Mục lục bài viết

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và Internet đã mang lại nhiều lợi ích to lớn, nhưng đồng thời cũng mở rộng không gian cho các loại hình tội phạm mới, đặc biệt là lừa đảo qua mạng. Tại Việt Nam, lừa đảo trực tuyến đã trở thành một trong những vấn nạn an ninh phi truyền thống gây nhức nhối nhất, gây ra thiệt hại kinh tế và xã hội nghiêm trọng. Các đối tượng phạm tội không chỉ dừng lại ở các thủ đoạn đơn giản mà đã liên tục thay đổi, nâng cấp kịch bản và áp dụng các công nghệ tiên tiến nhằm chiếm đoạt tài sản của người dân.

Khung pháp lý của Việt Nam đã có những công cụ quan trọng để xử lý các hành vi này, chủ yếu thông qua Điều 174 của Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, việc thiếu các quy định cụ thể đối với tài sản kỹ thuật số và các hành vi lừa đảo bằng công nghệ mới vẫn là một thách thức. Các biện pháp phòng chống đã đạt được một số thành tựu trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng và triển khai các giải pháp kỹ thuật như ứng dụng VNeID, nhưng vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của tội phạm. Từ đó, các đề xuất chiến lược được đưa ra, nhấn mạnh sự cần thiết của việc hoàn thiện pháp lý, tăng cường hợp tác quốc tế, và tiếp tục đẩy mạnh giáo dục kỹ năng số cho người dân để đối phó hiệu quả với mối đe dọa này trong tương lai.

1. Thực trạng lừa đảo qua mạng tại Việt Nam 

1.1. Quy mô và thiệt hại

Giai đoạn 2023-2025 chứng kiến sự gia tăng đáng báo động về quy mô và mức độ nghiêm trọng của tội phạm lừa đảo qua mạng tại Việt Nam. Theo thống kê của Bộ Công an, trong năm 2023, lực lượng công an đã phát hiện và xử lý hơn 3.200 vụ việc lừa đảo trên không gian mạng, và con số này tiếp tục ở mức cao với hơn 2.500 vụ được xử lý từ đầu năm 2024. Về thiệt hại tài chính, các con số được công bố từ nhiều nguồn khác nhau đều cho thấy mức độ tổn thất khổng lồ. Năm 2023, người dân Việt Nam bị lừa đảo trực tuyến với thiệt hại ước tính từ 8.000 đến 10.000 tỷ đồng. Đáng chú ý, con số này tăng vọt trong năm 2024, với tổng thiệt hại được Hiệp hội An ninh mạng quốc gia (NCA) ước tính lên tới 18.900 tỷ đồng. Mức tăng gần gấp đôi này cho thấy tội phạm mạng đang ngày càng trở nên táo tợn và hiệu quả hơn trong việc chiếm đoạt tài sản.  

Một báo cáo khác của Bộ Công an cũng ghi nhận thiệt hại hơn 12.000 tỷ đồng trong năm 2024. Mặc dù có sự chênh lệch giữa các số liệu thống kê từ các tổ chức khác nhau, điều này cho thấy một thực tế phức tạp. Sự khác biệt trong các con số này không chỉ đến từ phương pháp thống kê mà còn phản ánh một vấn đề sâu xa hơn: rất nhiều vụ lừa đảo không được nạn nhân trình báo. Theo khảo sát, chỉ có 45,69% người bị lừa đảo trình báo với cơ quan chức năng. Điều này hàm ý rằng bức tranh thực tế về thiệt hại có thể còn lớn hơn nhiều so với các con số chính thức được công bố. Hậu quả là nhiều vụ việc không được điều tra, khiến kẻ lừa đảo tiếp tục hoạt động mà không bị trừng phạt, làm giảm niềm tin của người dân vào khả năng thu hồi tài sản.  

