Quy trình và thủ tục lấy ý kiến cử tri nơi cư trú đối với người ứng cử 2026

1. Ý nghĩa và mục đích cốt lõi của việc lấy ý kiến cử tri nơi cư trú trong hệ thống bầu cử Việt Nam

Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) được xác định là đợt sinh hoạt chính trị sâu rộng, là phương thức chủ yếu để nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình. Giai đoạn lấy ý kiến cử tri nơi cư trú đối với người ứng cử không chỉ đơn thuần là một thủ tục hành chính mang tính bổ trợ, mà còn là một mắt xích đặc biệt quan trọng, thể hiện bản chất dân chủ trực tiếp của hệ thống chính trị. Bước đi này đóng vai trò như một bộ lọc nhân sự từ sớm, từ xa, đảm bảo rằng mỗi ứng cử viên trước khi bước vào danh sách chính thức đã được thẩm định qua "kính hiển vi" của cộng đồng dân cư nơi họ sinh sống hàng ngày.

Mục đích tiên quyết của việc tổ chức hội nghị cử tri nơi cư trú là nhằm thu thập những nhận xét, đánh giá khách quan và bày tỏ sự tín nhiệm của cộng đồng đối với người ứng cử, bao gồm cả người được giới thiệu ứng cử và người tự ứng cử. Trong khi nơi công tác là môi trường để đánh giá năng lực chuyên môn và hiệu quả điều hành, thì nơi cư trú chính là không gian bộc lộ tư cách công dân, đạo đức lối sống và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng một cách chân thực nhất. Cử tri tại nơi cư trú là những người hàng xóm, những người cùng sinh hoạt trong tổ dân phố, thôn xóm, họ nắm rõ nhất việc người ứng cử có thực sự gương mẫu, có gắn bó với nhân dân và có gia đình chấp hành tốt chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước hay không.

Về mặt vai trò trong quy trình hiệp thương, kết quả của hội nghị cử tri nơi cư trú là cơ sở thực tiễn cực kỳ quan trọng để Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam các cấp tiến hành hội nghị hiệp thương lần thứ ba. Tại vòng hiệp thương cuối cùng này, những người không đạt được sự tín nhiệm của đa số cử tri nơi cư trú thường sẽ không được đưa vào danh sách chính thức những người ứng cử. Điều này giúp loại bỏ những cá nhân có dấu hiệu suy thoái về đạo đức, lối sống hoặc có những vi phạm tại địa phương mà cơ quan quản lý chưa nắm bắt hết, từ đó đảm bảo chất lượng đại biểu ngay từ "đầu vào". Đây cũng là dịp để người ứng cử trực tiếp lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của nhân dân, qua đó điều chỉnh chương trình hành động của mình cho sát với thực tế đời sống cộng đồng.

Cơ sở pháp lý của bước này được thiết lập dựa trên nguyên tắc "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng". Việc lấy ý kiến này hiện thực hóa quyền giám sát của nhân dân đối với những người dự kiến sẽ đại diện cho mình trong cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Nó tạo ra một cơ chế sàng lọc nhân sự công khai, minh bạch, chống lại các biểu hiện chạy chức, chạy quyền hoặc đưa vào danh sách những người không xứng đáng, từ đó củng cố niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và sự công minh của pháp luật.

2. Căn cứ pháp lý và hệ thống văn bản hướng dẫn cho kỳ bầu cử 2026

Quy trình tổ chức hội nghị cử tri nơi cư trú cho kỳ bầu cử đại biểu Quốc hội Khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 được vận hành dựa trên một khung pháp lý chặt chẽ, có sự kế thừa và cập nhật các quy định mới nhất để phù hợp với thực tiễn phát triển của đất nước. Nền tảng pháp lý cao nhất điều chỉnh toàn bộ hoạt động bầu cử là Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015, cùng các nội dung sửa đổi, bổ sung vào năm 2025. Luật này quy định rõ quyền, nghĩa vụ của cử tri, tiêu chuẩn của người ứng cử và thẩm quyền của các cơ quan tổ chức bầu cử.

