Các hình thức lừa đảo qua mạng phổ biến nhất tại Việt Nam

Trong bối cảnh công nghệ số bùng nổ và chuyển đổi số trở thành xu thế tất yếu, không gian mạng đã trở thành một phần không thể thiếu trong mọi hoạt động của đời sống kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng kéo theo một mặt trái đáng lo ngại: sự gia tăng của tội phạm lừa đảo qua mạng. Với tính chất phức tạp, tinh vi và khả năng gây thiệt hại trên diện rộng, loại hình tội phạm này không chỉ đe dọa an ninh tài chính của mỗi cá nhân và doanh nghiệp mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây mất ổn định an ninh, trật tự xã hội.

Lưu ý: Hành vi lừa đảo qua mạng thông qua các thủ đoạn lừa đảo vi phạm trực tiếp điều 174 Bộ luật hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. 

1. Các hình thức lừa đảo qua mạng mới nhất

1.1. Thủ đoạn kỹ thuật và công nghệ cao

Tội phạm lừa đảo qua mạng liên tục thay đổi và nâng cấp thủ đoạn, từ những chiêu trò đơn giản đến việc ứng dụng công nghệ hiện đại. Các phương thức này kết hợp chặt chẽ giữa kỹ thuật và tâm lý để đánh lừa nạn nhân.

Thủ đoạn lừa đảo phổ biến và truyền thống:

• Giả mạo cơ quan chức năng, dịch vụ công: Kẻ gian thường mạo danh công an, tòa án, nhân viên điện lực hoặc các cơ quan công ích để đe dọa nạn nhân có liên quan đến các vụ án, hoặc thông báo họ nợ cước phí điện nước. Thủ đoạn gần đây còn tinh vi hơn khi giả mạo các ứng dụng dịch vụ công như VNEID, yêu cầu người dân cài đặt các ứng dụng giả mạo chứa mã độc để chiếm quyền điều khiển thiết bị di động.  
• Lừa đảo tài chính qua tin nhắn/email (Phishing): Các đối tượng lừa đảo gửi tin nhắn hoặc email giả danh ngân hàng, công ty tài chính với nội dung cảnh báo tài khoản bị khóa, giao dịch bất thường, hoặc thông báo nhận quà tặng hấp dẫn. Người dùng bị dẫn dụ truy cập vào các đường link giả mạo và nhập thông tin cá nhân, mã OTP, từ đó bị chiếm đoạt tài khoản và tiền.  
• Lừa đảo mua bán trực tuyến: Một số đối tượng tạo ra các website thương mại điện tử giả mạo để lừa tiền đặt cọc của người mua. Ngoài ra, chúng còn mạo danh nhân viên giao hàng (shipper) để yêu cầu người nhận thanh toán tiền trước khi mở gói hàng, trong khi bên trong là hàng giả hoặc không có giá trị.  
• Giả danh người thân/bạn bè: Kẻ lừa đảo chiếm quyền kiểm soát tài khoản mạng xã hội (Facebook, Zalo) của người khác rồi nhắn tin cho bạn bè, người thân để hỏi vay tiền hoặc nhờ nạp thẻ điện thoại.  

Thủ đoạn lừa đảo sử dụng công nghệ mới và AI:

• Deepfake và Social Engineering trên nền tảng AI: Deepfake là công nghệ sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo ra các hình ảnh, video, hoặc âm thanh giả mạo nhưng cực kỳ chân thực, giống hệt người thật. Kẻ lừa đảo đã lợi dụng công nghệ này để giả giọng nói hoặc video call mạo danh người thân, đồng nghiệp, hoặc lãnh đạo công ty nhằm yêu cầu chuyển tiền hoặc tiết lộ thông tin nhạy cảm. Đây là một dạng tấn công phi kỹ thuật (social engineering) tinh vi, dựa trên việc khai thác lòng tin và sự thiếu cảnh giác của con người. Sự phát triển nhanh chóng của AI khiến các nội dung Deepfake ngày càng khó phân biệt, tạo ra một cuộc "chạy đua vũ trang công nghệ" giữa tội phạm và các nền tảng bảo mật.  
• Mô hình lừa đảo tài chính phức tạp: Kẻ gian quảng cáo các sàn đầu tư tài chính, tiền ảo, hoặc Forex với những lời hứa hẹn "lợi nhuận khủng" và "không rủi ro" để dụ dỗ nạn nhân tham gia. Ban đầu, các đối tượng này cho phép nạn nhân rút một khoản tiền nhỏ để tạo lòng tin và kích thích lòng tham. Khi nạn nhân đã đầu tư số tiền lớn hơn, chúng sẽ chiếm đoạt toàn bộ bằng cách khóa tài khoản hoặc tạo ra các lệnh giao dịch "thua lỗ" giả. Các vụ án điển hình cho thấy quy mô chiếm đoạt lên tới hàng trăm tỷ đồng.  

