Quy định về quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh, tác phẩm sân khấu theo Luật sở hữu trí tuệ mới nhất

Quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh, tác phẩm sân khấu quy định tại Điều 21 của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi bổ sung năm 2022 (LSHTT) đóng vai trò là một điều khoản then chốt, giải quyết vấn đề phức tạp và đặc thù trong lĩnh vực quyền tác giả, đó là việc phân định quyền lợi giữa nhiều chủ thể sáng tạo cùng tham gia vào quá trình hình thành nên các tác phẩm mang tính hợp tác cao, cụ thể là tác phẩm điện ảnh và tác phẩm sân khấu. Khác với tác phẩm do một cá nhân độc lập tạo ra, những loại hình tác phẩm này là kết quả của sự đóng góp sáng tạo từ nhiều người như biên kịch, đạo diễn, quay phim, dựng phim, và nhà đầu tư sản xuất. Mục tiêu chính của Điều 21 là thiết lập một khuôn khổ pháp lý rõ ràng nhằm cân bằng lợi ích giữa nhóm các tác giả có đóng góp sáng tạo trực tiếp và nhóm tổ chức, cá nhân đầu tư tài chính để sản xuất tác phẩm. Điều luật này không chỉ xác định ai được coi là tác giả và chủ sở hữu quyền, mà còn quy định chi tiết về việc phân bổ các quyền nhân thân (quyền tinh thần) và quyền tài sản (quyền kinh tế) tương ứng cho từng nhóm chủ thể tham gia, đồng thời nhấn mạnh vai trò của thỏa thuận để điều chỉnh quan hệ giữa các bên.

1. Tổng quan về tác phẩm điện ảnh và sân khấu

Tác phẩm điện ảnh và sân khấu được Luật Sở hữu trí tuệ xếp vào nhóm các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học được bảo hộ. Tuy nhiên, khác với một bài thơ hay một bức tranh thường là sản phẩm của một cá nhân duy nhất, tác phẩm điện ảnh và sân khấu là kết quả của một quá trình lao động tập thể phức tạp, đòi hỏi sự kết hợp giữa tư duy nghệ thuật đa chiều và nguồn lực tài chính khổng lồ. Chính vì tính chất "tập thể" và "đầu tư lớn" này, pháp luật cần thiết kế một cơ chế đặc thù tại Điều 21 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi bổ sung năm 2009, 2019 và 2022 (LSHTT) để cân bằng lợi ích giữa các bên tham gia.

Theo định nghĩa tại LSHTT, tác phẩm điện ảnh là tác phẩm được thể hiện bằng hình ảnh động kết hợp hoặc không kết hợp với âm thanh và các phương tiện khác theo nguyên tắc ngôn ngữ điện ảnh. Tương tự, tác phẩm sân khấu là loại hình nghệ thuật trình diễn trên sân khấu. Cả hai đều chịu sự điều chỉnh của cơ chế đồng tác giả và cơ chế tách biệt giữa quyền nhân thân và quyền tài sản một cách rõ rệt hơn bất kỳ loại hình tác phẩm nào khác.

Một trong những điểm mấu chốt và thường gây tranh chấp nhất trong thực tiễn tư vấn tại Luật Minh Khuê chính là sự nhầm lẫn giữa "Tác giả" và "Chủ sở hữu quyền tác giả". Điều 21 LSHTT đã làm rõ sự phân định này thông qua việc xác định danh tính và quyền hạn cụ thể.

Để Quý khách hàng hình dung rõ hơn về sự phân chia quyền lực pháp lý, Luật Minh Khuê xin tổng hợp qua bảng so sánh dưới đây, dựa trên các quy định tại Điều 19, 20 và 21 LSHTT:

2. Quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh

Tại Khoản 1 Điều 21 LSHTT quy định quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh được phân định thành ba nhóm chủ thể chính:

Tác giả sáng tạo cốt lõi (Biên kịch, Đạo diễn): Biên kịch và Đạo diễn được coi là nhóm tác giả sáng tạo cốt lõi, được hưởng quyền nhân thân (Khoản 1, 2 Điều 19) và quyền bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm (Khoản 4 Điều 19 LSHTT). Điều này nhấn mạnh vai trò quyết định của họ trong việc hình thành nội dung và phong cách tác phẩm.

