theo quy định (năng lực trách nhiệm hình sự). Người/cá nhân/thể nhân có thể là chủ thể của tội phạm và do vậy có thể là chủ thể của trách nhiệm hình sự. Đầy là quan niệm đã được thừa nhận về lý luận cũng như được thể hiện trực tiếp trong quy định của pháp luật hình sự của nhiều quốc gia. Theo đó,

“cơ sở của trách nhiệm hình sự (được đặt ra cho người/cá nhân/thể nhân) là việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà luật hình sự quy định là tội phạm”.

Các bộ luật hình sự (BLHS) của Việt Nam đểu thể hiện rõ nguyên tắc này. Khoản 1 Điều 2 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định:

“Chỉ người nào phạm một tội đã được BLHS quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự”.

Tương tự như vậy, Điều 8 BLHS Liên bang Nga năm 1996 quy định:

“Cơ sở của trách nhiệm hình sự là việc thực hiện hành vi bao hàm mọi dấu hiệu cấu thành tội phạm mà Bộ luật này quy định”.

Như vậy, việc truy cứu trách nhiệm hình sự là dựa trên cơ sở người/ cá nhân/thể nhân đã thực hiện hành vi được luật xác định là tội phạm.

Cùng với sự phát triển của xã hội và sự thay đổi của tình hình tội phạm, quan niệm chỉ có thể truy cứu trách nhiệm hình sự người/cá nhân/ thể nhân trên cơ sở hành vi phạm tội mà họ đã thực hiện không còn phù hợp. Thực tiễn chống và phòng ngừa tội phạm đòi hỏi phải truy cứu trách nhiệm hình sự cả chủ thể không phải là người/cá nhân/thể nhân. Theo đó, nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam đã quy định bổ sung trách nhiệm hình sự của chủ thể không phải là người/cá nhân/thể nhân. Chủ thể này có thể được gọi bằng các tên khác nhau. Trong đó, “pháp nhân” là tên gọi được sử dụng tương đối phổ biến. Bên cạnh đó, còn có các tên gọi khác như “đơn vị” (Áo, Trung Quốc); “tổ chức” (Thụy Sỹ) hoặc “pháp nhân thương mại” (Việt Nam). Trong phạm vi nghiên cứu này, khái niệm “pháp nhân” được sử dụng làm tên gọi cho chủ thể không phải là người/ cá nhần/thể nhân và chỉ có ý nghĩa đối lập với “thể nhân” (người/cá nhân) mà không gắn với điều kiện được coi là pháp nhân theo quy định của pháp luật bất cứ quốc gia nào.

Việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân gặp “rào cản” đầu tiên chính từ quan niệm truyền thống vể cơ sở của trách nhiệm hình sự. Pháp nhân tuy có thể là chủ thể của các quan hệ pháp luật khác nhau nhưng lại không thể tự thực hiện hành vi, trong đó có hành vi bị quy định là tội phạm. Theo đó, việc quy định trách nhiệm hình sự cho pháp nhân là trái với lý luận, trái với nguyên tắc “hành vi” và nguyên tắc “có lỗi”. Vì vậy, vấn đê' được đặt ra là cân phải “.. giải quyết những vướng mắc về lý luận trong việc áp dụng trách nhiệm hình sự đỗi vối... pháp nhân”. Từ đó, các học thuyết vê' trách nhiệm hình sự của pháp nhân đã ra đời để giải thích pháp nhân vẫn có thể phải chịu trách nhiệm hình sự mặc dù không thể thực hiện hành vi phạm tội. Đó là thuyết trách nhiệm thay thế (Theory of Vicarious liability); thuyết đồng nhất trách nhiệm (Theory of Identihcation liability) và thuyết văn hóa pháp nhân (Theory of Culture...). Trong đó, thuyết trách nhiệm thay thế là thuyết cho phép buộc pháp nhân phải chịu trách nhiệm hình sự vê' hành vi phạm tội do người của pháp nhân thực hiện. Đây thực chất là việc mở rộng nguyên tắc trách nhiệm thay thế trong lĩnh vực pháp luật dân sự đã được thừa nhận sang lĩnh vực pháp luật hình sự. Thuyết đồng nhất trách nhiệm quan niệm hành vi phạm tội của cá nhân/thể nhân là người lãnh đạo hoặc thành viên của cơ quan lãnh đạo của pháp nhân, có quyền ra quyết định liên quan đến hoạt động của pháp nhân (bao gồm hành vi gầy thiệt hại của cá nhân và lỗi của họ) được coi là hành vi phạm tội của pháp nhân. Hành vi phạm tội của pháp nhân và hành vi phạm tội của họ là đồng nhất với nhau. Học thuyết văn hóa pháp nhân cho rằng pháp nhân có cơ sở phải chịu trách nhiệm hình sự vê' hành vi phạm tội do người của pháp nhân thực hiện khi pháp nhân có lỗi đối với việc xảy ra hành vi phạm tội đó. Từ các học thuyết này, các nhà nghiên cứu có thể đưa ra một số nguyên tắc xác định trách nhiệm hình sự cũng như các nhà làm luật có thể cụ thể hóa thành các điều luật xác định điều kiện, phạm vi phải chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân.

Luật Minh Khuê (sưu tầm & biên tập)