1.2. Yếu tố tâm lý bị lợi dụng

Bản chất của tội phạm lừa đảo qua mạng không chỉ nằm ở các thủ đoạn kỹ thuật mà còn ở việc khai thác triệt để các yếu tố tâm lý của con người. Kẻ gian thường nghiên cứu và xây dựng kịch bản để dẫn dắt nạn nhân vào bẫy một cách có chủ đích.

• Lòng tham và sự cả tin: Kẻ lừa đảo đánh vào mong muốn "kiếm tiền nhanh chóng" và "làm giàu không khó" của nhiều người thông qua các lời mời gọi đầu tư siêu lợi nhuận, làm nhiệm vụ online, hoặc trúng thưởng. Nhu cầu về tài chính là một trong những yếu tố quan trọng khiến nạn nhân dễ bị lừa.  
• Sự sợ hãi và hoảng loạn: Khi giả danh các cơ quan công quyền, kẻ lừa đảo tạo ra cảm giác lo sợ, bất an cho nạn nhân bằng cách thông báo họ có liên quan đến các vụ án hình sự. Trạng thái hoảng loạn khiến nạn nhân mất khả năng suy nghĩ logic và làm theo mọi yêu cầu, kể cả chuyển tiền để "chứng minh sự trong sạch".  
• Hội chứng sợ bỏ lỡ (FOMO): Đối tượng lừa đảo thường tạo ra các tình huống khẩn cấp, giới hạn về thời gian để thúc ép nạn nhân đưa ra quyết định nhanh chóng. Chẳng hạn, yêu cầu nộp tiền phạt ngay lập tức hoặc không kịp nhận ưu đãi, khiến nạn nhân hành động mà không có thời gian kiểm chứng thông tin.  
• Sự cô đơn và nhu cầu tình cảm: Lừa đảo tình cảm (Romance Scam) là một thủ đoạn tinh vi, trong đó kẻ gian xây dựng một mối quan hệ tình cảm giả tạo trên mạng xã hội hoặc ứng dụng hẹn hò. Sau khi đã chiếm được lòng tin, chúng sẽ dụ dỗ nạn nhân đầu tư tài chính vào các sàn giả mạo hoặc tống tiền bằng cách đe dọa phát tán hình ảnh/video nhạy cảm.  

1.3. Các vụ án điển hình tại Việt Nam

Các vụ án lừa đảo qua mạng gần đây do lực lượng Công an triệt phá đã cho thấy quy mô và tính chất phức tạp của loại hình tội phạm này.

Vụ án sàn đầu tư Verbo Capital tại Bắc Ninh: Vào tháng 7 năm 2024, Phòng An ninh mạng Công an tỉnh Bắc Ninh đã phát hiện và triệt phá đường dây lừa đảo qua sàn giao dịch ngoại hối ảo Verbo Capital. Thủ đoạn của nhóm tội phạm này là tạo niềm tin bằng chiêu "thắng nhỏ, thua lớn", dụ dỗ nạn nhân đầu tư thêm bằng tiền ảo USDT, sau đó khóa tài khoản và chiếm đoạt toàn bộ. Cuộc điều tra cho thấy đây là một đường dây có yếu tố nước ngoài, do một đối tượng người Trung Quốc cầm đầu và thuê người Việt Nam điều hành. Các đối tượng thường xuyên thay đổi địa điểm và hệ điều hành máy tính để đối phó với cơ quan chức năng, đòi hỏi lực lượng chức năng phải "nằm vùng" nhiều tháng trời để lần ra manh mối.  

Vụ án lừa đảo sàn Fnory.com tại Thanh Hóa: Công an huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa đã triệt phá một đường dây lừa đảo và rửa tiền liên quan đến sàn chứng khoán ngoại hối Fnory.com. Các đối tượng tạo ra sàn giao dịch bất hợp pháp, xây dựng mạng lưới nhân viên hoạt động theo mô hình đa cấp, lôi kéo nạn nhân vào các nhóm kín để "hô lệnh" mua bán, khiến khách hàng thua lỗ và chiếm đoạt tiền. Số tiền chiếm đoạt được từ nạn nhân lên tới hơn 200 tỷ đồng và đã được sử dụng để mua ô tô, bất động sản, cho thấy hành vi "rửa tiền" tinh vi của tội phạm.  

