Sử dụng điện bẫy chuột gây chết người phạm tội gì?

Hành vi sử dụng điện lưới hoặc các thiết bị kích điện tự chế để bẫy chuột tại Việt Nam đã trở thành một vấn nạn an ninh xã hội nghiêm trọng. Dù chỉ nhằm mục đích bảo vệ hoa màu, hành động này thường xuyên dẫn đến những thảm kịch tử vong, đẩy người giăng bẫy vào vòng lao lý với những cáo buộc hình sự cực kỳ nghiêm khắc. Việc sử dụng điện lưới hoặc các thiết bị kích điện tự chế để bẫy chuột tại Việt Nam là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, ẩn chứa mối nguy hiểm khôn lường đối với tính mạng con người.  

1. Cơ sở pháp lý và rủi ro từ hành vi sử dụng bẫy điện

1.1. Khái quát về tính chất nguy hiểm của bẫy chuột bằng điện

Hành vi sử dụng điện lưới 220V hoặc các dụng cụ kích điện tự chế (thường dùng bình ắc quy 12V kết hợp bộ xung điện) để giăng bẫy chuột tạo ra một nguồn nguy hiểm cao độ. Đặc điểm của nguồn nguy hiểm này là sự khó kiểm soát, đặc biệt khi được đặt ngoài đồng ruộng, ven bờ mương máng, hoặc tại những khu vực có người qua lại, nơi mà các yếu tố môi trường (mưa, ẩm ướt) có thể làm lan truyền phạm vi nguy hiểm.  

Thực tế cho thấy, mặc dù đã có nhiều sự việc đau lòng dẫn đến hậu quả chết người, tình trạng người dân ngang nhiên sử dụng điện để bẫy chuột vẫn còn tồn tại phổ biến. Điều này phản ánh sự thiếu nhận thức sâu sắc về tính mạng con người và quy định pháp luật.  

1.2. Cơ sở pháp lý về cấm đoán và xử phạt hành chính

Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm tuyệt đối hành vi sử dụng công cụ kích điện hoặc điện lưới để đánh bắt hoặc bẫy chuột. Đây là hành vi vi phạm pháp luật ngay cả khi chưa gây ra bất kỳ thương vong nào. Hành vi này có thể bị xử phạt hành chính theo quy định tại Khoản 4 Điều 15 Nghị định 134/2013/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 17/2022/NĐ-CP). Các biện pháp xử lý hành chính bao gồm phạt tiền và tịch thu tang vật vi phạm hành chính, phương tiện được sử dụng để vi phạm hành chính, chẳng hạn như dây điện, bộ kích điện và ắc quy.  

Kết luận sơ bộ là hành vi giăng bẫy điện đã mặc nhiên là trái pháp luật và phải chịu xử lý hành chính. Tuy nhiên, khi hậu quả chết người hoặc thương tích xảy ra, người vi phạm phải đối diện với trách nhiệm hình sự cực kỳ nghiêm khắc.

2. Sử dụng điện bẫy chuột gây chết người phạm tội gì?

Trong các vụ án liên quan đến bẫy chuột bằng điện gây chết người, việc định tội danh là một quá trình phức tạp, đòi hỏi phải phân tích kỹ lưỡng bốn yếu tố cấu thành tội phạm: khách thể (tính mạng, sức khỏe), chủ thể, mặt khách quan (hành vi giăng bẫy và hậu quả), và đặc biệt là mặt chủ quan (ý thức) của người thực hiện hành vi.

Việc xác định người giăng bẫy có ý thức muốn tước đoạt sinh mạng người khác hay không là chìa khóa để phân biệt Tội Giết người và Tội Vô ý làm chết người. Tội cố ý gây thương tích cũng được cấu thành bởi bốn yếu tố cơ bản, nhưng khách thể mà nó xâm phạm trực tiếp là sức khỏe, thân thể của người khác. Trong bối cảnh bẫy điện, cơ quan tố tụng thường tập trung làm rõ liệu người giăng bẫy có cố ý gián tiếp hay không—tức là họ có thấy trước được khả năng gây chết người nhưng vẫn chấp nhận để mặc hậu quả đó xảy ra.

2.1. Tội Giết người 

Dùng điện bẫy chuột là hành vi vi phạm pháp luật, có thể bị xử lý hình sự về tội Giết người theo Điều 123 Bộ luật hình sự năm 2015 (BLHS). Quan điểm pháp lý hiện đại và thực tiễn xét xử, đặc biệt qua các quyết định giám đốc thẩm, đã thiết lập một tiêu chuẩn trách nhiệm hình sự cao hơn đối với hành vi sử dụng điện trái phép tại các khu vực có người qua lại. Hành vi giăng dây điện, dù chỉ nhằm mục đích diệt chuột, được coi là hành vi sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ.  

Khi người thực hiện hành vi giăng điện lưới hoặc kích điện tại nơi công cộng, hoặc gần lề đường, họ buộc phải nhận thức được rằng tính mạng của bất kỳ ai đi qua đều có thể bị đe dọa, dẫn đến cái chết. Bất chấp sự nhận thức (hoặc lẽ ra phải nhận thức) đó, người giăng bẫy vẫn cố tình thực hiện hành vi để đạt mục đích của mình (diệt chuột), và chấp nhận để mặc hậu quả chết người có thể xảy ra. Sự "chấp nhận để mặc" này chính là dấu hiệu của lỗi cố ý gián tiếp trong cấu thành Tội Giết người.

Khung hình phạt đối với Tội Giết người là rất nghiêm khắc, có thể bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân, hoặc tử hình.  

2.2. Tội Vô ý làm chết người 

Tội Vô ý làm chết người được quy định tại Điều 128 BLHS 2015. Người nào vô ý làm chết người, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.  

Tội vô ý thường được áp dụng khi người gây ra hậu quả:

• Vô ý do quá tự tin: Thấy trước hậu quả chết người có thể xảy ra nhưng tin rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn chặn được.
• Vô ý do cẩu thả: Không thấy trước khả năng gây ra cái chết mặc dù phải thấy trước và có thể thấy trước.

Tuy nhiên, việc Tòa án cấp cao hủy bản án sơ thẩm xử tội Vô ý làm chết người trong vụ án bẫy điện Điền Duôl đã tạo ra một sự thu hẹp đáng kể trong việc áp dụng tội danh này. Các cơ quan tố tụng phải xem xét nghiêm ngặt tính chất nguồn nguy hiểm cao độ của bẫy điện. Sau án lệ này, chỉ những trường hợp hi hữu, nơi mà rủi ro được kiểm soát tối đa (ví dụ: khu vực hoàn toàn cách ly, có rào chắn hợp pháp và biển báo rõ ràng), mà vẫn xảy ra tai nạn do lỗi kỹ thuật hoặc sơ suất nhất thời, mới có khả năng được xem xét là vô ý.  

Nếu hành vi phạm tội làm chết từ 02 người trở lên, người phạm tội sẽ bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm.  

2.3. Tội Cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe 

Theo Điều 134 BLHS 2015 Tội Cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe được áp dụng khi hành vi giăng bẫy điện gây thương tích cho người khác nhưng không dẫn đến tử vong. Khách thể bị xâm phạm là quyền bất khả xâm phạm về thân thể và sức khỏe con người.  

Điều kiện cấu thành tội phạm cơ bản là tỷ lệ tổn thương cơ thể phải từ 11% trở lên, hoặc dưới 11% nhưng thuộc các trường hợp định khung tăng nặng (ví dụ: sử dụng công cụ hoặc phương tiện nguy hiểm như điện).  

Các khung hình phạt đối với tội Cố ý gây thương tích rất nghiêm trọng, bao gồm:

• Phạt tù từ 02 năm đến 06 năm (Khung cơ bản).  
• Phạt tù từ 07 năm đến 14 năm.  
• Khung hình phạt nặng nhất có thể lên tới 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân, nếu gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người 61% trở lên, hoặc làm chết 02 người trở lên.  

Cần lưu ý, nếu người giăng bẫy chỉ có ý định gây thương tích (ý thức cố ý đối với thương tích) nhưng hậu quả thực tế là chết người (lỗi vô ý đối với hậu quả chết), thì hành vi đó có thể bị truy cứu về tội Cố ý gây thương tích dẫn đến chết người. Tuy nhiên, do bản chất nguy hiểm cực đoan của bẫy điện, trong nhiều trường hợp, cơ quan điều tra sẽ ưu tiên truy tố về tội Giết người (cố ý gián tiếp) vì người giăng bẫy buộc phải nhận thức được nguy cơ tử vong.

3. Ví dụ thực tiễn

Một trường hợp điển hình cho thấy sự thay đổi trong cách nhìn nhận của các cơ quan tố tụng cấp cao là vụ án Điền Duôl tại Sóc Trăng.  

Tóm tắt vụ việc: Bị cáo Điền Duôl giăng bẫy điện tự chế (sử dụng bình ắc quy 12V và bộ xung điện) quanh rẫy bắp để diệt chuột. Nạn nhân Phan Văn Dủ đã bị điện giật bất tỉnh, té xuống kênh và tử vong do ngạt nước. TAND huyện Mỹ Tú ban đầu xử phạt bị cáo 01 năm tù nhưng cho hưởng án treo về tội Vô ý làm chết người.  

Viện trưởng VKSND Cấp cao tại TP.HCM đã kháng nghị, và Ủy ban Thẩm phán TAND Cấp cao đã chấp nhận kháng nghị, hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại. TAND Cấp cao nhận định rằng mức án sơ thẩm không tương xứng với tính chất, mức độ hành vi phạm tội và hậu quả chết người. Luận điểm then chốt là: dù bị cáo không có ý thức tước đoạt mạng sống, nhưng với hành vi giăng dây điện là nguồn nguy hiểm cao độ tại nơi có người qua lại và không có các biện pháp phòng ngừa, bị cáo phải nhận thức được hậu quả chết người có thể xảy ra.

Nhận định trên tạo ra một tiền lệ pháp lý quan trọng: việc sử dụng điện trái phép để bẫy chuột tại các khu vực không được cách ly nghiêm ngặt không thể được coi là lỗi cẩu thả (vô ý), mà phải được xem xét dưới góc độ cố ý gián tiếp (chấp nhận rủi ro sinh mạng). Điều này nâng cao tiêu chuẩn trách nhiệm hình sự, khẳng định rằng tính mạng con người là khách thể cần được bảo vệ tuyệt đối, vượt lên trên mục đích bảo vệ tài sản hoặc hoa màu. Sau án lệ này, cơ quan điều tra thường có xu hướng truy tố tội Giết người trong các vụ án bẫy điện gây tử vong, buộc người giăng bẫy phải chứng minh được ý thức chủ quan của mình không phải là cố ý gián tiếp.

4. Trách nhiệm bồi thường dân sự

Ngoài trách nhiệm hình sự nặng nề, người gây ra cái chết bằng bẫy điện còn phải gánh chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015.

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại (BTTH) ngoài hợp đồng phát sinh khi thỏa mãn ba điều kiện:

• Có thiệt hại thực tế xảy ra (tính mạng, sức khỏe).   
• Hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật (hành vi giăng bẫy điện bị cấm).   
• Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra.   

Nguyên tắc Bồi thường và Mối liên hệ với Tội danh Hình sự: Theo nguyên tắc chung, thiệt hại phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời. Người từ đủ 18 tuổi trở lên gây thiệt hại thì phải tự bồi thường.   

Điều 584 BLDS 2015 quy định người gây thiệt hại có thể được giảm mức bồi thường, nếu thiệt hại gây ra là do lỗi vô ý mà gây thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế trước mắt và lâu dài của mình. Tuy nhiên, nếu người giăng bẫy bị kết tội Giết người (Cố ý gián tiếp), họ sẽ bị coi là gây thiệt hại bằng lỗi cố ý, do đó, sẽ mất đi cơ sở pháp lý để yêu cầu giảm mức bồi thường dân sự theo nguyên tắc này.   

Việc bị định tội Giết người dẫn đến gánh nặng tài chính khổng lồ, bao gồm: chi phí mai táng, chi phí cứu chữa, bồi thường tổn thất tinh thần và tiền cấp dưỡng cho những người mà nạn nhân có nghĩa vụ nuôi dưỡng.

Kết luận