Quy định về ra bản án, quyết định của Tòa án đối với vụ án hình sự

Trong tố tụng hình sự, Tòa án thực thi quyền tư pháp thông qua hai hình thức văn bản chính: bản án và quyết định. Bản án là phán quyết cuối cùng về tội danh và hình phạt, trong khi các quyết định giải quyết các vấn đề thủ tục phát sinh. Cả hai đều là văn bản quyền lực nhà nước, đòi hỏi quy trình ban hành phải tuân thủ tuyệt đối các quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự. Từ phòng nghị án đến phiên tòa, mọi thủ tục từ thành phần Hội đồng xét xử, cách thức biểu quyết, đến từng chữ ký đều mang tính bắt buộc. 

1. Căn cứ pháp lý việc ra bản án, quyết định của Tòa án

Văn bản pháp lý có hiệu lực cao nhất và quan trọng nhất điều chỉnh trực tiếp hoạt động ra bản án, quyết định của Tòa án trong tố tụng hình sự là Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 được sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS). 

BLTTHS quy định toàn bộ các nguyên tắc cơ bản, thẩm quyền xét xử, trình tự và thủ tục tố tụng tại Tòa án, từ giai đoạn chuẩn bị xét xử đến quy trình nghị án, tuyên án và các thủ tục sau bản án. Tuy nhiên, để áp dụng thống nhất pháp luật và tháo gỡ các vướng mắc trong thực tiễn xét xử , hệ thống pháp luật còn bao gồm các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ có tính chất bắt buộc, bao gồm:

• Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán (HĐTP) Tòa án nhân dân tối cao: Các văn bản này giải thích, hướng dẫn chi tiết việc áp dụng các điều luật của BLTTHS. Một ví dụ điển hình là Nghị quyết 05/2017/NQ-HĐTP, ban hành hệ thống biểu mẫu tố tụng, trong đó có "Mẫu số 26-HS (Biên bản nghị án)", quy định chi tiết cấu trúc và nội dung bắt buộc của một biên bản nghị án hợp lệ.
• Thông tư liên tịch: Đây là các văn bản phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng (Tòa án, Viện kiểm sát, Công an, Bộ Quốc phòng). Ví dụ, Thông tư liên tịch 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP hướng dẫn chi tiết về việc phối hợp khi Tòa án ra "Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung".

Hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh nghiệp vụ này có tính phân tầng rõ rệt. BLTTHS 2015 cung cấp các quy định mang tính nguyên tắc (cái gì), nhưng trong thực tiễn nghiệp vụ, các Thẩm phán, Thư ký Tòa án bắt buộc phải tuân thủ các Nghị quyết của HĐTP và Thông tư liên tịch để thực hiện cách thức (làm thế nào). Ví dụ, một luật sư muốn kiểm tra tính hợp pháp của biên bản nghị án không chỉ đối chiếu với BLTTHS mà còn phải kiểm tra sự tuân thủ Mẫu số 26-HS theo Nghị quyết 05/2017.

2. Phân biệt bản án và quyết định của Tòa án trong tố tụng hình sự

Trong thực tiễn tố tụng, Tòa án ban hành hai loại văn bản phán quyết chính là "bản án" và "quyết định". Những người tham gia tố tụng, bị cáo, bị hại và cả sinh viên luật năm đầu thường nhầm lẫn, không rõ văn bản nào là phán quyết cuối cùng về số phận pháp lý của họ.

Để làm rõ, bảng so sánh sau đây phân biệt hai khái niệm cốt lõi này:

Điểm khác biệt mấu chốt nhất nằm ở "tính chung cuộc" so với "tính quy trình". Bản án cung cấp giải pháp dứt điểm cho vụ án tại cấp xét xử đó. Ngược lại, quyết định chỉ giải quyết một vấn đề thủ tục phát sinh trong quá trình tố tụng. Nói một cách đơn giản cho người tham gia tố tụng: "Bản án là điểm đến (phán quyết cuối cùng về tội danh/hình phạt). Quyết định là các biển báo, chỉ dẫn hoặc quyết định điều hướng (như 'tạm dừng', 'quay lại', 'giam xe') trên con đường đi đến điểm đến đó."

2.1. Bản án là gì? 

Bản án hình sự là phán quyết của Tòa án nhân danh Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, được ban hành khi kết thúc phiên tòa (sơ thẩm hoặc phúc thẩm), quyết định về các nội dung cốt lõi của vụ án.

Theo quy định (ví dụ về nội dung và thủ tục tuyên án tại Điều 329 BLTTHS 2015), một bản án phải giải quyết triệt để các vấn đề: Bị cáo có phạm tội không; nếu có thì phạm tội gì, theo điều khoản nào của Bộ luật Hình sự; hình phạt (chính, bổ sung); biện pháp tư pháp; trách nhiệm bồi thường thiệt hại (nếu có); và tuyên rõ quyền kháng cáo.