Về mặt kỹ thuật, các con số cũng rất đáng lo ngại. Theo báo cáo của Cục An toàn thông tin, trong tháng 9/2024, Trung tâm Giám sát an toàn không gian mạng quốc gia (NCSC) đã ghi nhận 125.338 địa chỉ website giả mạo cơ quan, tổ chức và 31 website giả mạo thương hiệu nhằm mục đích lừa đảo. Viettel Cyber Security cũng ghi nhận sự rò rỉ của 14,5 triệu tài khoản, chiếm 12% số lượng trên toàn cầu, cùng với hơn 4.000 tên miền lừa đảo trong năm 2024.  

1.2. Sự thay đổi về đối tượng và thủ đoạn

Các phương thức lừa đảo ngày càng tinh vi và chuyên nghiệp hóa. Tội phạm đã chuyển từ các hành vi đơn lẻ, tự phát sang các chiến dịch có tổ chức, bài bản. Theo Đại tá Nguyễn Huy Lục từ Bộ Công an, lừa đảo trực tuyến đang có xu hướng hình thành các "làng nghề", "tập đoàn" hoạt động tại các đặc khu kinh tế ở các quốc gia lân cận và nhắm vào thị trường Việt Nam. Việc các đối tượng này hoạt động xuyên biên giới đã tạo ra những thách thức lớn đối với công tác điều tra và truy tố của các cơ quan chức năng Việt Nam. Quá trình phối hợp quốc tế để truy vết, bắt giữ và thu hồi tài sản trở nên phức tạp, tốn kém hơn nhiều so với việc xử lý tội phạm trong nước, và đây là một trong những nguyên nhân khiến tội phạm này không suy giảm mà ngày càng phát triển mạnh.  

Về thủ đoạn, các kịch bản lừa đảo liên tục được cập nhật để phù hợp với bối cảnh xã hội, chẳng hạn như mạo danh công ty điện lực trong thời tiết nắng nóng để lừa đảo. Tội phạm cũng lợi dụng công nghệ AI để tạo ra hàng loạt email và website giả mạo. Các hình thức lừa đảo mạo danh cơ quan nhà nước, đặc biệt là công an, viện kiểm sát, tòa án, vẫn là chiêu thức phổ biến, bên cạnh các hình thức lừa đảo tài chính, đầu tư, mua sắm và du lịch trực tuyến. Ngành Tài chính – Ngân hàng vẫn là lĩnh vực bị nhắm đến nhiều nhất, chiếm tới 71% tổng số cuộc tấn công.

2. Phân tích khung pháp lý hiện hành

2.1. Các yếu tố cấu thành tội lừa đảo qua mạng

Pháp luật Việt Nam hiện hành đã có những quy định quan trọng để xử lý tội phạm lừa đảo qua mạng, chủ yếu thông qua hai tội danh chính trong Bộ luật Hình sự.

  • Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi 2017):
  • Hành vi khách quan: Sử dụng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác. Thủ đoạn gian dối được định nghĩa là việc đưa ra thông tin sai sự thật dưới các hình thức như lời nói, chữ viết, hoặc hành động, khiến người bị hại tin tưởng và tự nguyện giao tài sản cho người phạm tội.  
  • Chủ thể: Người phạm tội phải là người từ 16 tuổi trở lên và có năng lực trách nhiệm hình sự. 
  • Giá trị tài sản: Hành vi chiếm đoạt phải có giá trị từ 2 triệu đồng trở lên để cấu thành tội danh theo khoản 1 của Điều này. Tuy nhiên, nếu tài sản bị chiếm đoạt có giá trị dưới 2 triệu đồng, người phạm tội vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đã từng bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản, đã bị kết án về tội này mà chưa được xóa án tích, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội, hoặc tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại.  

2.2. Khung hình phạt chi tiết

Điều 174 quy định các khung hình phạt chi tiết tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và giá trị tài sản chiếm đoạt.