Tác giả và người thực hiện công việc sáng tạo khác: Nhóm này bao gồm Quay phim, dựng phim, sáng tác âm nhạc, thiết kế mỹ thuật, thiết kế âm thanh, ánh sáng, kỹ xảo, diễn viên điện ảnh và những người thực hiện các công việc khác có tính sáng tạo. Họ được hưởng quyền nhân thân là đặt tên cho tác phẩm và đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm (Khoản 2 Điều 19 LSHTT).

Chủ sở hữu quyền tác giả (Nhà Đầu tư/Sản xuất): Tổ chức, cá nhân đầu tư tài chính và cơ sở vật chất - kỹ thuật để sản xuất tác phẩm điện ảnh là chủ sở hữu các quyền:

• Quyền tài sản (Khoản 3 Điều 19 LSHTT).
• Quyền đứng tên và bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm (Khoản 1 Điều 20 LSHTT).

Tuy nhiên, vai trò chủ sở hữu này đi kèm với nghĩa vụ:

• Thỏa thuận: Quyền sở hữu này có thể bị thay đổi nếu có thỏa thuận khác bằng văn bản.
• Nghĩa vụ tài chính: Có nghĩa vụ trả tiền bản quyền và các quyền lợi vật chất khác theo hợp đồng với nhóm tác giả (Biên kịch, Đạo diễn và các thành phần sáng tạo khác).

Nhà đầu tư cũng có thể thỏa thuận với Biên kịch và Đạo diễn về việc đặt tên hoặc sửa đổi tác phẩm.

Quyền độc lập đối với tác phẩm sẵn có: Trường hợp kịch bản hoặc tác phẩm âm nhạc trong tác phẩm điện ảnh được sử dụng một cách độc lập (ví dụ: phát hành soundtrack hoặc tái sử dụng kịch bản cho một mục đích khác), thì tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả của kịch bản, tác phẩm âm nhạc đó vẫn được hưởng quyền tác giả một cách độc lập, trừ trường hợp có thỏa thuận khác bằng văn bản.

3. Quyền tác giả đối với tác phẩm sân khấu

Tại Khoản 2 Điều 21 LSHTT quyền tác giả đối với tác phẩm sân khấu cũng tương tự như tác phẩm điện ảnh, phản ánh cấu trúc sáng tạo tập thể nhưng trong môi trường biểu diễn trực tiếp:

Tác giả sáng tạo cốt lõi (Tác giả Kịch bản): Tác giả kịch bản sân khấu được hưởng quyền nhân thân (Khoản 1, 2, 4 Điều 19 LSHTT), nhấn mạnh kịch bản là nền tảng sáng tạo của tác phẩm sân khấu.

Tác giả và người thực hiện công việc sáng tạo khác: Bao gồm tác giả tác phẩm văn học, tác giả tác phẩm âm nhạc, đạo diễn sân khấu, chỉ huy âm nhạc, biên đạo múa, thiết kế sân khấu, phục trang, và những người sáng tạo khác. Họ được hưởng quyền nhân thân là đặt tên cho tác phẩm và đứng tên thật hoặc bút danh (Khoản 2 Điều 19 LSHTT).

Chủ sở hữu quyền tác giả (Nhà Đầu tư/Sản xuất): Tổ chức, cá nhân đầu tư tài chính và cơ sở vật chất - kỹ thuật để xây dựng tác phẩm sân khấu là chủ sở hữu các quyền tài sản và một số quyền nhân thân (tương tự như Khoản 1.c), có nghĩa vụ trả tiền bản quyền theo hợp đồng với nhóm tác giả, trừ khi có thỏa thuận khác bằng văn bản.