2.2. Quyết định là gì? 

Quyết định của Tòa án trong tố tụng hình sự là văn bản phán quyết của Tòa án (hoặc người có thẩm quyền tố tụng) nhằm giải quyết các vấn đề cụ thể phát sinh trong quá trình tố tụng, không giải quyết nội dung vụ án (tội danh, hình phạt).

Các loại quyết định phổ biến mà Tòa án ban hành bao gồm:

• Quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn: Ví dụ, Tòa án ra Quyết định tạm giam , Quyết định bảo lĩnh , Quyết định cấm đi khỏi nơi cư trú , hoặc Quyết định hủy bỏ biện pháp tạm giam.
• Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung: Khi Tòa thấy cần làm rõ thêm các tình tiết mà không thể thực hiện tại tòa.
• Quyết định đưa vụ án ra xét xử: Do Thẩm phán chủ tọa phiên tòa ban hành trong giai đoạn chuẩn bị xét xử.
• Quyết định tạm đình chỉ/đình chỉ vụ án: Khi có các căn cứ như bị can bỏ trốn hoặc bị hại rút đơn yêu cầu khởi tố.

Cần phân biệt rõ, đối với các quyết định về những vấn đề khác (không thuộc nhóm quan trọng nêu trên), Hội đồng xét xử được quyền thảo luận và thông qua ngay tại phòng xử án, không bắt buộc phải lập văn bản riêng mà chỉ cần ghi vào biên bản phiên tòa.

3. Trình tự, thủ tục ra bản án hình sự được quy định như thế nào?

Quy trình ra bản án hình sự (tính từ lúc kết thúc tranh luận) là một quy trình nội bộ, bảo mật và nghiêm ngặt của Hội đồng xét xử (HĐXX), bao gồm 3 bước cốt lõi:

1. Nghị án (Thảo luận và Biểu quyết) 
2. Viết bản án (Văn bản hóa)
3. Tuyên án (Công bố).

Quy trình này được quy định chi tiết tại Điều 326 (Nghị án) và Điều 329 (Ra bản án và tuyên án) của BLTTHS 2015. Đây chính là những gì diễn ra sau khi HĐXX nói "Kết thúc phần tranh luận, HĐXX vào nghị án". Vi phạm bất kỳ bước nào trong quy trình này đều có thể bị coi là "vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng".

3.1. Quy định về nghị án  

Nghị án là việc Hội đồng xét xử (chỉ bao gồm Thẩm phán và Hội thẩm) vào phòng nghị án (phòng làm việc riêng, bảo mật) để thảo luận, phân tích và biểu quyết giải quyết các vấn đề của vụ án. Theo quy định, bản án bắt buộc phải được HĐXX thảo luận và thông qua tại phòng nghị án. Tương tự, các quyết định quan trọng về tố tụng - như thay đổi thành viên HĐXX, Kiểm sát viên, Thư ký Tòa án, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật, tạm đình chỉ hoặc đình chỉ vụ án, hoãn phiên tòa, bắt tạm giam hoặc trả tự do cho bị cáo - cũng phải được thảo luận, thông qua tại phòng nghị án và được lập thành văn bản.

Các nguyên tắc bắt buộc của nghị án theo Điều 326 BLTTHS 2015 bao gồm:

• Thành phần: Chỉ gồm các thành viên HĐXX. Bất kỳ ai khác (kể cả Thư ký, Kiểm sát viên) có mặt trong phòng nghị án đều là vi phạm nghiêm trọng tố tụng.
• Biên bản nghị án: Toàn bộ diễn biến, ý kiến thảo luận và kết quả biểu quyết phải được ghi vào "Biên bản nghị án". Đây là tài liệu pháp lý tối quan trọng, được niêm phong và lưu trong hồ sơ vụ án.
• Cách thức biểu quyết: HĐXX biểu quyết theo đa số về từng vấn đề (có tội không, tội gì, hình phạt bao nhiêu...). Người có ý kiến thiểu số (không đồng ý với đa số) có quyền trình bày ý kiến của mình bằng văn bản. Văn bản này được lưu vào hồ sơ vụ án.

Một chi tiết nghiệp vụ quan trọng trong Điều 326 BLTTHS là thứ tự biểu quyết: "Hội thẩm nhân dân biểu quyết trước, Thẩm phán biểu quyết sau cùng." Đây là một cơ chế được thiết kế để bảo vệ tính độc lập của Hội thẩm (những người đại diện cho nhân dân). Nếu Thẩm phán (chuyên gia pháp lý, chủ tọa) biểu quyết trước, ý kiến của họ có thể tạo ra áp lực, ảnh hưởng đến sự phán đoán độc lập của Hội thẩm. Bằng cách để Hội thẩm biểu quyết trước, luật pháp đảm bảo ý kiến của họ được thể hiện một cách khách quan nhất.

