1. Khát quát chung của Quyền con người về môi trường

Về cơ sở pháp lý, quyền này hiện chưa được nêu cụ thể trong các văn kiện quốc tế về quyền con người của Liên hợp quốc, tuy nhiên đã được khẳng định trong một số văn kiện khu vực, trong đó tiêu biểu là Hiến chương châu Phi về quyền của con người và của các dân tộc (Điều 21); Nghị định thư San Salvador bổ sung Hiến chương châu Mỹ về quyền con người (Điều 11).

Về nội hàm, nhận thức chung cho rằng quyền về môi trường đề cập đến quyền của mọi người trong thế hệ hiện tại và tương lai được sống trong môi trường trong lành, có lợi cho sức khỏe. Về tính pháp lý của quyền về môi trường, hiện có hai luồng quan điểm. Quan điểm thứ nhất coi quyền về môi trường là một quyền con người cụ thể (explicit rights), trong khi quan điểm thứ hai coi đó là một quyền hàm chứa (unenumerated rights) nằm trong nội hàm của một số quyền khác như quyền sống, quyền về sức khỏe...

Về lý thuyết, quyền về môi trường có thể xung đột với một số quyền con người khác (ví dụ, việc thực hiện các quyền tự do kinh doanh có thể dẫn đến phát triển các hoạt động sản xuất một cách tràn lan, không được kiểm soát và gây ra những thảm họa môi trường...). Về thực tế, quyền về môi trường gắn bó chặt chẽ với vấn đề trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp, đặc biệt là của các công ty/tập đoàn đa quốc gia trong việc bảo vệ môi trường. Trong hơn ba thập kỷ vừa qua, các tổ chức phi chính phủ trên thế giới đã liên tục vận động để cộng đồng quốc tế thừa nhận quyền về môi trường cũng là quyền con người. Mặc dù chưa đạt được kết quả cuối cùng, song cuộc vận động của họ đã và đang tạo ra hiệu quả ngày càng rộng rãi. Vào tháng 9/2003 một cuộc Hội nghị quốc tế về quyền môi trường và nhân quyền đã được tổ chức ở Cartagena, Colombia, với sự tham gia của đại diện 250 tổ chức phi chính phủ và phong trào xã hội hoạt động vì môi trường trên thế giới. Hội nghị đã thông qua Tuyên bố Cartagena về về quyền môi trường và nhân quyền.

2. Tương tác giữa bảo vệ môi trường và quyền con người

Quyền con người được sống trong một môi trường trong lành đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng do các hoạt động tác động đến chính môi trường, làm cho môi trường bị ô nhiễm, suy thoái. Nói một cách khác, chính con người đang tự tước đoạt quyền được sống trong điều kiện môi trường trong lành.

Quyền được sống trong một môi trường trong lành là quyền tự nhiên của con người, là quyền rất quan trọng vì nó liên quan trực tiếp đến chất lượng cuộc sống cùng với các tiêu chí dùng đánh giá chất lượng cuộc sống như thu nhập bình quân đầu người, hệ thống an sinh xã hội.

Môi trường trong lành có thể được hiểu là môi trường vật chất mà chất lượng của nó cho phép cuộc sống được đảm bảo an toàn, hài hòa với tự nhiên. Quyền con người được sống trong một môi trường trong lành, dưới góc độ pháp lý, là chất lượng môi trường xung quanh đạt tiêu chuẩn cho phép. Điều này phụ thuộc vào quy định của từng quốc gia cụ thể.

Tuyên bố của Liên hợp quốc về Môi trường con người năm 1972 (Tuyên bố Stockholm) đã đưa quyền con người được sống trong môi trường trong lành thành một nguyên tắc của quan hệ giữa các quốc gia. Nguyên tắc số 1 của Tuyên bố Stockholm nêu rõ: “Con người có quyền cơ bản được sống trong một môi trường chất lượng, cho phép cuộc sống có phẩm giá và phúc lợi mà con người có trách nhiệm long trọng bảo vệ, cải thiện cho thế hệ hôm nay và mai sau”

Mối quan hệ giữa con người và môi trường là mối quan hệ hai chiều, chính vì thế, những nghiên cứu về các chiều cạnh của con người đối với môi trường cần phải bao trùm nhiều ngành, phải phối hợp cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, trong đó không thể thiếu được khoa học về luật pháp. Phạm vi các bộ môn khoa học xã hội liên quan đến quan hệ con người và môi trường rất rộng. Nó bao gồm những nghiên cứu chính trị phân tích hiệu quả của những thỏa thuận về môi trường, các nghiên cứu dân số học xem xét những quan hệ tăng trưởng dân số và thay đổi môi trường, các nghiên cứu kinh tế nghiên cứu khả năng tách biệt tăng trưởng kinh tế khỏi những hậu quả môi trường, các nghiên cứu nhân học thảo luận những nhu cầu và nguyện vọng của con người trước thách thức biến đổi khí hậu toàn cầu, các nghiên cứu khác quan sát những chiều cạnh về tâm lý, xã hội… của những thay đổi về môi trường toàn cầu. Dưới góc độ khoa học pháp luật, QCN và môi trường được xem xét trên bình diện hệ thống luật pháp được ban hành liên quan đến môi trường, cơ chế thực thi luật pháp. Dưới góc độ nhân học cũng như xã hội học, quan hệ đó được xem xét dưới tác động các yếu tố kinh tế, chính trị, xã hôi, văn hóa, nhằm đảm bảo thực thi pháp luật vì mục tiêu con người được sống trong môi trường tự nhiên an toàn, trong môi trường phát triển bền vững..