  • Khung 1: Phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm, áp dụng cho các hành vi chiếm đoạt tài sản có giá trị từ 2 triệu đồng đến dưới 50 triệu đồng.  
  • Khung 2: Phạt tù từ 2 năm đến 7 năm, áp dụng khi chiếm đoạt tài sản có giá trị từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng hoặc thuộc các trường hợp có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, lợi dụng chức vụ, quyền hạn. 
  • Khung 3: Phạt tù từ 7 năm đến 15 năm, áp dụng khi chiếm đoạt tài sản có giá trị từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc lợi dụng thiên tai, dịch bệnh.  
  • Khung 4: Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân, áp dụng khi chiếm đoạt tài sản có giá trị từ 500 triệu đồng trở lên hoặc lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp.  
  • Hình phạt bổ sung: Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc tịch thu một phần/toàn bộ tài sản.  

2.3. Phân biệt xử lý hình sự và xử phạt hành chính

Sự khác biệt trong việc xử lý hành vi lừa đảo chủ yếu phụ thuộc vào giá trị tài sản bị chiếm đoạt và các yếu tố cấu thành tội phạm.

  • Xử phạt hành chính: Hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản dưới 2 triệu đồng, không có các tình tiết tăng nặng theo Điều 174 BLHS, sẽ bị xử phạt hành chính. Mức phạt tiền có thể lên tới 2 triệu đồng. Ngoài ra, các hành vi liên quan như cung cấp thông tin sai sự thật, giả mạo trên mạng xã hội có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đến 20 triệu đồng theo quy định tại Nghị định 15/2020/NĐ-CP.  
  • Xử lý hình sự: Áp dụng khi giá trị tài sản từ 2 triệu đồng trở lên hoặc dưới 2 triệu đồng nhưng có các yếu tố tăng nặng như đã bị xử phạt hành chính mà còn tái phạm. Việc phân định rõ ràng giữa hai hình thức xử lý này giúp đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, đồng thời tạo cơ sở để các cơ quan chức năng lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp với tính chất và mức độ vi phạm.

3. Thách thức mới từ công nghệ: AI, Deepfake và tiền điện tử

3.1. Lừa đảo sử dụng AI và Deepfake

Sự xuất hiện và phát triển của công nghệ AI đã tạo ra những phương thức lừa đảo hoàn toàn mới. Kẻ gian sử dụng công nghệ Deepfake để tạo ra các video giả mạo người thân, bạn bè hoặc thậm chí là cán bộ công an, viện kiểm sát để thực hiện các cuộc gọi lừa đảo. Thủ đoạn này khai thác yếu tố tâm lý con người như sự khẩn cấp, sợ hãi hoặc lòng tin, khiến nạn nhân hành động vội vàng mà không kịp kiểm tra tính xác thực. Thông thường, video giả mạo sẽ được phát lại với chất lượng mờ ảo, chập chờn như đang ở nơi sóng yếu để che giấu sự giả mạo.  

Mặc dù hành vi chiếm đoạt tài sản bằng thủ đoạn này có thể bị xử lý theo Điều 174 hoặc Điều 290 BLHS, nhưng bản thân hành vi "tạo ra" video Deepfake giả mạo để lừa đảo vẫn chưa có quy định pháp luật cụ thể. Điều này gây ra những khó khăn nhất định trong việc truy vết và xử lý triệt để, đặc biệt khi các đối tượng hoạt động từ nước ngoài.

3.2. Lừa đảo bằng tiền điện tử

Tiền điện tử, với những đặc tính như tính ẩn danh, giao dịch xuyên biên giới và không cần trung gian ngân hàng, đã trở thành một công cụ lý tưởng cho tội phạm lừa đảo. Tuy nhiên, cơ sở pháp lý để xử lý các vụ án liên quan đến tiền điện tử vẫn còn là một vấn đề phức tạp. Theo quy định pháp luật Việt Nam, tiền điện tử chưa được công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp. Điều này đặt ra câu hỏi liệu tiền điện tử có phải là "tài sản" theo quy định của Bộ luật Dân sự và Bộ luật Hình sự để truy cứu trách nhiệm hình sự hay không. 

