoạn sau để bảo đảm thuận lợi khi quy đổi. Công thức tổng quát là lấy phần trước 2014 cộng với phần sau 2014 sau khi đã nhân hệ số tương ứng.
Ví dụ, 3 năm 6 tháng trước 2014 và 5 năm sau 2014 với mức bình quân 5.000.000 đồng thì tổng trợ cấp là 77,5 triệu đồng.
- Trường hợp đóng bảo hiểm chưa đủ 60 tháng
Trường hợp thời gian đóng bảo hiểm xã hội chưa đủ 60 tháng thì mức hưởng được xác định theo cách đặc biệt là hoàn trả toàn bộ số tiền đã đóng. Khi đó, pháp luật không áp dụng hệ số 1,5 hay 2 lần vì thời gian tham gia quá ngắn để tính theo năm. Mức trợ cấp chính bằng tổng số tiền người lao động đã nộp vào quỹ BHXH trong suốt thời gian tham gia. Quy định này bảo đảm nguyên tắc công bằng, giúp thân nhân không bị thiệt thòi khi người tham gia mất sớm. Đồng thời, nó mang tính chất hoàn vốn hơn là tính hưởng theo thời gian dài.
Ví dụ, nếu đã đóng tổng cộng 45 triệu đồng thì thân nhân sẽ nhận đủ 45 triệu đồng.
- Trường hợp có cả bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện
Trường hợp người chết có cả thời gian tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc và bảo hiểm xã hội tự nguyện thì mức trợ cấp tuất một lần được bảo đảm ở mức tối thiểu. Theo quy định, số tiền hưởng không được thấp hơn 3 lần mức bình quân tiền lương và thu nhập làm căn cứ đóng BHXH. Đây là cơ chế thiết lập “mức sàn” nhằm bảo vệ quyền lợi cơ bản cho thân nhân trong mọi trường hợp. Nhờ đó, dù thời gian đóng ngắn hoặc cách tính theo năm thấp, người thụ hưởng vẫn nhận được khoản trợ cấp tối thiểu cần thiết.
Ví dụ, mức bình quân là 5 triệu đồng thì mức hưởng thấp nhất phải là 15 triệu đồng.
3. Cách tính tiền tuất một lần đối với người đang hưởng lương hưu
Cách tính tiền tuất một lần đối với người đang hưởng lương hưu được quy định tại khoản 4 Điều 110 Luật bảo hiểm xã hội năm 2024 như sau:
- Trường hợp chết trong hai tháng đầu
Trường hợp người đang hưởng lương hưu chết trong 2 tháng đầu thì trợ cấp tuất một lần được tính ở mức cao nhất, bằng 48 tháng lương hưu đang hưởng. Đây là cách tính cố định, không phụ thuộc vào thời gian đóng bảo hiểm xã hội trước đó. Quy định này nhằm bảo đảm quyền lợi tối đa cho thân nhân khi người hưởng hưu chưa kịp thụ hưởng nhiều từ quỹ hưu trí. Khoản tiền trợ cấp mang tính bù đắp lớn, giúp gia đình ổn định tài chính ngay sau khi người lao động qua đời.
Ví dụ, nếu lương hưu hằng tháng là 6 triệu đồng thì thân nhân được nhận 48 × 6 triệu, tương đương 288 triệu đồng, đây là mức tối đa theo luật.
- Trường hợp chết từ tháng thứ 3 trở đi
Trường hợp người hưởng lương hưu chết từ tháng thứ 3 trở đi thì mức trợ cấp tuất một lần sẽ giảm dần theo thời gian đã hưởng. Cụ thể, cứ mỗi tháng đã nhận lương hưu thì mức trợ cấp bị trừ đi 0,5 tháng lương hưu so với mốc 48 tháng ban đầu. Công thức tính là lấy 48 trừ đi 0,5 nhân với số tháng đã hưởng, rồi nhân với mức lương hưu thực tế. Cách thiết kế này phản ánh nguyên tắc cân đối quỹ, bởi người đã hưởng hưu càng lâu thì phần trợ cấp tử tuất sẽ giảm tương ứng.
Ví dụ, đã hưởng 10 tháng thì giảm 5 tháng, còn 43 tháng, tương ứng số tiền 258 triệu đồng nếu lương hưu là 6 triệu đồng.
- Mức hưởng tối thiểu
Dù mức trợ cấp giảm theo thời gian hưởng hưu, pháp luật vẫn quy định một mức tối thiểu để bảo đảm quyền lợi cơ bản cho thân nhân. Theo đó, số tiền trợ cấp tuất một lần không được thấp hơn 3 tháng lương hưu của tháng đang hưởng. Quy định này tạo ra “mức sàn” an sinh, tránh trường hợp người đã hưởng hưu quá lâu khiến trợ cấp bị giảm xuống quá thấp. Nhờ vậy, thân nhân vẫn có một khoản tài chính tối thiểu để trang trải chi phí mai táng và ổn định cuộc sống.
Ví dụ, nếu đã hưởng đến 120 tháng làm mức tính toán nhỏ hơn 3 tháng thì vẫn được chi trả đủ 3 tháng lương hưu theo quy định.
4. Kết luận
Như vậy, tiền tuất một lần là chế độ trợ cấp mang tính chất bù đắp và hỗ trợ tài chính quan trọng dành cho thân nhân của người lao động khi người tham gia bảo hiểm xã hội không may qua đời, giúp gia đình vượt qua giai đoạn khó khăn ban đầu và ổn định cuộc sống. Mức hưởng chế độ này được tính toán dựa trên tổng thời gian đã đóng bảo hiểm xã hội và mức bình quân tiền lương hoặc thu nhập làm căn cứ đóng, đồng thời có sự phân chia theo từng giai đoạn tham gia nhằm bảo đảm nguyên tắc đóng nhiều hưởng nhiều, đóng ít hưởng ít, thể hiện tính công bằng và minh bạch của chính sách. Việc xác định đúng số năm đóng, hệ số tính hưởng và các điều kiện pháp lý liên quan có ý nghĩa quyết định đến quyền lợi thực tế của thân nhân, tránh trường hợp bỏ sót hoặc nhận thiếu trợ cấp. Do đó, người lao động cần chủ động theo dõi quá trình tham gia bảo hiểm xã hội của mình, lưu giữ hồ sơ cần thiết và tìm hiểu kỹ quy định pháp luật để bảo vệ quyền lợi cho gia đình. Có thể khẳng định rằng, hiểu rõ cách tính tiền tuất một lần không chỉ giúp thực hiện thủ tục thuận lợi mà còn góp phần nâng cao ý thức tham gia bảo hiểm xã hội đầy đủ, liên tục, qua đó bảo đảm an sinh bền vững cho bản thân và những người thân yêu trong mọi hoàn cảnh.
Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.
Rất mong nhận được sự hợp tác!
Trân trọng./.