Quyền độc lập đối với tác phẩm sẵn có: Trường hợp tác phẩm văn học hoặc tác phẩm âm nhạc trong tác phẩm sân khấu được sử dụng một cách độc lập, tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả của tác phẩm đó vẫn được hưởng quyền tác giả một cách độc lập, trừ trường hợp có thỏa thuận khác bằng văn bản.

4. Các tranh chấp thực tiễn và khuyến nghị

Để hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của các quy định tại Điều 21 LSHTT, chúng ta cần nhìn vào các tranh chấp điển hình đã xảy ra trong thực tế xét xử tại Việt Nam.

4.1. Án lệ thực tiễn

Để hiểu rõ hơn tầm quan trọng của việc phân định quyền tại Điều 21 LSHTT, vụ án "Thần Đồng Đất Việt" là một án lệ quan trọng, có thể áp dụng cho ngành điện ảnh. Mặc dù là tranh chấp về truyện tranh, vụ kiện giữa họa sĩ Lê Linh (tác giả hình thức thể hiện) và Công ty Phan Thị (chủ đầu tư/chủ sở hữu quyền tài sản) đã xác lập nguyên tắc cốt lõi: Tòa án công nhận Lê Linh là tác giả duy nhất, giữ quyền nhân thân, trong khi Phan Thị chỉ là chủ sở hữu quyền tài sản. Quyết định này khẳng định rằng, hành vi thuê người khác vẽ tiếp hoặc làm sai lệch phong cách và tinh thần của hình tượng nhân vật gốc mà không được sự cho phép của tác giả Lê Linh đã xâm phạm nghiêm trọng quyền bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm (một quyền nhân thân không thể chuyển nhượng).

Bài học này đã được chứng minh rõ rệt trong vụ phim Trạng Tí, khi nhà sản xuất chỉ mua bản quyền từ Phan Thị (chủ sở hữu) mà bỏ qua sự phản đối của tác giả Lê Linh, dẫn đến rủi ro pháp lý và khủng hoảng truyền thông nghiêm trọng. Vụ việc này nhấn mạnh rằng, việc chỉ nắm quyền tài sản mà lơ là quyền nhân thân của tác giả gốc là một chiến lược nguy hiểm đối với bất kỳ dự án điện ảnh nào.

4.2. Khuyến nghị chiến lược soạn thảo hợp đồng sản xuất phim

Dựa trên các bài học trên và sự linh hoạt của Điều 21 LSHTT, Nhà sản xuất và Tác giả cần xây dựng một chiến lược hợp đồng chặt chẽ để phòng ngừa rủi ro:

Trước hết, hợp đồng cần có Điều khoản xác định Tác giả và Đồng tác giả rõ ràng, liệt kê chính xác các bên đóng góp sáng tạo. Trong trường hợp có nhiều đồng tác giả, cần có văn bản ủy quyền cho một người đại diện thực hiện các quyền nhân thân chung, tránh tình trạng "chín người mười ý" gây ách tắc trong việc đăng ký bản quyền và sửa đổi tác phẩm.

Thứ hai, phải có Điều khoản "Work-for-hire" (Thuê sáng tạo) quy định rõ ràng rằng tất cả các sáng tạo phát sinh trong quá trình sản xuất, kể cả những đóng góp ngẫu hứng của diễn viên trên trường quay, đều thuộc quyền sở hữu của Nhà sản xuất.

Thứ ba, điều khoản quan trọng nhất là Thỏa thuận Sửa đổi. Nhà sản xuất cần tận dụng sự mở cửa của Khoản 1 Điều 21 để chèn điều khoản mà theo đó Biên kịch/Đạo diễn đồng ý vô điều kiện và không hủy ngang cho phép Nhà sản xuất hoặc bên thứ ba được chỉnh sửa, biên tập, cắt xén, thay đổi Tác phẩm (bao gồm cả kịch bản và bản phim). Điều này nhằm đảm bảo tính linh hoạt cần thiết cho mục đích sản xuất, phát hành, kiểm duyệt và thương mại hóa, với điều kiện duy nhất là các sửa đổi đó không mang tính chất bôi nhọ hoặc xúc phạm danh dự cá nhân của Tác giả.