"Ý kiến thiểu số" không chỉ mang tính hình thức. Khi một bản án bị kháng nghị theo thủ tục Giám đốc thẩm , Hội đồng Giám đốc thẩm sẽ xem xét toàn bộ hồ sơ, bao gồm cả biên bản nghị án và ý kiến thiểu số (nếu có). Nếu ý kiến thiểu số đó (ví dụ: đề nghị tuyên vô tội) lại phù hợp với các chứng cứ khách quan của vụ án hơn là ý kiến đa số (tuyên có tội), thì đây là một căn cứ cực kỳ vững chắc để Hội đồng Giám đốc thẩm chấp nhận kháng nghị và hủy bản án đó.

3.2. Quy định về việc viết bản án

Sau khi nghị án và thông qua các nội dung, bản án phải được Thẩm phán chủ tọa phiên tòa hoặc một thành viên khác của HĐXX (được phân công) viết.

Bản án phải được viết theo đúng nội dung HĐXX đã biểu quyết thông qua tại phòng nghị án. Văn phong phải tuân thủ nghiêm ngặt: sử dụng ngôn ngữ pháp lý trang trọng, rõ ràng, chính xác. "Tuyệt đối không sử dụng ngôn ngữ văn nói... dân dã". Bố cục phải tuân thủ hướng dẫn của HĐTP (Phần mở đầu, Phần nhận định, Phần quyết định).

Phần "Nhận định" là phần quan trọng nhất, thể hiện lập luận của HĐXX. Phần này phải phân tích rõ các chứng cứ buộc tội, gỡ tội, đánh giá các tình tiết, và nêu căn cứ pháp lý áp dụng. Một vi phạm nghiêm trọng là khi có mâu thuẫn giữa phần "Nhận định" và phần "Quyết định". Ví dụ: Phần Nhận định phân tích bị cáo không đủ yếu tố cấu thành tội phạm, nhưng Phần Quyết định lại tuyên bị cáo phạm tội và áp dụng hình phạt. Bản án này chắc chắn sẽ bị Tòa án cấp trên hủy.

3.3 Quy định về việc tuyên án (Bao gồm cả thời hạn tuyên án)

Tuyên án là việc Chủ tọa phiên tòa (hoặc một thành viên HĐXX) công bố công khai, toàn văn bản án tại phiên tòa, nhân danh Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (theo thủ tục tại Điều 329 BLTTHS 2015).

Các quy định bắt buộc khi tuyên án bao gồm:

Nghĩa vụ của người tham dự: Khi HĐXX tuyên án, mọi người trong phòng xử án phải đứng dậy (trừ trường hợp đặc biệt được Chủ tọa cho phép).

Giải thích quyền kháng cáo: Sau khi tuyên án, Chủ tọa phải giải thích rõ cho bị cáo và những người liên quan về quyền kháng cáo, thời hạn kháng cáo (là 15 ngày đối với bản án, kể từ ngày tuyên án) và thủ tục kháng cáo.

Về thời hạn tuyên án, theo quy định, HĐXX phải tuyên án ngay sau khi kết thúc nghị án. Tuy nhiên, đối với vụ án phức tạp, việc nghị án có thể kéo dài. Theo Khoản 5, Điều 326 BLTTHS 2015, thời gian nghị án kéo dài không quá 05 ngày làm việc kể từ khi kết thúc tranh luận. Nếu HĐXX thực hiện việc nghị án kéo dài (trong giới hạn 05 ngày), thì việc tuyên án sẽ diễn ra ngay khi kết thúc thời gian nghị án đó.

4. Thẩm quyền và trách nhiệm khi ra bản án, quyết định

Thẩm quyền và trách nhiệm khi ra bản án, quyết định được phân định rõ ràng. Hội đồng xét xử (HĐXX) chịu trách nhiệm tập thể về tính hợp pháp và có căn cứ của Bản án. Trong khi đó, Chánh án, Phó Chánh án, Thẩm phán chủ tọa có thẩm quyền và trách nhiệm cá nhân đối với các Quyết định tố tụng cụ thể.

