1. Khái quát về tầng Ozon

"Ozon," hay cách đọc tiếng Anh là "Ozone," là lớp ozon nằm trên tầng bình lưu của Trái Đất. Dưới góc độ khoa học, dưới tác động của áp suất, nhiệt độ và các yếu tố tại tầng bình lưu (đặc biệt là tia cực tím), một phân tử ôxi (O2) sẽ kết hợp với một nguyên tử ôxi (O) để tạo ra ozon (O3), hình thành nên tầng ozon.

Tầng ozon chỉ là một lớp mỏng ozon bao quanh Trái Đất. Khí quyển của chúng ta chủ yếu bao gồm 78% khí nitơ và 21% khí ôxi (tỷ lệ này đã duy trì không đổi qua hàng triệu năm), còn lại khoảng 1% bao gồm hơi nước, carbon dioxide, heli và ozon. Nếu toàn bộ lượng ozon này được trải ra bề mặt Trái Đất, thì chỉ tạo ra một lớp mỏng có độ dày chỉ khoảng 3mm, trong khi độ dày của khí quyển lên tới 50km. Những con số này cho thấy tầng ozon rất mỏng nhưng lại đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cuộc sống trên hành tinh, như một tấm lá chắn.

Như vậy, ta hiểu được rằng tầng ozon, mặc dù mỏng manh, nhưng lại đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc duy trì cuộc sống trên Trái Đất. Nó hấp thụ tia cực tím từ mặt trời, ngăn chúng không đến tận bề mặt Trái Đất. Có thể nói, cuộc sống chỉ tồn tại khi Trái Đất có tầng ozon. Do đó, nếu tầng ozon bị giảm sút, sẽ gây ra hậu quả xấu cho mọi sinh vật trên Trái Đất, bao gồm cả con người. Sự giảm sút của tầng ozon cũng dẫn đến việc tia cực tím UV chiếu đến Trái Đất nhiều hơn, làm tăng nguy cơ ung thư da, đục thủy tinh thể trong mắt và làm giảm năng suất nông nghiệp, ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển.

Ở các vùng xích đạo và gần xích đạo, chỉ số tia cực tím rất cao và nếu bạn tắm nắng ở đó, chắc chắn sẽ gặp phải những hậu quả đáng sợ. Đa phần tia cực tím này đã được tầng ozon hấp thụ, và nếu thiếu tầng ozon, bạn có thể tưởng tượng ra hậu quả sẽ như thế nào.

Theo các nghiên cứu của các nhà khoa học, sự giảm sút hoặc thủng của tầng ozon đóng vai trò quan trọng trong biến đổi khí hậu. Do đó, một vai trò ít được biết đến của tầng ozon là duy trì một khí hậu ổn định và ôn hòa cho các khu vực trên Trái Đất.

 

2. Vai trò quan trọng của tầng ozon

Định nghĩa về tầng ozon được quy định trong Công ước Vienna năm 1985 về Bảo vệ Tầng Ozon, mà Việt Nam là thành viên, như sau:

"Tầng ozon" được hiểu là lớp ozon trong không khí phía trên tầng ranh giới hành tinh. Tuy nhiên, từ khía cạnh khoa học, tầng ozon là một lớp sâu nằm trong tầng bình lưu, vây quanh Trái Đất, chứa một lượng đáng kể ozon (O3). Ozon (O3) được tạo ra dưới tác động của áp suất, nhiệt độ và điều kiện trong tầng bình lưu (đặc biệt là tia tử ngoại), trong đó một phân tử ôxy (O2) sẽ kết hợp với một nguyên tử ôxy (O).

Vai trò của tầng ozon là bảo vệ Trái Đất khỏi các yếu tố có hại từ bên ngoài. Sự suy giảm của tầng ozon có thể gây ra ung thư da, các bệnh về mắt, và ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển và thực vật do tác động mạnh mẽ của tia tử ngoại.

Vậy, trên đây là định nghĩa và vai trò của tầng ozon theo quy định của pháp luật để bạn tham khảo.