Bên cạnh luật gốc, các Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đóng vai trò là kim chỉ nam về mặt kỹ thuật và thủ tục. Đặc biệt, Nghị quyết số 101/2025/UBTVQH15 quy định chi tiết về các mẫu biên bản, phiếu lấy ý kiến và quy trình tổ chức các hội nghị cử tri. Đây là văn bản cốt yếu mà các đơn vị tổ chức phải tuân thủ nghiêm ngặt để đảm bảo tính pháp lý của hồ sơ ứng cử. Ngoài ra, Nghị quyết số 85/NQ-HĐBCQG ngày 15/12/2025 của Hội đồng bầu cử quốc gia về việc phân bổ đơn vị bầu cử và số lượng đại biểu cũng là căn cứ để xác định quy mô và địa bàn tổ chức lấy ý kiến.

Về mặt tổ chức thực hiện, Hướng dẫn số 27/HD-MTTW-BTT ngày 25/12/2025 của Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam là tài liệu nghiệp vụ quan trọng nhất dành cho hệ thống Mặt trận các cấp. Văn bản này cụ thể hóa các bước từ chuẩn bị, triệu tập đến cách thức điều hành hội nghị và lập biên bản kết quả. Sự phối hợp giữa các cấp chính quyền và Mặt trận cũng được quy định rõ trong các văn bản liên tịch, đảm bảo sự thống nhất trong chỉ đạo và thực hiện trên phạm vi toàn quốc.

Bảng dưới đây tổng hợp các văn bản pháp lý chủ chốt điều chỉnh quy trình lấy ý kiến cử tri nơi cư trú năm 2026:

Việc nghiên cứu kỹ lưỡng và áp dụng chính xác các căn cứ pháp lý này là yêu cầu bắt buộc đối với Ban Thường trực Ủy ban MTTQ cấp xã và các cơ quan, tổ chức có người ứng cử. Bất kỳ sai sót nào trong việc vận dụng luật và các nghị quyết hướng dẫn đều có thể dẫn đến việc phải tổ chức lại hội nghị, làm chậm tiến độ chung hoặc thậm chí ảnh hưởng đến tính hợp pháp của danh sách ứng cử viên chính thức.

3. Quy trình 5 bước tổ chức hội nghị lấy ý kiến cử tri nơi cư trú

Quy trình tổ chức hội nghị cử tri nơi cư trú được thiết kế theo 5 bước tuần tự, chặt chẽ nhằm đảm bảo mọi ý kiến của người dân đều được ghi nhận một cách trung thực và kết quả biểu quyết phản ánh đúng ý chí của cộng đồng. Theo kế hoạch chung cho kỳ bầu cử 2026, các hội nghị này thường được triển khai tập trung trong khoảng thời gian từ ngày 04/02/2026 đến ngày 08/02/2026, ngay sau khi các địa phương hoàn thành hội nghị hiệp thương lần thứ hai.

Bước 1: Công tác chuẩn bị, hiệp đồng và phối hợp

Giai đoạn chuẩn bị là nền tảng quyết định sự thành công và tính đúng luật của hội nghị. Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam cấp xã đóng vai trò chủ trì, phối hợp với UBND cùng cấp để xây dựng kế hoạch chi tiết. Nhiệm vụ đầu tiên là xác định danh sách những người ứng cử cư trú trên địa bàn, sau đó trao đổi với cơ quan, tổ chức, đơn vị có người ứng cử để thống nhất về thời gian, địa điểm và cách thức tổ chức.

Công tác chuẩn bị hậu cần bao gồm việc lựa chọn địa điểm phù hợp (thường là nhà văn hóa thôn, tổ dân phố hoặc địa điểm sinh hoạt cộng đồng), chuẩn bị hệ thống âm thanh, trang trí khánh tiết theo đúng quy chuẩn và in ấn các tài liệu liên quan như tiểu sử tóm tắt của người ứng cử, các mẫu phiếu biểu quyết và biên bản. Một nhiệm vụ quan trọng khác là việc thành lập bộ máy giúp việc cho hội nghị, bao gồm việc dự kiến Thư ký hội nghị và Tổ kiểm phiếu để đưa ra xin ý kiến hội nghị cử tri.