BLTTHS 2015 đã phân định rõ chức năng quản lý hành chính và chức năng tố tụng:

• Chánh án, Phó Chánh án: Có thẩm quyền quản lý (phân công Thẩm phán) và thẩm quyền tố tụng (ký Quyết định đưa vụ án ra xét xử, Quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn trong trường hợp đặc biệt).
• Thẩm phán chủ tọa phiên tòa: Chịu trách nhiệm chính trong việc điều hành phiên tòa và ký các quyết định tố tụng trong giai đoạn chuẩn bị xét xử.
• Hội đồng xét xử: Chịu trách nhiệm tập thể về Bản án.

Vai trò của Hội đồng xét xử (sơ thẩm, phúc thẩm): Khi ra bản án, HĐXX sơ thẩm (gồm Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân) làm việc theo nguyên tắc tập thể. Nguyên tắc quan trọng nhất là "Hội thẩm nhân dân ngang quyền với Thẩm phán" khi biểu quyết. Điều này có nghĩa là lá phiếu của một Hội thẩm có giá trị pháp lý tương đương lá phiếu của Thẩm phán chủ tọa khi quyết định bị cáo có tội hay không, và hình phạt là bao nhiêu. Bản án được thông qua dựa trên ý kiến của đa số thành viên HĐXX, không phải ý chí của riêng Thẩm phán. (Trong khi đó, HĐXX phúc thẩm thường bao gồm 03 Thẩm phán chuyên nghiệp).

Chữ ký trong bản án và các quyết định tố tụng: Chữ ký là sự xác nhận pháp lý về thẩm quyền và sự hiện diện. Bản án bắt buộc phải có đầy đủ chữ ký của tất cả thành viên Hội đồng xét xử (cả Thẩm phán và Hội thẩm) và Thư ký phiên tòa. Biên bản nghị án cũng phải có đủ chữ ký của các thành viên HĐXX. Việc thiếu chữ ký của bất kỳ thành viên HĐXX nào trong bản án hoặc biên bản nghị án đều làm văn bản đó vô hiệu về mặt tố tụng. Đối với các quyết định tố tụng khác, thẩm quyền ký thuộc về người ban hành: Quyết định tạm giam (do HĐXX hoặc Thẩm phán ký) , Quyết định đưa vụ án ra xét xử (do Chánh án/Phó Chánh án ký).

Hậu quả pháp lý nghiêm trọng nhất của việc "vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng" trong quá trình ra bản án (như: sai thành phần HĐXX , nghị án không đúng nguyên tắc, thiếu chữ ký , không triệu tập đúng đương sự ) là Bản án đó sẽ bị Tòa án cấp trên (Phúc thẩm hoặc Giám đốc thẩm) tuyên HỦY.

Việc hủy án trong trường hợp này không dựa trên nội dung (án nặng hay nhẹ, có tội hay không), mà dựa trên việc quy trình ban hành bản án đã vi phạm pháp luật, làm ảnh hưởng đến tính khách quan và đúng đắn của phán quyết. Đây là căn cứ để kháng cáo (theo Điều 355, 358 BLTTHS 2015) hoặc kháng nghị Giám đốc thẩm (theo Điều 388 BLTTHS 2015).

Việc Tòa án cấp trên hủy án vì các lỗi thủ tục cho thấy một nguyên tắc cốt lõi của pháp quyền: Quy trình tố tụng cũng quan trọng ngang bằng với kết quả nội dung. Ngay cả khi HĐXX cấp dưới kết luận đúng (nội dung) là A có tội, nhưng HĐXX đó lại làm sai (thủ tục) - ví dụ, thiếu chữ ký Hội thẩm - thì bản án đó vẫn bị hủy. Công lý không chỉ là tìm ra sự thật, mà còn là tìm ra sự thật bằng một con đường đúng luật.

Kết luận

Quy định về việc ra bản án và quyết định của Tòa án trong tố tụng hình sự là một trong những nội dung cốt lõi bảo đảm cho hoạt động xét xử diễn ra đúng pháp luật, khách quan và toàn diện. Những quy định này bao quát từ trình tự nghị án, tuyên án, hình thức và nội dung của bản án, cho đến hiệu lực và việc thi hành bản án, quyết định. Chúng tạo nên cơ sở pháp lý vững chắc để Hội đồng xét xử đưa ra phán quyết chính xác, đồng thời ngăn ngừa các vi phạm tố tụng có thể dẫn đến oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm. Sự chặt chẽ và nhất quán của pháp luật trong lĩnh vực này góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng hoạt động tư pháp, củng cố niềm tin của nhân dân vào cơ quan xét xử và khẳng định nguyên tắc thượng tôn pháp luật trong xã hội. Do đó, việc nắm vững và vận dụng đúng quy định của pháp luật về ban hành bản án, quyết định là yêu cầu không thể thiếu đối với bất kỳ chủ thể nào hoạt động trong lĩnh vực tố tụng hình sự.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng.

Xin chân thành cảm ơn!