Các vụ án quy mô lớn khác: Bộ Công an và Công an các địa phương đã liên tiếp triệt phá nhiều đường dây lừa đảo quy mô lớn. Ví dụ, Công an tỉnh Lào Cai đã triệt phá đường dây lừa đảo hàng chục nghìn tỷ đồng thông qua hình thức huy động đầu tư tiền ảo và một nhóm lừa đảo 10 tỷ đồng qua livestream bán đá "đổ thạch". Hay tại Thanh Hóa, một ổ nhóm lừa đảo 18,6 tỷ đồng bằng hình thức mua quần áo bốc thăm trúng thưởng cũng đã bị triệt xóa. Các vụ án này cho thấy tội phạm lừa đảo qua mạng không chỉ hoạt động trên các nền tảng kỹ thuật cao mà còn lợi dụng các hình thức kinh doanh, giải trí trực tuyến phổ biến để chiếm đoạt tài sản.

2. Thách thức trong thực tiễn

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản Bộ luật Hình sự (BLHS) quy định về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, với các khung hình phạt từ cải tạo không giam giữ đến tù chung thân, tùy thuộc vào giá trị tài sản chiếm đoạt và các tình tiết tăng nặng. Đây là điều luật nền tảng để xử lý các hành vi lừa đảo nói chung, bao gồm cả lừa đảo qua mạng.

Mặc dù đã có các quy định pháp luật, việc thực thi vẫn đối mặt với nhiều khó khăn, đặc biệt là khi tội phạm lừa đảo qua mạng có tính chất xuyên biên giới và sử dụng công nghệ tinh vi.

Hành lang pháp lý chưa theo kịp: Hệ thống pháp luật Việt Nam, cũng như một số nước trong khu vực, vẫn đang trong quá trình hoàn thiện và chưa bắt kịp với tốc độ biến đổi nhanh chóng và sự phức tạp của tội phạm mạng. Tồn tại sự chồng chéo giữa các điều luật và thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết từ Tòa án Tối cao, gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc điều tra và xét xử.  

Khó khăn trong truy vết tội phạm: Các đường dây lừa đảo thường có yếu tố nước ngoài, sử dụng các máy chủ, tài khoản ảo hoặc mã hóa dữ liệu, khiến việc truy vết và xác định danh tính kẻ lừa đảo trở nên cực kỳ phức tạp. Việc phối hợp điều tra giữa các quốc gia cũng gặp nhiều rào cản do thiếu một văn bản pháp lý chung ở cấp độ khu vực và quốc tế.  

Thu thập và bảo quản chứng cứ điện tử: Chứng cứ số, như nhật ký giao dịch, tin nhắn, dữ liệu trên máy chủ, rất dễ bị xóa bỏ hoặc thay đổi. Việc thu thập và bảo quản các chứng cứ này đòi hỏi quy trình kỹ thuật chặt chẽ để đảm bảo tính hợp pháp và giá trị pháp lý, điều này là một thách thức lớn đối với lực lượng điều tra.

3. Vai trò và trách nhiệm của các bên liên quan

Cuộc chiến chống lừa đảo qua mạng không thể chỉ là nỗ lực của một cơ quan đơn lẻ mà cần sự phối hợp đồng bộ của toàn bộ hệ sinh thái.

3.1. Các tổ chức tài chính (Ngân hàng, Ví điện tử)

Các ngân hàng thương mại và tổ chức thanh toán có trách nhiệm quan trọng trong việc bảo vệ khách hàng, vì đây là nơi tài sản của nạn nhân bị chiếm đoạt.

Các ngân hàng lớn như Vietcombank, Agribank, Techcombank đã tích cực cảnh báo khách hàng về các thủ đoạn lừa đảo, khuyến nghị không cung cấp mã OTP, mã CVV hay mật khẩu cho bất kỳ ai, kể cả người tự xưng là nhân viên ngân hàng. Họ cũng cung cấp hotline 24/7 để khách hàng có thể ngay lập tức khóa tài khoản hoặc dịch vụ khi phát hiện dấu hiệu bất thường. 

Các tổ chức tài chính đang đầu tư mạnh vào công nghệ AI và học máy (Machine Learning) để phát hiện giao dịch bất thường trong thời gian thực. Hệ thống này phân tích hàng tỷ giao dịch mỗi ngày để tìm ra những dấu hiệu khác lạ so với hành vi tiêu dùng thông thường của khách hàng, ví dụ như giao dịch lớn ở một quốc gia xa lạ. Ngoài ra, AI còn được sử dụng để xác thực danh tính bằng sinh trắc học và phát hiện các hành vi rửa tiền.  

3.2. Các công ty công nghệ (Facebook, Zalo, Nhà mạng)

Các nền tảng số và nhà mạng đóng vai trò trung gian, tạo ra môi trường cho tội phạm hoạt động, do đó cũng có trách nhiệm lớn trong việc phòng ngừa.

