Quyền của tác giả và quyền của tác giả sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí theo quy định mới

Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức phát triển mạnh mẽ, tài sản trí tuệ ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi cá nhân, doanh nghiệp và cả quốc gia. Những thành quả sáng tạo – từ tác phẩm văn học, nghệ thuật cho đến sáng chế, kiểu dáng công nghiệp hay thiết kế bố trí mạch tích hợp – không chỉ mang dấu ấn trí tuệ mà còn phản ánh nỗ lực, thời gian và tâm huyết của người sáng tạo. Chính vì vậy, pháp luật về sở hữu trí tuệ, đặc biệt là các quy định mới được sửa đổi, bổ sung, ra đời nhằm bảo đảm rằng các chủ thể sáng tạo được thừa nhận, tôn trọng và bảo vệ quyền lợi một cách đầy đủ. Việc hiểu rõ quyền của tác giả và quyền đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí không chỉ giúp bảo vệ thành quả sáng tạo mà còn mở ra cơ hội khai thác, thương mại hóa hiệu quả các giá trị trí tuệ trong thực tiễn.

1. Tác giả sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí là gì?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 122 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 thì:

"1.Tác giả sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí là người trực tiếp sáng tạo ra đối tượng sở hữu công nghiệp; trong trường hợp có hai người trở lên cùng nhau trực tiếp sáng tạo ra đối tượng sở hữu công nghiệp thì họ là đồng tác giả."

Theo đó, tác giả của sáng chế, kiểu dáng công nghiệp hay thiết kế bố trí phải là người trực tiếp sáng tạo ra đối tượng. Cách quy định này nhấn mạnh rằng chỉ những cá nhân thực sự tham gia vào quá trình hình thành ý tưởng, xây dựng giải pháp kỹ thuật hoặc thiết kế bố trí mang tính sáng tạo mới được công nhận là tác giả. Yếu tố “trực tiếp sáng tạo” có ý nghĩa quyết định, bởi nó khẳng định rằng quyền tác giả không thể trao cho những người chỉ đóng vai trò hỗ trợ, cấp vốn, cung cấp phương tiện hay thực hiện các công việc mang tính quản lý, chỉ đạo. Những chủ thể đó, dù có thể có đóng góp nhất định về mặt tài chính, tổ chức hoặc chuyên môn phụ trợ, vẫn không tạo ra yếu tố sáng tạo cốt lõi của đối tượng nên không được xem là tác giả theo nghĩa pháp lý.

Khái niệm tác giả trong trường hợp này cũng được mở rộng để bao gồm nhiều người cùng sáng tạo. Nếu có hai hay nhiều cá nhân trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo và có đóng góp trí tuệ làm nên bản chất của sáng chế, kiểu dáng công nghiệp hoặc thiết kế bố trí, họ sẽ được thừa nhận là đồng tác giả. Việc công nhận đồng tác giả dựa trên sự tham gia thực chất vào các công đoạn sáng tạo, chứ không phụ thuộc vào mức độ hay tỷ lệ đóng góp của từng người. Chỉ cần có sự đóng góp mang tính sáng tạo, dù nhỏ hay lớn, người đó vẫn được hưởng địa vị pháp lý của đồng tác giả. Điều này thể hiện nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ công sức sáng tạo của tất cả cá nhân tham gia vào quá trình tạo lập đối tượng sở hữu công nghiệp.

Quy định này bảo đảm tính khách quan và công bằng khi xác định tác giả. Nó giúp phân biệt rõ tác giả với các chủ thể khác như chủ sở hữu, nhà tài trợ, người quản lý hay những người thực hiện các công việc hỗ trợ kỹ thuật. Sự phân biệt này không chỉ giúp bảo vệ quyền nhân thân của người sáng tạo — chẳng hạn như quyền đứng tên trên văn bằng bảo hộ — mà còn liên quan trực tiếp đến quyền tài sản, nghĩa vụ và thù lao mà họ có thể được hưởng. Đồng thời, việc xác định đúng tác giả còn giúp ngăn ngừa các tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, nhất là trong bối cảnh nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ thường có sự tham gia của nhiều thành viên hoặc tổ chức.

