Những cơ quan nào đại diện chủ sở hữu nhà ở thuộc tài sản công

Nhà ở thuộc tài sản công không chỉ là một loại tài sản có giá trị lớn của Nhà nước mà còn gắn liền trực tiếp với việc thực hiện các chính sách kinh tế – xã hội, bảo đảm an sinh, ổn định đời sống cho cán bộ, công chức và các đối tượng theo quy định. Việc quản lý, sử dụng nhà ở thuộc tài sản công đòi hỏi phải có cơ chế chặt chẽ, minh bạch và đúng thẩm quyền nhằm tránh thất thoát, lãng phí, đồng thời phát huy hiệu quả nguồn lực này. Trong đó, xác định rõ các cơ quan đại diện chủ sở hữu nhà ở thuộc tài sản công giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là cơ sở để phân định trách nhiệm quản lý, quyết định đầu tư, khai thác và xử lý nhà ở theo đúng quy định pháp luật.

1. Nhà ở thuộc tài sản công là gì? 

Theo khoản 11 Điều 2 Luật nhà ở 2023 quy định như sau: 

11. Nhà ở thuộc tài sản công là nhà ở thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước làm đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý.

Quy định này khẳng định rõ bản chất pháp lý của loại nhà ở này là tài sản công, không thuộc quyền sở hữu của bất kỳ cá nhân hay tổ chức riêng lẻ nào, mà thuộc về toàn thể nhân dân. Nhà nước, với tư cách là đại diện chủ sở hữu, có trách nhiệm thực hiện các quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu đối với nhà ở thuộc tài sản công, đồng thời tổ chức quản lý, sử dụng một cách thống nhất, đúng mục đích và theo quy định của pháp luật.

Việc xác định nhà ở thuộc tài sản công chịu sự quản lý thống nhất của Nhà nước nhằm bảo đảm nguyên tắc quản lý tập trung, tránh tình trạng phân tán, lạm dụng hoặc sử dụng sai mục đích. Mọi hoạt động liên quan đến đầu tư xây dựng, khai thác, sử dụng, bảo trì, cho thuê hoặc xử lý nhà ở thuộc tài sản công đều phải được thực hiện theo trình tự, thủ tục và thẩm quyền do pháp luật quy định. Cá nhân, tổ chức được giao quản lý hoặc bố trí sử dụng loại nhà ở này chỉ có quyền sử dụng trong phạm vi được cho phép, không phát sinh quyền sở hữu và không được thực hiện các giao dịch dân sự như mua bán, chuyển nhượng, tặng cho hay thế chấp.

Quy định trên còn thể hiện định hướng của Nhà nước trong việc sử dụng nhà ở thuộc tài sản công để phục vụ lợi ích chung, các mục tiêu an sinh xã hội, quốc phòng, an ninh và nhu cầu công vụ, thay vì mục đích kinh doanh thuần túy. Qua đó, góp phần bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn lực tài sản công, phòng ngừa việc tư nhân hóa trái phép nhà ở do Nhà nước đầu tư, đồng thời tăng cường kỷ cương, minh bạch trong quản lý và sử dụng tài sản công.

2. Nhà ở thuộc tài sản công bao gồm những gì? 

Theo khoản 1 điều 13 Luật nhà ở 2023, nhà ở thuộc tài sản công bao gồm: 

a) Nhà ở công vụ bao gồm nhà ở công vụ của trung ương và nhà ở công vụ của địa phương theo quy định của pháp luật về nhà ở;

Quy định này xác định nhà ở công vụ là một bộ phận của nhà ở thuộc tài sản công, được phân chia theo chủ thể quản lý là trung ương và địa phương. Việc dẫn chiếu đến pháp luật về nhà ở nhằm khẳng định rằng chế độ quản lý, bố trí sử dụng, thu hồi và xử lý nhà ở công vụ phải tuân thủ thống nhất các quy định hiện hành, đồng thời làm rõ đây là loại nhà ở phục vụ hoạt động công vụ, không làm phát sinh quyền sở hữu cho người được bố trí sử dụng.