3. Bảo vệ môi trường cũng là bảo vệ Quyền con người

Chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia đến 2010 và định hướng đến năm 2020 ... Phát triển bền vững từ lâu đã trở thành đường lối, quan điểm nhất quán của Đảng và chính sách của Nhà nước ta .

Coi phát triển bền vững là nhu cầu cấp bách và xu thế tất yếu, Đảng nhấn mạnh một số quan điểm quan trọng nhất trong vấn đề bảo vệ môi trường sau đây:

- Bảo vệ môi trường là vấn đề sống còn của nhân loại, là nhân tố bảo đảm sức khoẻ và chất lượng cuộc sống của nhân dân, góp phần quan trọng vào việc phát triển kinh tế

- Xã hội, ổn định chính trị, an ninh quốc phòng và thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế.

- Bảo vệ môi trường vừa là mục tiêu, vừa là một trong những nội dung cơ bản của phát triển bền vững. Khắc phục tư tưởng chỉ coi trọng phát triển kinh tế

- Xã hội, coi nhẹ bảo vệ môi trường.

- Bảo vệ môi trường vừa là quyền lợi và nghĩa vụ của mọi tổ chức, mọi gia đình và của mỗi người…

- Bảo vệ môi trường là nhiệm vụ vừa phức tạp, vừa cấp bách, có tính đa ngành và liên vùng cao…cần có sự lãnh đạo, chỉ đạo chặt chẽ của các cấp uỷ Đảng, sự quản lý của nhà nước, sự tham gia tích cực của mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân. Thực hiện nghị quyết của Bộ Chính trị, Luật bảo vệ môi trường năm 2005, nhận thức của cán bộ và nhân dân về bảo vệ môi trường đã được nâng cao hơn. Hệ thống luật pháp, chính sách, thể chế bảo vệ môi trường đang tiếp tục xây dựng và hoàn thiện…Tuy nhiên, trên thực tế, các giải pháp đề ra chưa đạt được hiệu quả mong đợi, môi trường nước ta vẫn tiếp tục bị xuống cấp nhanh, với mức độ nghiêm trọng đáng báo động, công tác bảo vệ môi trường đang đứng trước những thách thức gay gắt. Quyền được sống trong môi trường trong lành của nhân dân bị xâm hại ở nhiều nơi, nhiều lúc, có nơi ở mức độ nghiêm trọng. tác động tiêu cực đến đời sống của một bộ phận nhân dân và gây tác hại lâu dài đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Nguyên nhân của tình trạng nói trên là những yếu kém, khuyết điểm trong công tác bảo vệ môi trường:

- Chưa có nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường, vẫn còn quan điểm chỉ chú trọng phát triển kinh tế, không chú ý đến môi trường.

- Công tác quản lý Nhà nước về bảo vệ môi trường còn nhiều yếu kém, pháp luật về bảo vệ Môi trường chưa hoàn thiện.

- Nguồn lực đầu tư bảo vệ môi trường còn nhỏ bé, giàn trải, chưa hợp lý.

- Việc thi hành pháp luật bảo vệ môi trường chưa nghiêm, chế tài chưa phù hợp...

Để khắc phục những yếu kém nói trên, trước hết cần tăng cường hơn nữa công tác giáo dục rộng rãi, liên tục có hệ thống về Luật bảo vệ môi trường, tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường trong toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân, đối với mọi người dân, đặc biệt là các cán bộ lãnh đạo, quản lý của Đảng, nhà nước các cấp, các ngành. Không có nhận thức đúng thì không có chính sách đúng, không thể tổ chức thực hiện có hiệu quả các giải pháp đề ra.

4. Kinh nghiệm quốc tế về tiếp cận quyền con người trong Bảo vệ môi trường

Tiếp cận quyền trong bảo vệ môi trường (BVMT) cho phép nâng cao chất lượng sống của tất cả mọi người và con người trở thành trung tâm trong việc ban hành các chính sách, pháp luật.

Nhiều nước đã giải thích lại các quyền hiện có tính đến cả các mối quan tâm về môi trường. Ví dụ, tòa án ở Ấn Độ đã mở rộng nội hàm khái niệm quyền sống, bao hàm cả các quy tắc liên quan đến BVMT. Đó là quyền sống của con người không chỉ là sự tồn tại, mà bao hàm cả quyền được sống trong môi trường sức khỏe không bị ô nhiễm, cân bằng về hệ sinh thái và được Nhà nước bảo vệ.