 

3. Các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm bảo vệ tầng ozon

Các quy định từ Khoản 3 đến Khoản 7 của Điều 92 trong Luật Bảo vệ Tài nguyên và Môi trường năm 2020 về vấn đề này như sau:

- Bộ Tài nguyên và Môi trường có trách nhiệm sau đây:

  + Chủ trì, phối hợp với các Bộ, cơ quan ngang Bộ có liên quan để đề xuất cho Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch quốc gia về quản lý và loại trừ các chất làm suy giảm tầng ô-dôn và chất gây hiệu ứng nhà kính được kiểm soát theo các hiệp định quốc tế về bảo vệ tầng ozon mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên;

  + Ban hành danh mục và hướng dẫn sử dụng các chất làm suy giảm tầng ô-dôn và chất gây hiệu ứng nhà kính được kiểm soát phù hợp với lộ trình thực hiện các hiệp định quốc tế về bảo vệ tầng ozon mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên;

  + Chủ trì, phối hợp với các Bộ, cơ quan ngang Bộ và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong việc quản lý, kiểm soát, giảm thiểu sử dụng và loại trừ các chất thuộc danh mục quy định tại điểm b này; tổ chức thực hiện Kế hoạch quốc gia về quản lý và loại trừ các chất làm suy giảm tầng ozon và chất gây hiệu ứng nhà kính.

- Các Bộ, cơ quan ngang Bộ và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh theo thẩm quyền quản lý thực hiện kiểm soát hoạt động sản xuất, xuất khẩu, nhập khẩu, tiêu thụ các chất thuộc danh mục quy định tại điểm b của Khoản 3 này. Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang Bộ ban hành quy định quản lý và chính sách hỗ trợ chuyển đổi công nghệ loại trừ, giảm thiểu sử dụng các chất làm suy giảm tầng ozon và chất gây hiệu ứng nhà kính được kiểm soát.

- Các cơ sở sản xuất thiết bị, sản phẩm có chứa hoặc sử dụng các chất thuộc danh mục quy định tại điểm b của Khoản 3 này phải lập lộ trình phù hợp để thay thế, loại bỏ các chất làm suy giảm tầng ozon và chất gây hiệu ứng nhà kính được kiểm soát theo các hiệp định quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên về bảo vệ tầng ozon.

- Các cơ sở sử dụng thiết bị, sản phẩm có chứa hoặc sử dụng các chất thuộc danh mục quy định tại điểm b của Khoản 3 này phải thực hiện quy định về thu gom, vận chuyển, tái chế, tái sử dụng và tiêu hủy theo hướng dẫn của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

- Các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có sử dụng các chất thuộc danh mục quy định tại điểm b của Khoản 3 này thực hiện việc chuyển đổi công nghệ bảo vệ tầng ô-dôn được hưởng ưu đãi, hỗ trợ theo quy định của Luật này và pháp luật về chuyển giao công nghệ.

 

4. Quy định chi tiết về trách nhiệm bảo vệ tầng ozon

Hiện nay, tình trạng suy giảm tầng ozon đang ở mức đáng lo ngại, gây ảnh hưởng tiêu cực trực tiếp đến sức khỏe con người và làm mất cân bằng của các hệ sinh thái. Dưới đây là các quy định theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP về bảo vệ tầng ozon.

(1) Lộ trình kiểm soát, loại trừ các chất làm suy giảm tầng ozon

Theo Nghị định số 06/2022/NĐ-CP của Chính phủ về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozon, các chất sau đây được xác định là nguyên nhân gây suy giảm và ảnh hưởng đến tầng ozon:

- Bromochloromethane

- Carbon tetrachloride (viết tắt là CTC)

- Chlorofluorocarbon (viết tắt là CFC)

- Halon

- Hydrobromid Fluorocarbon (viết tắt là HBFC)

- Hydrochlorofluorocarbon (viết tắt là HCFC)

- Methyl bromide

- Methyl chloroform

Các lộ trình quản lý được đề ra cụ thể, đặc biệt là đối với các chất HCFC như sau:

- Từ năm 2022 đến hết năm 2014: tổng lượng tiêu thụ không được vượt quá 65% so với mức tiêu thụ cơ sở.

- Từ năm 2025 đến hết năm 2029: dự kiến không vượt quá 32.5% so với mức tiêu thụ cơ sở.

- Từ năm 2030 đến 2039: không vượt quá 2.5% so với mức tiêu thụ cơ sở.

- Từ 01/2040: áp dụng cấm nhập khẩu và xuất khẩu các chất HCFC.

Các hành vi bị cấm liên quan đến quá trình sản xuất, nhập khẩu, tiêu thụ sản phẩm, thiết bị chứa hoặc được sản xuất từ các chất được kiểm soát theo quy định của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

(2) Đăng ký, báo cáo các chất được kiểm soát

Các tổ chức cần phải đăng ký sản xuất, xuất khẩu, nhập khẩu, sở hữu các thiết bị, sản phẩm chứa các chất được kiểm soát theo quy định tại Điều 24 của Nghị định 06 bao gồm:

- Tổ chức sản xuất các chất được kiểm soát.

- Tổ chức xuất khẩu, nhập khẩu các chất được kiểm soát.