b) Nhà ở phục vụ tái định cư do Nhà nước đầu tư xây dựng hoặc mua nhà ở thương mại để bố trí tái định cư theo quy định của pháp luật về nhà ở nhưng chưa bố trí tái định cư;

Nội dung này xác định nhà ở phục vụ tái định cư hình thành từ nguồn đầu tư của Nhà nước hoặc từ việc Nhà nước mua nhà ở thương mại để thực hiện chính sách tái định cư, trong trường hợp quỹ nhà ở đó chưa được bố trí cho người dân. Việc xếp loại này nhằm khẳng định quyền sở hữu toàn dân đối với các nhà ở đang trong giai đoạn quản lý, chờ bố trí, bảo đảm Nhà nước có căn cứ pháp lý để quản lý, khai thác và bảo toàn giá trị tài sản.

c) Nhà ở xã hội, nhà ở cho lực lượng vũ trang nhân dân do Nhà nước đầu tư xây dựng để bố trí cho đối tượng được hưởng chính sách nhà ở xã hội theo quy định của pháp luật về nhà ở;

Quy định này xác định các loại nhà ở xã hội và nhà ở cho lực lượng vũ trang nhân dân, khi được đầu tư xây dựng bằng nguồn lực của Nhà nước và dùng để thực hiện chính sách nhà ở xã hội, thì thuộc sở hữu toàn dân. Điều này nhấn mạnh yếu tố chính sách và nguồn vốn đầu tư là căn cứ xác định chế độ sở hữu và quản lý đối với loại nhà ở này.

d) Nhà ở không thuộc trường hợp quy định tại các điểm a, b và c khoản này được đầu tư xây dựng bằng vốn ngân sách nhà nước hoặc có nguồn gốc từ vốn ngân sách nhà nước hoặc được xác lập sở hữu toàn dân theo quy định của pháp luật trong các thời kỳ và đang cho hộ gia đình, cá nhân thuê theo quy định của pháp luật về nhà ở;

Quy định tại điểm d có phạm vi bao quát, nhằm đưa vào nhóm nhà ở thuộc tài sản công những nhà ở có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước hoặc đã được xác lập sở hữu toàn dân theo pháp luật qua các thời kỳ, mặc dù không thuộc các loại hình cụ thể nêu tại các điểm trước. Việc đang cho hộ gia đình, cá nhân thuê theo quy định của pháp luật về nhà ở cho thấy hình thức sử dụng không làm thay đổi bản chất sở hữu toàn dân của loại tài sản này.

đ) Nhà ở của chủ sở hữu khác được chuyển thành sở hữu toàn dân theo quy định của pháp luật không thuộc trường hợp quy định tại điểm d khoản này.

Nội dung này ghi nhận các trường hợp nhà ở vốn thuộc sở hữu của chủ thể khác nhưng sau đó được chuyển thành sở hữu toàn dân theo quy định của pháp luật. Việc tách bạch với trường hợp quy định tại điểm d nhằm tránh trùng lặp trong phân loại, đồng thời khẳng định rằng sau khi được chuyển thành sở hữu toàn dân, các nhà ở này sẽ chịu chế độ quản lý như các nhà ở thuộc tài sản công khác.

3. Những cơ quan nào đại diện chủ sở hữu nhà ở thuộc tài sản công 

Một trong những điểm cải cách quan trọng nhất của Luật Nhà ở 2023 là việc thiết kế lại ma trận phân cấp quản lý nhằm khắc phục tình trạng "cha chung không ai khóc" hoặc chồng chéo thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương. Điều 14 Luật Nhà ở 2023 quy định chi tiết về đại diện chủ sở hữu.   

3.1. Bộ Xây dựng 

Theo khoản 1 điều 14 Luật nhà ở 2023, Bộ Xây dựng không chỉ là cơ quan chịu trách nhiệm trước Chính phủ về quản lý nhà nước trong lĩnh vực nhà ở mà còn trực tiếp đóng vai trò đại diện chủ sở hữu đối với một số loại tài sản cụ thể.