Cuối cùng, để tạo động lực và giảm áp lực dòng tiền ban đầu, hợp đồng nên có Cơ chế chia sẻ lợi nhuận. Thay vì chỉ trả thù lao cố định ("flat fee"), việc thêm cơ chế thưởng dựa trên doanh thu phòng vé ("box office bonus") sẽ khuyến khích sự cống hiến tối đa của đội ngũ sáng tạo.

5. Quy trình và thủ tục đăng ký bản quyền tác giả 

Việc đăng ký quyền tác giả không phải là thủ tục bắt buộc để quyền phát sinh (quyền phát sinh tự động ngay khi tác phẩm được định hình), nhưng Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là chứng cứ quan trọng nhất khi xảy ra tranh chấp, giúp chủ sở hữu không phải chứng minh quyền của mình trước Tòa án. Luật Minh Khuê cung cấp hướng dẫn chi tiết về thủ tục này như sau:

Để đăng ký bản quyền cho một tác phẩm điện ảnh, Quý khách cần chuẩn bị (Theo Điều 50 LSHTT và Thông tư 08/2023/TT-BVHTTDL) :

- Tờ khai đăng ký quyền tác giả: Sử dụng mẫu chuẩn do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành. Tờ khai phải được khai bằng tiếng Việt, đầy đủ thông tin về tác giả, chủ sở hữu, thời điểm hoàn thành, tóm tắt nội dung.

- 02 Bản sao tác phẩm:

• Đối với phim: Thường là đĩa DVD/USB chứa file phim chất lượng cao.
• Đối với kịch bản: Bản in kịch bản có đánh số trang và đóng dấu giáp lai (nếu là tổ chức).

- Văn bản ủy quyền: Nếu người nộp đơn là người được ủy quyền (ví dụ: Luật Minh Khuê nộp thay cho khách hàng).

- Tài liệu chứng minh quyền nộp đơn: Hợp đồng giao việc, hợp đồng thuê sáng tạo, hoặc văn bản chuyển nhượng quyền tác giả từ các thành phần sáng tạo sang cho nhà sản xuất.

- Văn bản đồng ý của các đồng tác giả: Nếu tác phẩm có nhiều tác giả (đạo diễn, biên kịch...), tất cả phải ký vào văn bản đồng ý nộp đơn. Đây thường là bước khó khăn nhất nếu không có sự chuẩn bị từ trước.

- Văn bản đồng ý của các đồng chủ sở hữu: Nếu bộ phim do nhiều nhà đầu tư cùng góp vốn.

Cơ quan tiếp nhận: Cục Bản quyền tác giả (tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng).

Thời gian thẩm định: Theo luật là 15 ngày làm việc kể từ ngày nhận hồ sơ hợp lệ. Tuy nhiên, trên thực tế, quá trình này có thể kéo dài hơn nếu hồ sơ cần sửa đổi, bổ sung.

Lệ phí: Mức phí nhà nước đối với tác phẩm điện ảnh thường cao hơn so với các loại hình tác phẩm viết thông thường, dao động tùy thuộc vào quy mô hồ sơ.

Kết luận

Điều 21 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022 đã tạo ra một hành lang pháp lý thông thoáng và hiện đại hơn cho ngành công nghiệp điện ảnh và sân khấu Việt Nam. Sự ghi nhận cơ chế thỏa thuận đối với các quyền nhân thân (đặt tên, sửa đổi) là minh chứng cho thấy pháp luật đang lắng nghe và vận động cùng hơi thở của thị trường. Tuy nhiên, sự tự do này đi kèm với trách nhiệm và rủi ro. "Thỏa thuận" là chìa khóa, nhưng nếu không biết cách thỏa thuận hoặc thỏa thuận không chặt chẽ, các bên sẽ rơi vào những tranh chấp pháp lý kéo dài, gây thiệt hại lớn về tài chính và uy tín.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!