Nhìn chung, quy định này phản ánh quan điểm xuyên suốt của pháp luật sở hữu trí tuệ: quyền tác giả đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và thiết kế bố trí phải luôn gắn với người trực tiếp tạo ra giá trị sáng tạo. Nhờ đó, pháp luật bảo vệ người lao động trí tuệ, ghi nhận đúng đắn công sức sáng tạo và khuyến khích hoạt động nghiên cứu, đổi mới trong xã hội. Nếu cần, tôi có thể viết đoạn phân tích theo phong cách học thuật, luận văn hoặc mở rộng sang ví dụ thực tiễn để bài phân tích sâu sắc hơn.

2. Quyền của tác giả sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí được quy định như thế nào?

Khoản 2,3 Điều 122 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 quy định rằng tác giả của sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và thiết kế bố trí được hưởng những quyền nhân thân và quyền tài sản nhất định nhằm bảo đảm sự tôn trọng đối với đóng góp sáng tạo của họ. Cụ thể: 

2.1. Quyền nhân thân của tác giả sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí 

Theo khoản 2 điều 122 Luật sở hữu trí tuệ 2005, Quyền nhân thân của tác giả sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí gồm các quyền sau đây:

– Được ghi tên là tác giả trong Bằng độc quyền sáng chế, Bằng độc quyền giải pháp hữu ích, Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp và Giấy chứng nhận đăng ký thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn.

Việc được ghi tên trên các văn bằng bảo hộ thể hiện sự thừa nhận chính thức của Nhà nước đối với công lao sáng tạo của tác giả, bởi văn bằng bảo hộ là tài liệu pháp lý cao nhất chứng minh đối tượng đó được xác lập quyền sở hữu công nghiệp. Khi tên của tác giả xuất hiện trên văn bằng, điều đó khẳng định rằng họ chính là người trực tiếp tạo ra đối tượng sở hữu công nghiệp được bảo hộ, qua đó bảo vệ danh dự, uy tín và quyền nhân thân gắn liền với hoạt động sáng tạo của họ. Quyền này mang tính tuyệt đối và không thể chuyển giao cho chủ thể khác, vì nó gắn chặt với dấu ấn cá nhân của người sáng tạo. Sự ghi nhận này không chỉ có giá trị về mặt pháp lý mà còn có ý nghĩa tinh thần sâu sắc, giúp khẳng định vị thế của tác giả trong cộng đồng khoa học – kỹ thuật, củng cố sự tôn trọng đối với những đóng góp trí tuệ của họ, đồng thời ngăn ngừa hành vi chiếm đoạt hay gán ghép sai lệch tác quyền đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp hoặc thiết kế bố trí.

– Được nêu tên là tác giả trong các tài liệu công bố, giới thiệu về sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí.

Quyền được nêu tên trong các tài liệu công bố hoặc giới thiệu liên quan đến đối tượng sở hữu công nghiệp bảo đảm rằng mỗi khi sáng chế, kiểu dáng công nghiệp hay thiết kế bố trí được phổ biến ra bên ngoài, sự đóng góp của tác giả luôn được thừa nhận công khai. Điều này không chỉ giúp bảo vệ uy tín khoa học của tác giả mà còn khẳng định sự minh bạch về nguồn gốc sáng tạo, tránh việc người khác chiếm đoạt hoặc cố tình xóa bỏ vai trò của người sáng tạo. Trong bối cảnh hoạt động nghiên cứu và đổi mới công nghệ ngày càng được chú trọng, việc được nêu tên trong tài liệu công bố còn có giá trị quan trọng đối với sự phát triển nghề nghiệp của tác giả, giúp họ xây dựng danh tiếng, tạo cơ hội hợp tác khoa học và mở rộng tầm ảnh hưởng trong lĩnh vực chuyên môn. Đây là quyền nhân thân có tính chất bất khả chuyển nhượng, góp phần bảo vệ mối liên hệ không thể tách rời giữa tác giả và sản phẩm sáng tạo của họ, đồng thời thể hiện sự tôn trọng đối với thành quả lao động trí tuệ của cá nhân trong xã hội.