Bước 2: Triệu tập cử tri và ổn định tổ chức hội nghị

Việc triệu tập cử tri phải được thông báo công khai, rộng rãi trước thời điểm diễn ra hội nghị để nhân dân sắp xếp thời gian tham dự. Thành phần tham dự bao gồm: đại diện Ban Thường trực Ủy ban MTTQ cấp xã, lãnh đạo UBND cùng cấp, người ứng cử, đại diện cơ quan giới thiệu người ứng cử và đông đảo cử tri địa phương. Để hội nghị có giá trị pháp lý, số lượng cử tri tham dự phải đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt:

• Tại nơi có dưới 100 cử tri: Phải tổ chức hội nghị toàn thể cử tri và phải có ít nhất 50% số lượng cử tri được triệu tập tham dự.
• Tại nơi có từ 100 cử tri trở lên: Có thể tổ chức hội nghị toàn thể hoặc hội nghị cử tri đại diện hộ gia đình, nhưng phải đảm bảo ít nhất 55 cử tri tham dự mới đủ điều kiện tiến hành.

Khi hội nghị bắt đầu, người chủ trì (thường là đại diện Ban Thường trực Ủy ban MTTQ cấp xã hoặc Trưởng ban công tác Mặt trận) sẽ tuyên bố lý do, giới thiệu đại biểu và thông qua chương trình làm việc. Hội nghị tiến hành bầu Thư ký và Tổ kiểm phiếu (thường từ 5 đến 15 thành viên) để phục vụ cho các bước tiếp theo.

Bước 3: Phổ biến tiêu chuẩn và giới thiệu danh sách ứng cử viên

Trong phần nội dung chính, người chủ trì có trách nhiệm đọc toàn văn hoặc tóm tắt các quy định pháp luật về tiêu chuẩn của đại biểu Quốc hội (quy định tại Điều 22 Luật Tổ chức Quốc hội) hoặc tiêu chuẩn đại biểu HĐND (quy định tại Điều 5 Luật Tổ chức chính quyền địa phương). Đồng thời, người chủ trì cũng phải nêu rõ các trường hợp không được ứng cử theo quy định của Luật Bầu cử để cử tri có căn cứ đối chiếu.

Tiếp theo, Thư ký hội nghị sẽ đọc tiểu sử tóm tắt của từng người ứng cử theo danh sách đã chuẩn bị. Việc trình bày tiểu sử phải đảm bảo tính trung thực, đầy đủ các thông tin về quá trình đào tạo, công tác và các khen thưởng, kỷ luật (nếu có). Đây là lúc cử tri tiếp nhận thông tin chính thức để hình thành nhận xét và đánh giá về mức độ phù hợp của ứng cử viên so với tiêu chuẩn đại biểu.

Bước 4: Thảo luận, phát biểu ý kiến nhận xét và giải trình

Đây là giai đoạn thể hiện rõ nét nhất tính dân chủ của hội nghị. Cử tri phát biểu ý kiến đối với từng người ứng cử, tập trung vào việc đánh giá phẩm chất đạo đức, lối sống, sự gắn bó với cộng đồng và việc chấp hành pháp luật của người ứng cử cũng như các thành viên trong gia đình. Cử tri có quyền nêu lên những mặt mạnh, ưu điểm nhưng cũng được khuyến khích phản ánh thẳng thắn các mặt tồn tại, thiếu sót hoặc các nghi vấn về vi phạm tiêu chuẩn của người ứng cử.

Sau khi nghe ý kiến của cử tri, người ứng cử sẽ phát biểu ý kiến, bày tỏ sự tiếp thu và giải trình, làm rõ các vấn đề mà cử tri quan tâm hoặc thắc mắc. Đại diện cơ quan, tổ chức, đơn vị giới thiệu người ứng cử cũng có quyền phát biểu để cung cấp thêm thông tin về quá trình công tác, năng lực và phẩm chất của người ứng cử tại môi trường làm việc. Sự trao đổi đa chiều này giúp hội nghị có cái nhìn toàn diện và khách quan nhất.