Theo một số phân tích, tiền điện tử, với giá trị kinh tế thực tế, có thể được coi là "quyền tài sản" theo khoản 1 Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015. Do đó, việc chiếm đoạt tiền điện tử thông qua lừa đảo vẫn có thể cấu thành "Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản" (Điều 174 BLHS) nếu đáp ứng đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm khác. Cách tiếp cận này cho thấy sự linh hoạt của pháp luật Việt Nam trong việc xử lý các loại hình tài sản mới, nhưng vẫn cần một khung pháp lý rõ ràng, toàn diện hơn để đối phó với sự phức tạp của thị trường tiền điện tử.  

3.3. Các vụ án điển hình

Các vụ án đã được xử lý trong thời gian gần đây cho thấy tội phạm lừa đảo bằng tiền điện tử thường có quy mô đặc biệt lớn. Điển hình như vụ án triệt phá đường dây lừa đảo đầu tư tiền ảo chiếm đoạt hơn 2.600 tỷ đồng , hay vụ việc Công an tỉnh Phú Thọ triệt phá ổ nhóm kinh doanh đa cấp trái phép dưới vỏ bọc "đầu tư tiền kỹ thuật số TCIS", thu hồi hơn 30 tỷ đồng và bắt giữ nhiều đối tượng cầm đầu. Ngoài ra, có những vụ án lừa đảo gần 140 tỷ đồng, với hai bị cáo phải nhận án chung thân. Các vụ việc này không chỉ minh chứng cho tính chất nghiêm trọng của tội phạm mà còn cho thấy năng lực của các cơ quan điều tra trong việc áp dụng pháp luật để xử lý các vụ việc phức tạp, có tính chất xuyên quốc gia.

4. Kết luận 

Thực trạng lừa đảo qua mạng tại Việt Nam đang là một thách thức lớn, với quy mô thiệt hại tăng đột biến và thủ đoạn ngày càng tinh vi, chuyên nghiệp. Mặc dù khung pháp lý đã có những công cụ quan trọng, nhưng vẫn tồn tại những kẽ hở, đặc biệt đối với các loại hình lừa đảo mới sử dụng AI, Deepfake và tiền điện tử. Các biện pháp phòng chống đã đạt được một số thành tựu, nhưng vẫn chưa đủ sức ngăn chặn toàn diện, thể hiện qua khoảng cách giữa hiệu quả chính sách và thiệt hại thực tế.

Để đối phó hiệu quả hơn với vấn nạn này, Việt Nam cần một chiến lược toàn diện trong tương lai, bao gồm:

  • Hoàn thiện pháp lý: Cần nghiên cứu và ban hành các quy định pháp luật chuyên biệt, rõ ràng hơn để xử lý tội phạm sử dụng công nghệ cao và định danh chính xác tài sản kỹ thuật số.
  • Tăng cường hợp tác: Đẩy mạnh hợp tác quốc tế, đặc biệt là với các quốc gia trong khu vực, để triệt phá các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia. Cần thiết lập các cơ chế phối hợp nhanh chóng, đặc biệt trong việc truy vết và phong tỏa dòng tiền.
  • Nâng cao năng lực điều tra: Ứng dụng công nghệ tiên tiến, đào tạo chuyên sâu cho lực lượng chức năng để nâng cao khả năng điều tra, thu thập bằng chứng trong môi trường mạng.
  • Giáo dục và Nâng cao nhận thức: Tiếp tục triển khai các chiến dịch truyền thông giáo dục thường xuyên, sáng tạo để trang bị cho người dân các kỹ năng nhận diện và phòng tránh lừa đảo, giúp họ trở thành "tường thành" phòng thủ đầu tiên.

Cuộc chiến chống lừa đảo qua mạng đòi hỏi một nỗ lực tổng hợp từ Chính phủ, các cơ quan chức năng, doanh nghiệp và toàn xã hội. Chỉ khi kết hợp hài hòa giữa các giải pháp về pháp luật, công nghệ, và nâng cao nhận thức, Việt Nam mới có thể xây dựng một không gian mạng an toàn và lành mạnh cho người dân.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.