2.2. Quyền tài sản của tác giả sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí 

Theo quy định tại khoản 3 Điều 122 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, tác giả sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và thiết kế bố trí được pháp luật bảo đảm một quyền tài sản duy nhất, đó là quyền hưởng thù lao theo cơ chế được quy định tại Điều 135 của Luật này. 

Theo điều 135 Luật sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi bổ sung 2022 thì Nghĩa vụ trả thù lao cho tác giả sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và thiết kế bố trí là cơ chế quan trọng bảo đảm quyền lợi vật chất của người sáng tạo. Chủ sở hữu đối tượng sở hữu công nghiệp có trách nhiệm trả thù lao cho tác giả dựa trên thỏa thuận giữa các bên. Trừ trường hợp tại khoản 2 điều này , Chủ sở hữu đối tượng sở hữu công nghiệp có trách nhiệm trả thù lao cho tác giả dựa trên thỏa thuận giữa các bên. Trong trường hợp không có thỏa thuận, pháp luật quy định mức thù lao cụ thể, bao gồm một tỷ lệ phần trăm lợi nhuận trước thuế từ việc sử dụng trực tiếp đối tượng, hoặc phần trăm tổng số tiền thu được trong mỗi lần chuyển giao quyền sử dụng trước khi nộp thuế. Cơ chế này giúp tác giả được hưởng lợi từ kết quả lao động trí tuệ của mình, ngay cả khi họ không giữ quyền sở hữu đối tượng. Cụ thể: 

- 10% lợi nhuận trước thuế mà chủ sở hữu thu được do sử dụng sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí;

- 15% tổng số tiền mà chủ sở hữu nhận được trong mỗi lần nhận tiền thanh toán do chuyển giao quyền sử dụng sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí trước khi nộp thuế theo quy định.

Đối với những sáng chế, kiểu dáng công nghiệp hoặc thiết kế bố trí được hình thành từ nhiệm vụ khoa học và công nghệ sử dụng ngân sách nhà nước, mức thù lao được xác định trong khung tối thiểu và tối đa, cả đối với lợi nhuận từ khai thác trực tiếp và số tiền thu được từ chuyển giao quyền sử dụng. Điều này vừa tạo sự linh hoạt cho chủ sở hữu trong việc chi trả, vừa bảo đảm tác giả nhận được khoản lợi ích hợp lý, tương xứng với công sức bỏ ra, đặc biệt trong các dự án nghiên cứu công cộng. Cụ thể quy định trả thù lao cho tác giả theo quy định sau đây: 

- Tối thiểu 10% và tối đa 15% lợi nhuận trước thuế mà chủ sở hữu thu được do sử dụng sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí;

- Tối thiểu 15% và tối đa 20% tổng số tiền mà chủ sở hữu nhận được trong mỗi lần nhận tiền thanh toán do chuyển giao quyền sử dụng sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí trước khi nộp thuế theo quy định.

Khi đối tượng sở hữu công nghiệp có nhiều đồng tác giả, mức thù lao xác định là tổng số tiền dành cho tất cả những người sáng tạo. Việc phân chia khoản thù lao này được để các đồng tác giả tự thỏa thuận, phản ánh đúng bản chất sáng tạo tập thể, đồng thời bảo đảm tính công bằng và hạn chế tranh chấp giữa các tác giả.

Nghĩa vụ trả thù lao kéo dài trong suốt thời gian bảo hộ của sáng chế, kiểu dáng công nghiệp hoặc thiết kế bố trí. Nhờ vậy, tác giả luôn được hưởng lợi từ việc khai thác đối tượng, tạo động lực lâu dài cho hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, đồng thời thúc đẩy việc khai thác các sáng chế và thiết kế một cách minh bạch, công bằng giữa chủ sở hữu và người sáng tạo.