Quyền hạn đại diện: Bộ Xây dựng là đại diện chủ sở hữu đối với nhà ở công vụ và nhà ở xã hội được đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách trung ương (trừ phần thuộc Bộ Quốc phòng, Bộ Công an).

Nhiệm vụ cụ thể:

• Quyết định người được thuê nhà ở công vụ đối với các đối tượng thuộc thẩm quyền quản lý của các cơ quan trung ương (Ví dụ: Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm các Ủy ban của Quốc hội, chuyên gia cao cấp...).   
• Lập quy hoạch, kế hoạch phát triển quỹ nhà ở công vụ của Chính phủ.
• Quyết định giá thuê nhà ở công vụ thuộc thẩm quyền quản lý của mình, trên cơ sở khung giá do Thủ tướng Chính phủ quy định.
• Thực hiện các thủ tục thuê nhà ở thương mại làm nhà ở công vụ khi cần thiết (lập tờ trình, báo cáo Thủ tướng, ký hợp đồng thuê).   

3.2. Bộ Quốc phòng và Bộ Công an 

Do tính chất đặc thù của lực lượng vũ trang nhân dân, Khoản 2 điều 14 Luật Nhà ở 2023 đã trao cho Bộ Quốc phòng và Bộ Công an mức độ tự chủ cao trong quản lý nhà ở, nhằm bảo đảm yêu cầu về an ninh, quốc phòng, giữ gìn bí mật nhà nước và thực hiện hiệu quả chính sách hậu phương quân đội, công an. Cơ chế này cho phép hai Bộ chủ động trong việc tổ chức quản lý, bố trí, sử dụng và xử lý nhà ở phù hợp với đặc thù tổ chức, nhiệm vụ và yêu cầu kỷ luật của lực lượng vũ trang nhân dân, đồng thời vẫn đặt trong khuôn khổ quản lý thống nhất tài sản công của Nhà nước.

- Phạm vi quản lý: 

+ Nhà ở công vụ thuộc Bộ Quốc phòng, Bộ Công an.

+Nhà ở cho lực lượng vũ trang nhân dân do hai Bộ này mua hoặc đầu tư xây dựng.

+ Nhà ở sinh viên do các học viện, nhà trường trực thuộc hai Bộ quản lý.

Đối với trường hợp đặc biệt là nhà ở cũ, theo quy định tại điểm d khoản 1 Điều 13 Luật Nhà ở 2023, những nhà ở thuộc sở hữu nhà nước đang do Bộ Quốc phòng quản lý và tổ chức cho thuê thì Bộ Quốc phòng được xác định là đại diện chủ sở hữu. Quy định này khẳng định vai trò và thẩm quyền của Bộ Quốc phòng trong việc thực hiện các quyền, nghĩa vụ của đại diện chủ sở hữu đối với quỹ nhà ở cũ mà Bộ đang trực tiếp quản lý, qua đó bảo đảm tính thống nhất, ổn định và phù hợp với đặc thù quản lý tài sản phục vụ quốc phòng.

Tuy nhiên, pháp luật cũng đặt ra ngoại lệ trong trường hợp chuyển giao quản lý. Cụ thể, khi Bộ Quốc phòng thực hiện việc chuyển giao các nhà ở cũ thuộc sở hữu nhà nước này cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thì quyền đại diện chủ sở hữu sẽ được chuyển từ Bộ Quốc phòng sang chính quyền địa phương theo quy định của pháp luật. Việc chuyển giao này nhằm bảo đảm sự phù hợp với chức năng quản lý nhà nước của địa phương, gắn việc quản lý, sử dụng nhà ở với quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội trên địa bàn, đồng thời vẫn tuân thủ nguyên tắc quản lý thống nhất tài sản công của Nhà nước.

3.3. Các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ (Cơ quan trung ương)

Theo khoản 3 Điều 14 Luật Nhà ở 2023, phạm vi chủ thể được xác định là đại diện chủ sở hữu nhà ở thuộc tài sản công không chỉ giới hạn ở Bộ Xây dựng, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng, mà còn được mở rộng sang các cơ quan trung ương khác trong hệ thống cơ quan nhà nước. Quy định này phản ánh cách tiếp cận linh hoạt của Luật Nhà ở 2023, gắn quyền đại diện chủ sở hữu với chủ thể đang trực tiếp quản lý, sử dụng nhà ở và chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, nhằm bảo đảm hiệu quả quản lý tài sản công.