Bước 5: Biểu quyết tín nhiệm và hoàn thiện hồ sơ hội nghị

Sau phần thảo luận, hội nghị tiến hành biểu quyết để bày tỏ sự tín nhiệm đối với từng người ứng cử. Hội nghị có quyền quyết định hình thức biểu quyết bằng cách giơ tay hoặc bỏ phiếu kín. Kết quả biểu quyết được Tổ kiểm phiếu tổng hợp và công bố công khai ngay tại hội nghị.

Kết thúc hội nghị, Thư ký và người chủ trì có trách nhiệm lập biên bản hội nghị theo mẫu quy định (Mẫu số 05/HNCT), ghi rõ diễn biến hội nghị, các ý kiến phát biểu và kết quả tín nhiệm chi tiết. Biên bản phải được ký và đóng dấu của Ủy ban MTTQ hoặc UBND cấp xã để đảm bảo tính pháp lý. Biên bản này sau đó được gửi ngay về Ban Thường trực Ủy ban MTTQ cấp trên để làm căn cứ cho vòng hiệp thương tiếp theo.

4. Hồ sơ và các loại biên bản lấy ý kiến cử tri: Danh mục và yêu cầu chuẩn hóa

Việc hoàn thiện hồ sơ và các loại biên bản lấy ý kiến cử tri là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo tính hợp pháp của quy trình bầu cử. Hồ sơ phải được lập theo đúng các mẫu quy chuẩn đính kèm theo Nghị quyết số 101/2025/UBTVQH15, đảm bảo tính thống nhất trên toàn quốc.

Các loại giấy tờ cần thiết trong hồ sơ lấy ý kiến cử tri bao gồm:

• Biên bản hội nghị cử tri nơi cư trú (Mẫu số 05/HNCT): Đây là tài liệu quan trọng nhất, ghi nhận số lượng cử tri tham dự, tóm tắt các ý kiến phát biểu nhận xét đối với từng người ứng cử và kết quả biểu quyết tín nhiệm (số lượng đồng ý, không đồng ý).
• Biên bản kiểm phiếu (Mẫu số 06/BBKP): Được lập trong trường hợp hội nghị quyết định biểu quyết bằng hình thức bỏ phiếu kín hoặc khi có nhu cầu xác nhận kết quả kiểm phiếu một cách chi tiết bởi Tổ kiểm phiếu.
• Phiếu lấy ý kiến cử tri (trong trường hợp đặc biệt - Mẫu số 07/PLYK): Áp dụng khi không thể tổ chức hội nghị tập trung do dịch bệnh, thiên tai hoặc các tình huống bất khả kháng khác theo quyết định của cấp có thẩm quyền. Phiếu này phải có dấu treo của UBND cấp xã để xác nhận tính hợp lệ.
• Tiểu sử tóm tắt của người ứng cử: Tài liệu này phải được trình bày tại hội nghị và đính kèm trong hồ sơ gửi về cấp hiệp thương để làm cơ sở đối chiếu.
• Bản tổng hợp các ý kiến cử tri: Trong trường hợp có nhiều ý kiến phát biểu chi tiết, thư ký có thể lập bản tổng hợp riêng đính kèm để làm rõ các nội dung phản ánh về người ứng cử.

Một lưu ý quan trọng về mặt kỹ thuật là tính thời điểm và địa điểm gửi hồ sơ. Biên bản hội nghị lấy ý kiến cử tri nơi cư trú đối với người được cơ quan Trung ương giới thiệu ứng cử đại biểu Quốc hội phải được gửi về Ban Thường trực Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam. Đối với người ứng cử tại địa phương, biên bản phải được gửi về Ban Thường trực Ủy ban MTTQ cấp tỉnh hoặc cấp tổ chức hiệp thương ngay sau khi hội nghị kết thúc để kịp tiến độ chuẩn bị cho hội nghị hiệp thương lần thứ ba.

Sự chính xác trong các con số (tổng số cử tri, số cử tri có mặt, số phiếu đồng ý/không đồng ý) và các chữ ký của người có thẩm quyền trên biên bản là điều kiện cần để hồ sơ được công nhận là hợp lệ. Việc thiếu dấu treo của cơ quan chức năng hoặc sai sót trong việc ghi chép các ý kiến phản đối của cử tri có thể dẫn đến những khiếu nại phức tạp về sau.