3. Ví dụ thực tiễn về việc hưởng thù lao cho tác giả

Ông A, một kỹ sư phát triển sản phẩm, là tác giả của một sáng chế về "Hệ thống làm mát thân thiện với môi trường". Chủ sở hữu đối tượng sở hữu trí tuệ là Công ty TNHH Sản xuất và Thương mại X, đơn vị đã thuê ông A. Các bên không có thỏa thuận riêng về mức thù lao, do đó việc trả thù lao được thực hiện theo mức tối thiểu quy định pháp luật: 10% lợi nhuận trước thuế từ việc sử dụng sáng chế, hoặc 15% tổng số tiền thu được từ chuyển giao quyền sử dụng.

Trường hợp 1: Tính thù lao dựa trên lợi nhuận sử dụng trực tiếp

Giả sử Công ty X tự sản xuất và kinh doanh các sản phẩm ứng dụng sáng chế của ông A. Trong năm đầu tiên, tổng doanh thu từ sản phẩm là 50 tỷ đồng, tổng chi phí hợp lý là 40 tỷ đồng, dẫn đến lợi nhuận trước thuế là 10 tỷ đồng. Áp dụng tỷ lệ 10% theo quy định, ông A sẽ nhận 1 tỷ đồng thù lao. Trường hợp này minh họa cơ chế bảo đảm tác giả hưởng lợi trực tiếp từ kết quả lao động trí tuệ khi chủ sở hữu khai thác sáng chế cho mục đích sản xuất kinh doanh của chính mình.

Trường hợp 2: Tính thù lao dựa trên chuyển giao quyền sử dụng

Nếu Công ty X không tự sản xuất mà cấp phép sử dụng sáng chế cho Công ty Z trong 5 năm với tổng giá trị hợp đồng 10 tỷ đồng, và lần thanh toán đầu tiên là 4 tỷ đồng, tỷ lệ thù lao 15% áp dụng cho số tiền thực nhận của chủ sở hữu trước khi nộp thuế, ông A sẽ nhận 600 triệu đồng từ lần thanh toán này. Trường hợp này minh họa rằng tác giả vẫn được hưởng quyền lợi ngay cả khi sáng chế được khai thác thông qua giao dịch thương mại thay vì tự chủ sở hữu trực tiếp sản xuất.

Ví dụ về đồng tác giả

Trong trường hợp sáng chế là kết quả sáng tạo chung của ông A và bà B, tổng số tiền thù lao được xác định theo tỷ lệ quy định là khoản chung cho cả hai người. Việc phân chia cụ thể được các đồng tác giả tự thỏa thuận, có thể chia đều hoặc theo tỷ lệ đóng góp thực tế. Ví dụ, nếu tổng thù lao là 1 tỷ đồng và các tác giả thỏa thuận chia đều, mỗi người nhận 500 triệu đồng. Nếu chia theo tỷ lệ đóng góp 60% – 40%, ông A nhận 600 triệu đồng, bà B nhận 400 triệu đồng. Chủ sở hữu chỉ có trách nhiệm chi trả tổng số tiền thù lao; việc phân chia nội bộ là quyền và trách nhiệm của các đồng tác giả.

Kết luận 

Có thể thấy rằng hệ thống bảo hộ quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp theo quy định mới mang tính toàn diện, chặt chẽ và phù hợp với xu thế phát triển của khoa học – công nghệ. Khi quyền của tác giả đối với tác phẩm được bảo đảm, và quyền của tác giả sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí được xác lập rõ ràng, môi trường sáng tạo trở nên an toàn, minh bạch và khuyến khích hơn bao giờ hết. Đây không chỉ là cơ chế pháp lý bảo vệ lợi ích chính đáng của người sáng tạo mà còn là động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, góp phần đưa các sản phẩm trí tuệ Việt Nam vươn xa. Vì vậy, việc nhận thức đúng, áp dụng đúng và khai thác hiệu quả các quyền này sẽ giúp mỗi cá nhân, tổ chức tận dụng tối đa giá trị của tài sản trí tuệ trong thời đại mới.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.