Thủ tục hành chính và vấn đề bảo đảm quyền con người

1. Thủ tục hành chính là gì?

Theo Khoản 1 điều 3 Nghị định 63/2010/NĐ-CP về kiểm soát thủ tục hành chính đưa ra khái niệm như sau:

“Thủ tục hành chính là trình tự, cách thức thực hiện, hồ sơ và yêu cầu, điều kiện do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định để giải quyết một công việc cụ thể liên quan đến cá nhân, tổ chức.”

2. Thủ tục hành chính và quyền con người

Trong mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân, không một quyền nào được thực hiện mà lại không phải tuân theo các trình tự, các bước, các điều kiện nhất định. Quyền con người không tự thân nó có thể vận hành trong thực tiễn nếu không có sự tác động từ phía chủ thể công quyền với vai trò người điều khiển sự vận động của các quy tắc hướng tới một xã hội có trật tự. Bất kỳ một quyền con người, quyền công dân cụ thể nào nếu không được quy định thêm vào đó các yếu tố bổ trợ cần thiết về mặt thủ tục thực hiện cũng như các thiết chế bảo đảm thực hiện sẽ không thể nào có sức sống thực tế.

Thủ tục hành chính dưới dạng các quy phạm thủ tục với mục đích tổ chức thực hiện các quy phạm vật chất trong quản lý nhà nước, cùng với phạm vi tác động rộng lớn của mình đã trở thành cơ sở quan trọng của đảm bảo quyền con người, quyền công dân hiện nay.

Thủ tục hành chính đảm bảo cho quyền con người được vận hành trong cuộc sống, đi vào thực tiễn. Nó như con đường dẫn mỗi cá nhân tới những quyền năng tự nhiên mà con người được thượng đế ban cho khi xuất hiện trên cõi đời này. Việc Nhà nước xây dựng các thủ tục hành chính thực hiện quyền cho công dân với ý nghĩ là hành động cụ thể đảm bảo thực hiện cho những cam kết về bảo vệ quyền con người đã được ghi nhận trong pháp luật như là một nguyên tắc hiến định. Hiệu quả bảo đảm của các thủ tục hành chính thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc thực hiện những cam kết đó. Vấn đề bảo đảm quyền con người bằng các thủ tục hành chính được thể hiện ở ba nội dung. Hãy cùng tìm hiểu các phần dưới đây.

3. Bảo đảm quyền con người thông qua các thủ tục hành được xem xét dưới góc độ nội dung các thủ tục

Vấn đề bảo đảm quyền con người thông qua các thủ tục hành chính trước hết cần phải được xem xét dưới góc độ nội dung của các thủ tục bao gồm ba yếu tố: trình tự thực hiện (các bước thực hiện), cách thức thực hiện và các quy định về thời gian thực hiện. Việc quy định ba yếu tố này mang ý nghĩa rất lớn trong việc bảo đảm quyền con người trong quá trình quản lý nhà nước. Chỉ cần quy định ở một khâu nào đó cách thức thực hiện quyền không phù hợp với thực tiễn tức thì sẽ tạo nên một rào cản vô hình giữa người dân và quyền lợi hợp pháp của họ. Họ chỉ có thể nhìn thấy nó, ngắm nó từ phía bên kia của cánh cửa đã bị khoá chặt mà thôi. Hay chỉ cần sự thiếu hợp lý về cách quy định thời gian hoặc trình tự thực hiện cũng sẽ khiến con người cho đến khi tìm được cánh cổng tự do thì sức lực cũng đã trở nên kiệt quệ.

Vì thế, cần thiết phải xây dựng hệ thống thủ tục hành chính như thế nào đó để nó thực sự trở thành một thứ phương tiện hữu ích giúp người dân đạt tới sự hưởng quyền một cách trọn vẹn.

Liên hệ thực tế, hiện nay Chính phủ đang gấp rút thực hiện cải cách hành chính nói chung và cải cách thủ tục hành chính nói riêng (Đề án 30). Một nội dung thiết thực được đưa ra đó là việc kiểm soát thủ tục hành chính ngay từ khâu soạn thảo. Dưới góc độ bảo đảm quyền con người, quyền công dân, điều này là đúng đắn và quan trọng. Quyền ban hành văn bản có tính chất quy phạm hay còn gọi là quyền lập quy của các cơ quan hành chính nhà nước nằm trong tổng thể quyền hành pháp. Các cơ quan hành chính không thể thực hiện hoạt động quản lý nếu không có trong tay quyền lập quy. Và cũng không thể quản lý tốt nếu không xây dựng được hệ thống các quy phạm thủ tục tốt. Như vậy, hiệu quả của hoạt động lập quy đã trở thành bản lề của hiệu quả đảm bảo quyền con người, quyền công dân trong quản lý nhà nước. Việc xây dựng được hệ thống các thủ tục hành chính tốt (nhanh, gọn, đơn giản, chi phí thấp) sẽ góp phần rút ngắn con đường đi tối đảm bảo lợi của công dân, bảo đảm hiệu quả quyền con người ở một mức độ rộng lốn trong xã hội.

Bản chất của thủ tục hành chính là thuộc tính của hoạt động quản lý; là phương thức phục vụ của công quyền. Nhận thức của nhà quản lý về bảo đảm quyền con người, quyền công dân thể hiện trong các quy định các thủ tục hành chính gắn với đảo bảo thực hiện quyền con người trong thực tiễn. Thủ tục càng đơn giản, tiện lợi cho người dân càng thể hiện tầm nhìn và trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền con người. Bởi thông qua cách mà nhà quản lý vận hành các công cụ quản lý của mình sẽ cho ra kết quả phục vụ tốt hay tồi đối với khách hàng là công dân. Một nhà quản lý có tài và có tâm sẽ đảm bảo vận hành một hệ thống các thủ tục hiệu quả hưống tối bảo đảm tốt nhất quyền con người.

Thời gian gần đây, nhận thức được vai trò của thủ tục hành chính trong việc vận hành của bộ máy hành chính, bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Nhà nước ta đã không ngừng nâng cao chất lượng cải cách thủ tục hành chính. Theo số liệu từ Đề án 30, trong 5.500 thủ tục hành chính được rà soát, có 453 thủ tục hành chính được kiến nghị bãi bỏ, 288 thủ tục hành chính được kiến nghị thay thế, 3.749 thủ tục hành chính được kiến nghị sửa đổi, bổ sung, tỷ lệ kiến nghị đơn giản hoá đạt 81%*. