Mục lục bài viết

Trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, việc xử lý vật chứng là một trong những khâu phức tạp và nhạy cảm nhất, thể hiện sự cân bằng tinh tế giữa quyền lực nhà nước trong việc trừng trị tội phạm và quyền sở hữu hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Vật chứng không chỉ đóng vai trò là "chìa khóa" chứng minh hành vi phạm tội theo Điều 89 Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) mà còn là tài sản có giá trị kinh tế, gắn liền với lợi ích và sinh kế của chủ sở hữu.

Quyết định về việc vật chứng bị tịch thu sung công quỹ (theo Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015) hay được trả lại cho chủ sở hữu/người quản lý hợp pháp (theo Điều 106 BLTTHS 2015) luôn là tâm điểm của tranh tụng và đòi hỏi sự vận dụng chính xác, thống nhất các quy định pháp luật từ cấp độ luật định đến các văn bản hướng dẫn và án lệ. Đặc biệt, việc xác định thời điểm và điều kiện hoàn trả tài sản là vấn đề mang tính quyết định đối với quyền lợi của người bị hại và bên thứ ba thiện chí không có lỗi.

1. Khái niệm và vai trò của vật chứng

Trong tố tụng hình sự, vật chứng là một nguồn chứng cứ quan trọng, được sử dụng để chứng minh tội phạm và người phạm tội. Theo Điều 89 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 (BLTTHS), vật chứng là vật được dùng làm:

  • Công cụ, phương tiện phạm tội.
  • Vật mang dấu vết tội phạm.
  • Vật là đối tượng của tội phạm.
  • Tiền hoặc vật khác có giá trị chứng minh tội phạm và người phạm tội hoặc có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án.

Vật chứng có thể là bất kỳ vật thể nào có liên quan trực tiếp đến vụ án, từ phương tiện gây án (như xe cộ, hung khí) đến tài sản bị chiếm đoạt hay các vật có dấu vết tội phạm (như tài liệu, dữ liệu điện tử).Thẩm quyền ra quyết định xử lý vật chứng được quy định cụ thể tại Khoản 3 Điều 106 BLTTHS 2015, thuộc về Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án, tùy thuộc vào giai đoạn tố tụng mà vụ án đang được giải quyết. Quyết định này là căn cứ để Cơ quan Thi hành án Dân sự thực hiện việc tịch thu, tiêu hủy, hoặc trả lại vật chứng. 

2. Vật chứng trả lại khi nào?

Vật chứng chỉ được trả lại khi không thuộc diện bị tịch thu hoặc tiêu hủy theo quy định của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự. Việc trả lại vật chứng được quy định chi tiết tại Khoản 2 Điều 106 BLTTHS 2015 và được điều chỉnh bởi Điều 47 Bộ luật Hình sự 2015 (BLHS). Vật chứng được trả lại khi đáp ứng một trong các điều kiện sau:

Trường hợp trả lại vật chứng Căn cứ pháp lý (Khoản 2 điều 106 BLTTHS 2015) Giải thích yếu tố pháp lý
1. Vật bị chiếm đoạt Là vật, tiền bạc thuộc sở hữu của Nhà nước, tổ chức, cá nhân bị người phạm tội chiếm đoạt. Phải được trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp.
2. Vật không thuộc diện tịch thu/tiêu hủy Là vật chứng không thuộc diện bị tịch thu hoặc tiêu hủy. Vật chứng này phải được trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp.
3. Tài sản của người thứ ba không có lỗi Tài sản là của người khác, và người này không có lỗi trong việc để người phạm tội sử dụng tài sản đó vào việc thực hiện tội phạm (Áp dụng theo Khoản 3 Điều 47 BLHS 2015).

Nếu chủ sở hữu chứng minh được mình là bên thứ ba thiện chí (không biết hoặc không thể biết tài sản bị dùng vào mục đích phạm tội), tài sản đó sẽ được trả lại.

2.1. Các trường hợp bị tịch thu (không được trả lại)

Việc trả lại vật chứng chịu sự chi phối trực tiếp bởi các quy định về Tịch thu tài sản, công cụ phạm tội theo Điều 47 BLHS 2015:

  • Vật chứng bị tịch thu bắt buộc: Công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội; vật hoặc tiền do phạm tội mà có; và vật thuộc Nhà nước cấm tàng trữ, cấm lưu hành.
  • Vật chứng thuộc sở hữu của người khác: Tài sản của người khác có thể bị tịch thu nếu người này có lỗi trong việc để cho người phạm tội sử dụng vào việc thực hiện tội phạm.

Trong trường hợp vật chứng là tài sản chung của vợ chồng hoặc đồng sở hữu, nếu người đồng sở hữu không có lỗi (hoàn toàn không biết việc sử dụng vào mục đích phạm tội), có thể không tịch thu phần giá trị tài sản thuộc sở hữu của họ, và phần này sẽ được trả lại cho họ.

2.2. Xử lý đặc biệt đối với vật chứng mau hỏng (chuyển đổi giá trị)

Đối với vật chứng mau hỏng, dễ bị giảm sút giá trị hoặc khó bảo quản, cơ quan tiến hành tố tụng có thể quyết định bán vật chứng. Việc này được thực hiện nhằm bảo toàn giá trị kinh tế của vật chứng.

  • Nguyên tắc: Việc bán vật chứng không phải là trả lại vật mà là chuyển đổi vật chứng thành tiền [User Query].
  • Hoàn trả: Số tiền thu được từ việc bán sẽ được quản lý tại Kho bạc Nhà nước. Nếu kết thúc vụ án, vật chứng đó thuộc diện được trả lại cho chủ sở hữu, số tiền tương ứng sẽ được hoàn trả (tức là chủ sở hữu nhận tiền thay vì nhận vật) [User Query].

2.3. Trả lại tiền cho bị hại theo cơ chế thí điểm

Trong các vụ án tham nhũng, kinh tế nghiêm trọng, để đẩy nhanh việc khắc phục hậu quả, Nhà nước đã ban hành cơ chế thí điểm cho phép trả lại tiền đã thu giữ, tạm giữ, phong tỏa cho bị hại ngay trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử (ví dụ: Nghị quyết 164/2024/QH15 và Thông tư liên tịch 01/2025/TTLT). Các điều kiện để trả lại tiền cho bị hại (Điều 4 Thông tư liên tịch 01/2025/TTLT):

  • Đã xác định được rõ chủ sở hữu đối với số tiền đã thu giữ, tạm giữ, phong tỏa.
  • Đã xác định rõ bị hại, tổng thiệt hại và số tiền bị thiệt hại đối với từng bị hại.
  • Có văn bản đề nghị được trả lại số tiền bị thiệt hại của các bị hại hoặc đại diện của bị hại.
  • Có văn bản đề nghị trả lại số tiền bị thiệt hại của bị can, bị cáo hoặc người khác là chủ sở hữu.

3. Thời hạn và thủ tục hậu tố tụng để trả lại vật chứng

3.1. Thời hiệu yêu cầu thi hành án dân sự (05 năm)

Việc trả lại vật chứng sau khi bản án hoặc quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật được thực hiện thông qua Cơ quan Thi hành án Dân sự. Để được nhận lại tài sản, người được nhận phải chủ động nộp đơn yêu cầu thi hành án. Thời hiệu yêu cầu thi hành án dân sự để trả lại vật chứng/tài sản là 05 năm, tính từ ngày bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Quy định này được xác định theo Luật Thi hành án Dân sự và áp dụng cho các quyết định trả lại vật chứng được ghi nhận trong bản án hình sự.

3.2. Hậu quả pháp lý khi hết thời hiệu

Nếu người được nhận lại tài sản không nộp đơn yêu cầu thi hành án trong thời hiệu 05 năm luật định, họ sẽ mất quyền yêu cầu Cơ quan Thi hành án thực hiện việc trả lại tài sản. Tuy nhiên, trong một số trường hợp có tranh chấp phức tạp về quyền sở hữu chưa được giải quyết dứt điểm trong bản án hình sự, các Án lệ (như Án lệ 02/2016/AL) cho thấy quyền khởi kiện dân sự đòi lại tài sản vẫn có thể được xem xét đối với các vụ việc có tính chất tương tự, ngay cả khi đã hết thời hiệu yêu cầu thi hành án. Điều này đặt ra một ngoại lệ quan trọng cho việc bảo vệ quyền sở hữu của người dân.

Kết luận

Để việc trả lại vật chứng được thực hiện đúng pháp luật, các cơ quan tiến hành tố tụng cần xác định chính xác chủ thể có quyền sở hữu hoặc quản lý hợp pháp vật chứng, đồng thời đánh giá rõ mức độ cần thiết của vật chứng trong từng giai đoạn tố tụng. Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác quản lý, bảo quản vật chứng, tránh tình trạng thất lạc, hư hỏng hoặc kéo dài việc xử lý, làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người liên quan. Việc trả lại vật chứng đúng thời điểm, đúng đối tượng không chỉ góp phần bảo đảm tính nghiêm minh và nhân văn của pháp luật, mà còn nâng cao niềm tin của người dân đối với cơ quan tư pháp. 

Từ góc độ lý luận và thực tiễn, việc xác định khi nào vật chứng được trả lại không chỉ là một quy trình kỹ thuật tố tụng, mà còn thể hiện trình độ chuyên nghiệp, trách nhiệm và bản lĩnh của cơ quan tiến hành tố tụng trong việc thực thi pháp luật. Khi hoạt động xử lý vật chứng được tiến hành đúng quy định, công khai, minh bạch và kịp thời, nó sẽ góp phần quan trọng vào việc bảo đảm công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, đồng thời khẳng định vai trò của pháp luật tố tụng hình sự trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam – nơi công lý, sự thật và quyền con người luôn được đặt ở vị trí trung tâm của mọi hoạt động tư pháp.

Mọi vướng mắc pháp lý hãy gọi ngay hotline tổng đài: 1900.6162 để được tư vấn pháp luật trực tuyến. Email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ khi có yêu cầu. Trân trọng!