Cụ thể, đối với nhà ở công vụ do các cơ quan trung ương khác quản lý, các cơ quan này được xác định là đại diện chủ sở hữu. Trên thực tế, đây thường là nhà ở được bố trí cho cán bộ, công chức, viên chức thuộc ngành, lĩnh vực do cơ quan đó quản lý, đặc biệt là các trường hợp luân chuyển, biệt phái, điều động công tác theo yêu cầu nhiệm vụ. Việc giao quyền đại diện chủ sở hữu cho chính cơ quan quản lý trực tiếp giúp bảo đảm sự chủ động trong bố trí, sử dụng, thu hồi và bảo trì nhà ở công vụ, đồng thời phù hợp với đặc thù tổ chức nhân sự và yêu cầu công tác của từng ngành.

Bên cạnh nhà ở công vụ, nhà ở sinh viên do các cơ sở giáo dục công lập trực thuộc cơ quan trung ương quản lý cũng thuộc phạm vi đại diện chủ sở hữu của cơ quan đó. Các nhà ở này thường là ký túc xá sinh viên, phục vụ nhu cầu chỗ ở cho người học tại các trường đại học, học viện, cao đẳng công lập. Việc xác định cơ quan chủ quản của cơ sở giáo dục công lập đồng thời là đại diện chủ sở hữu nhà ở sinh viên thể hiện nguyên tắc gắn quyền quản lý tài sản với trách nhiệm quản lý chuyên ngành, qua đó tạo điều kiện thuận lợi cho việc khai thác, sử dụng nhà ở phục vụ trực tiếp hoạt động đào tạo.

3.4. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (UBND) 

Ủy ban nhân dân cấp tỉnh là cơ quan chịu trách nhiệm quản lý phần lớn quỹ nhà ở thuộc tài sản công trên địa bàn, giữ vai trò trung tâm trong việc tổ chức thực hiện quyền và nghĩa vụ của đại diện chủ sở hữu tại địa phương. Với vị trí là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất ở địa phương, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh được Luật Nhà ở 2023 giao thẩm quyền đại diện chủ sở hữu đối với nhiều loại nhà ở thuộc tài sản công, qua đó bảo đảm việc quản lý, sử dụng nhà ở phù hợp với quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội và nhu cầu thực tế của địa phương.

Cụ thể, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh là đại diện chủ sở hữu đối với nhà ở được đầu tư bằng các nguồn vốn quy định tại khoản 1 Điều 113 Luật Nhà ở 2023, bao gồm vốn đầu tư công, công trái quốc gia, trái phiếu chính phủ, trái phiếu chính quyền địa phương, vốn hỗ trợ phát triển chính thức và các nguồn vốn hợp pháp khác do địa phương quản lý. Việc xác định thẩm quyền đại diện chủ sở hữu trong trường hợp này dựa trên tiêu chí nguồn vốn đầu tư và chủ thể quản lý, qua đó bảo đảm nguyên tắc gắn trách nhiệm quản lý tài sản công với cơ quan được giao quản lý nguồn lực đầu tư.

Kết luận

Việc quy định các cơ quan đại diện chủ sở hữu nhà ở thuộc tài sản công là yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản công. Mỗi cơ quan được giao đại diện chủ sở hữu đều gắn với chức năng, nhiệm vụ và phạm vi quản lý cụ thể, qua đó giúp Nhà nước kiểm soát chặt chẽ quá trình quản lý, sử dụng và khai thác nhà ở công. Điều này không chỉ góp phần phòng ngừa tiêu cực, lãng phí mà còn bảo đảm nhà ở thuộc tài sản công được sử dụng đúng mục đích, phục vụ lợi ích chung và đáp ứng tốt hơn các mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội trong từng giai đoạn.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.