Chính sách bảo mật của nền tảng: Facebook và Zalo cung cấp các công cụ và khuyến nghị để người dùng tự bảo vệ mình, bao gồm việc kích hoạt xác thực hai yếu tố (2FA), giới hạn người lạ tìm kiếm và liên lạc, và đặt mã khóa ứng dụng.  

Hợp tác với cơ quan chức năng: Meta (công ty mẹ của Facebook) đã hợp tác với Cục An toàn thông tin (Bộ Thông tin và Truyền thông) phát động chiến dịch "Nhận diện lừa đảo" và gỡ bỏ hơn 15.000 liên kết chứa nội dung lừa đảo tại Việt Nam trong năm 2024. Tương tự, Zalo cũng phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an, thông qua việc triển khai các trang thông tin chính thức trên nền tảng của mình để tuyên truyền, cảnh báo và tiếp nhận phản ánh từ người dân, biến ứng dụng này thành "cánh tay nối dài" của lực lượng công an.  

3.3. Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm công nghệ cao (A05)

Là đơn vị chuyên trách của Bộ Công an, A05 giữ vai trò then chốt trong cuộc chiến này.

Vai trò và nhiệm vụ cốt lõi: Cục A05 không chỉ là lực lượng chính trong việc phòng ngừa, phát hiện và điều tra tội phạm mạng, mà còn được chỉ định là "Cơ quan chuyên trách bảo vệ dữ liệu cá nhân". Điều này trao cho A05 các trách nhiệm rộng hơn, bao gồm tham mưu xây dựng pháp luật, vận hành Cổng thông tin quốc gia về bảo vệ dữ liệu cá nhân, tiến hành thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, cũng như thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này.  

Các chiến dịch nổi bật: Trong năm 2024, Cục A05 đã tiếp nhận và xử lý 74.000 cảnh báo tấn công mạng. Cục cũng đã chỉ đạo các đơn vị địa phương triệt phá hàng loạt đường dây lừa đảo với số tiền chiếm đoạt cực lớn, cho thấy nỗ lực quyết liệt và đồng bộ của lực lượng chức năng trong việc đấu tranh với tội phạm lừa đảo qua mạng.

4. Hướng dẫn nạn nhân xử lý tình huống

Khi không may trở thành nạn nhân của lừa đảo qua mạng, việc hành động nhanh chóng và đúng cách là yếu tố quyết định khả năng giảm thiểu thiệt hại.

Các bước cần làm ngay lập tức:

• Ngừng mọi liên lạc và giao dịch: Ngay lập tức cắt đứt mọi liên lạc với kẻ lừa đảo và không tiếp tục gửi thêm bất kỳ khoản tiền nào. 
• Liên hệ ngân hàng: Báo cáo ngay cho ngân hàng hoặc tổ chức tài chính liên quan để yêu cầu khóa tài khoản và phong tỏa giao dịch. Thời gian là yếu tố cực kỳ quan trọng, báo cáo càng sớm, khả năng lấy lại tiền càng cao.  
• Thu thập bằng chứng: Chụp lại màn hình tất cả các tin nhắn, giao dịch chuyển tiền, số tài khoản ngân hàng và mọi thông tin nhận diện của kẻ lừa đảo.  

Quy trình trình báo với Cơ quan Công an:

• Nộp đơn tố giác: Đến cơ quan công an nơi lưu trú để nộp đơn tố giác tội phạm, kèm theo tất cả các bằng chứng đã thu thập được.  Tham khảo: Mẫu đơn tố cáo lừa đảo chiếm đoạt tài sản mới nhất 
• Hợp tác điều tra: Hợp tác tích cực với cơ quan công an trong suốt quá trình điều tra và khai báo trung thực, chính xác. Việc khai báo sai sự thật có thể gây ảnh hưởng đến quá trình điều tra và thậm chí khiến nạn nhân gặp phải rắc rối pháp lý.

Tóm lại, Tội phạm lừa đảo qua mạng tại Việt Nam đang diễn biến ngày càng phức tạp và tinh vi. Chúng không chỉ lợi dụng các lỗ hổng kỹ thuật mà còn khai thác triệt để các yếu tố tâm lý của con người, gây ra những thiệt hại nghiêm trọng cả về vật chất lẫn tinh thần. Cuộc chiến này đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện, đồng bộ từ nhiều cấp độ khác nhau. An toàn trên không gian mạng là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Chỉ khi có sự chung tay đồng bộ từ Nhà nước, doanh nghiệp, và mỗi cá nhân, chúng ta mới có thể tạo ra một môi trường mạng an toàn, lành mạnh và hiệu quả hơn.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!