Ở châu Phi, châu Âu và châu Mỹ, các công ước nhân quyền khu vực đều cung cấp các bảo đảm cụ thể để bảo vệ quyền sức khỏe môi trường, công nhận tầm quan trọng của sự tham gia của cộng đồng liên quan tới các quyết định về môi trường. Hiện có khoảng 60 nước trên thế giới đã công nhận trong Hiến pháp về quyền sức khỏe môi trường. Ví dụ, Hiến pháp Nam Phi quy định mọi người có quyền có môi trường không gây hại tới sức khỏe và sự thịnh vượng của con người; Quyền có môi trường được bảo vệ vì lợi ích của các thế hệ hôm nay và mai sau.

Nhiều nước khác công nhận quyền tiếp cận thông tin và tìm kiếm các bồi thường thiệt hại do môi trường gây ra. Ví dụ, Hiến pháp Liên bang Nga thừa nhận, quyền môi trường tối thiểu bao gồm tiếp cận thông tin chính xác và đền bù do gây hại tới sức khỏe con người hay tài sản do vi phạm môi trường. Bảo vệ bằng Hiến pháp đối với các quyền môi trường là cơ hội để người dân tác động lên Chính phủ đối với việc ban hành các quyết định có thể gây ảnh hưởng xấu đến cuộc sống và môi trường tự nhiên.

Hiến chương châu Phi năm 1981 công nhận quyền của tất cả mọi người có môi trường tối thiểu, nhằm thỏa mãn đối với sự phát triển và thịnh vượng chung của cộng đồng, xã hội; Tổ chức Kinh tế và Phát triển châu Âu (OECD) cũng quy định “Môi trường tối thiểu” nên được thừa nhận là quyền con người cơ bản; Ủy ban Kinh tế của Liên hợp quốc về châu Âu (UNEEC) đã dự thảo Hiến chương về các quyền và nghĩa vụ về môi trường, nhằm khẳng định mọi người đều có quyền môi trường tối thiểu.

Việc công nhận và thực hiện quyền môi trường trong bối cảnh phát triển bền vững đã chỉ ra mối quan hệ rõ ràng giữa bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền với việc bảo tồn, bảo vệ và khôi phục môi trường. Điều này đòi hỏi cộng đồng quốc tế phải cùng nhau hợp tác và xây dựng các chuẩn mực chung để đối phó với thách thức ngày càng gia tăng đối với môi trường và phát triển.

5. Việt Nam trong việc tiếp cận Quyền con người về môi trường

Đảng và nhà nước ta sớm nhận thức của tầm quan trọng của vấn đề phát triển bền vững. Liên quan tới BVMT và hệ sinh thái, trong những năm qua, Đảng và nhà nước ta đã ban hành nhiều chỉ thị, nghị quyết và không ngừng hoàn thiện hệ thông chính sách, pháp luật nhằm kịp thời điều chỉnh các quan hệ xã hội. Đó là “kế hoạch quốc gia về Môi trường và phát triển bền vững giai đoạn 1991-2000” . Bộ Chính trị đặc biệt nhấn mạnh quan điểm, mục tiêu và nhiệm vụ bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Đại hội Đảng lần thứ X (2006) đã rút ra 5 bài học kinh nghiệm lớn từ thực tiễn 20 năm Đổi mới, trong đó có “bài học phát triển nhanh và bền vững”

Cách tiếp cận quyền con người trong BVMT ở nước ta hiện nay cần rà soát, đánh giá lại hiện trạng pháp luật hiện hành; Bổ sung, hoàn thiện theo hướng lồng ghép cách tiếp cận quyền con người vào việc hoạch định chính sách và pháp luật có liên quan tới BVMT. Bên cạnh việc hoàn thiện hơn các quy định về xử lý hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự, cần nghiên cứu, bổ sung quy định trong Hiến pháp về công dân có quyền được sống và bảo đảm quyền được sống trong môi trường trong lành và an toàn; Quyền và trách nhiệm được tham gia giám sát BVMT; Quy định chi tiết trong các văn bản luật và dưới luật về quyền của công dân, các tổ chức, đoàn thể được tham gia vào quá trình ban hành các quyết định, chính sách có liên quan tới môi trường và giám sát BVMT; Quy định cụ thể hơn về trình tự, thủ tục liên quan tới quyền của cá nhân, công dân được tiếp cận thông tin về môi trường và trách nhiệm của Nhà nước, doanh nghiệp cung cấp và công khai thông tin, tác hại ảnh hướng đến môi trường; Quyền được đánh giá tác động, đền bù thiệt hại do hành vi gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường đến sức khỏe, tinh thần của mỗi người.

Luật Minh Khuê (sưu tầm & biên tập)