- Tổ chức sản xuất, nhập khẩu thiết bị, sản phẩm chứa hoặc được sản xuất từ chất được kiểm soát.

- Tổ chức sở hữu thiết bị chứa các chất được kiểm soát như máy điều hòa không khí công suất lớn và thiết bị lạnh công nghiệp.

- Tổ chức thực hiện các dịch vụ như thu gom, tái chế, tái sử dụng và xử lý chất được kiểm soát.

(3) Thu gom, tái chế và xử lý các chất được kiểm soát 

Theo quy định tại Khoản 1 Điều 28 của Nghị định 06 về các nguyên tắc yêu cầu đối với các tổ chức sản xuất, nhập khẩu thiết bị, sở hữu thiết bị, sản phẩm chứa hoặc sản xuất từ chất được kiểm soát, các hành động thu gom, tái chế và xử lý các chất được kiểm soát phải tuân thủ các điều sau:

- Bắt đầu thực hiện việc thu gom các chất được kiểm soát khi chúng không còn được sử dụng trong các thiết bị, sản phẩm từ ngày 01/01/2024.

- Khuyến khích các hoạt động tái chế, tái sử dụng các chất được kiểm soát sau khi đã thu gom.

- Các tổ chức phải tiêu hủy các chất không thể tái chế, tái sử dụng theo quy định của pháp luật về quản lý chất thải.

- Thực hiện báo cáo hằng năm về việc sử dụng các chất được kiểm soát.

Ngoài ra, việc thu gom, vận chuyển và lưu giữ các chất được kiểm soát cũng phải tuân thủ các quy định sau:

- Phải trang bị đầy đủ các thiết bị như: máy thu hồi, bình chứa, cân định lượng, đồ hồ đo áp suất, bơm chân không, thiết bị kiểm tra rò rỉ và các dụng cụ an toàn khác.

- Phải có kỹ thuật viên đủ điều kiện, bao gồm văn bằng, chứng chỉ hoặc chứng nhận từ các khóa đào tạo về việc thu gom và xử lý các chất được kiểm soát do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường xây dựng.

- Các cá nhân sở hữu thiết bị hoặc sản phẩm chứa các chất được kiểm soát phải chịu trách nhiệm vận chuyển chúng đến các điểm thu gom khi không còn sử dụng, đồng thời không được thay đổi hình dạng của thiết bị hoặc sản phẩm đó.

 

5. Hậu quả của việc vi phạm quy định bảo vệ tầng ozon

Hiện tại, các mức phạt đối với vi phạm các quy định về bảo vệ tầng ô-dôn được quy định cụ thể tại Điều 46 của Nghị định 45/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường như sau:

(1) Phạt cảnh cáo cho một trong các hành vi vi phạm sau:

   - Không thực hiện đăng ký sử dụng các chất được kiểm soát theo Danh mục quy định tại điểm b khoản 3 Điều 92 Luật Bảo vệ môi trường.

   - Không xây dựng lộ trình thích hợp để thay thế, loại bỏ các chất làm suy giảm tầng ô-dôn, chất gây hiệu ứng nhà kính được kiểm soát theo quy định.

   - Không nộp báo cáo tình hình sử dụng các chất được kiểm soát theo thời hạn quy định.

(2) Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng cho một trong các hành vi vi phạm sau:

   - Không lập báo cáo tình hình sử dụng các chất được kiểm soát định kỳ theo quy định.

   - Cung cấp thông tin không đúng, không đầy đủ trong báo cáo tình hình sử dụng các chất được kiểm soát.

(3) Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng cho một trong các hành vi vi phạm sau:

   - Kỹ thuật viên thực hiện thu gom các chất được kiểm soát không có văn bằng, chứng chỉ, chứng nhận phù hợp theo quy định.

   - Không sử dụng thiết bị phù hợp cho hoạt động thu gom, vận chuyển, lưu giữ các chất được kiểm soát theo quy định.

   - Không có quy trình thu gom, vận chuyển, lưu giữ an toàn các chất được kiểm soát theo quy định của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

(4) Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 25.000.000 đồng cho một trong các hành vi vi phạm sau:

   - Sản xuất các chất được kiểm soát vượt hạn ngạch được cấp theo quyết định phân bổ, điều chỉnh, bổ sung hạn ngạch sản xuất, nhập khẩu các chất được kiểm soát.

   - Nhập khẩu các chất được kiểm soát vượt hạn ngạch được cấp theo quyết định phân bổ, điều chỉnh, bổ sung hạn ngạch sản xuất, nhập khẩu các chất được kiểm soát.

   - Chuyển nhượng hạn ngạch sản xuất, nhập khẩu các chất được kiểm soát.

   - Sử dụng trái phép thông báo phân bổ, điều chỉnh, bổ sung hạn ngạch sản xuất, nhập khẩu các chất được kiểm soát.

(5) Hành vi không chuyển giao chất được kiểm soát cho đơn vị có giấy phép môi trường phù hợp để tái chế, xử lý sẽ bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.

(6) Trong trường hợp thải ra môi trường các chất được kiểm soát, mức phạt sẽ được áp dụng như sau:

   - Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng cho việc thải ra môi trường dưới 10 kg chất được kiểm soát.

   - Phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 70.000.000 đồng cho việc thải ra môi trường từ 10 kg đến dưới 30 kg chất được kiểm soát.

   - Phạt tiền từ 70.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng cho việc thải ra môi trường từ 30 kg đến dưới 50 kg chất được kiểm soát.

   - Phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 150.000.000 đồng cho việc thải ra môi trường từ 50 kg đến dưới 100 kg chất được kiểm soát.

   - Phạt tiền từ 150.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng cho việc thải ra môi trường từ 100 kg đến dưới 250 kg chất được kiểm soát.

   - Phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 250.000.000 đồng cho việc thải ra môi trường từ 250 kg đến dưới 500 kg chất được kiểm soát.

   - Phạt tiền từ 250.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng cho việc thải ra môi trường từ 500 kg trở lên chất được kiểm soát.

(7) Các hành vi sau đây sẽ bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, trừ các trường hợp vi phạm tội phạm về môi trường:

   - Sản xuất các chất được kiểm soát bị cấm hoặc sản xuất thiết bị, sản phẩm có chứa hoặc sản xuất từ các chất được kiểm soát bị cấm.

   - Nhập khẩu, xuất khẩu các chất được kiểm soát bị cấm hoặc nhập khẩu, xuất khẩu thiết bị, sản phẩm có chứa hoặc sản xuất từ các chất được kiểm soát bị cấm.

   - Sản xuất trái phép các chất được kiểm soát hoặc sản xuất trái phép chất và thiết bị, sản phẩm có chứa hoặc sản xuất từ các chất được kiểm soát.

   - Nhập khẩu, xuất khẩu trái phép các chất được kiểm soát hoặc nhập khẩu, xuất khẩu trái phép thiết bị, sản phẩm có chứa hoặc sản xuất từ các chất được kiểm soát.

   - Tiêu thụ các chất được kiểm soát bị cấm hoặc tiêu thụ thiết bị, sản phẩm có chứa hoặc sản xuất từ các chất được kiểm soát bị cấm.

(8) Việc thực hiện tái chế, xử lý các chất được kiểm soát mà không có giấy phép môi trường phù hợp sẽ bị phạt tiền từ 150.000.000 đồng đến 250.000.000 đồng.

(9) Biện pháp xử phạt bổ sung bao gồm:

   - Đình chỉ hoạt động của cơ sở từ 06 tháng đến 09 tháng đối với các vi phạm quy định tại khoản (7).

   - Đình chỉ hoạt động của cơ sở từ 09 tháng đến 12 tháng đối với các vi phạm quy định tại khoản (8).

(10) Biện pháp khắc phục hậu quả bao gồm:

   - Buộc chuyển giao các chất và thiết bị, sản phẩm có chứa hoặc sản xuất từ các chất được kiểm soát cần xử lý theo đúng quy định cho đơn vị có chức năng xử lý và chịu mọi chi phí phát sinh đối với vi phạm quy định tại khoản (5).

   - Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được do thực hiện hành vi vi phạm quy định tại khoản (7).

   - Buộc tiêu hủy các chất và thiết bị, sản phẩm có chứa hoặc sản xuất từ các chất được kiểm soát bị cấm và chịu mọi chi phí phát sinh đối với vi phạm quy định tại khoản (7).

   - Buộc xây dựng quy trình thu gom, vận chuyển, lưu giữ an toàn theo quy định đối với vi phạm quy định tại dòng thứ 3 của khoản (3).

Để đảm bảo bảo vệ tầng ozon hiệu quả, cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của vấn đề này. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức và người dân cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các biện pháp bảo vệ tầng ozon. Đồng thời, việc thực hiện nghiêm túc các quy định về bảo vệ tầng ozon là cần thiết để đảm bảo sự bền vững của môi trường và sức khỏe con người trong tương lai.

Bài viết liên quan: Pháp luật quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn

Luật Minh Khuê xin tiếp nhận yêu cầu tư vấn của quý khách hàng qua số hotline: 1900.6162 hoặc email: lienhe@luatminhkhue.vn. Xin trân trọng cảm ơn!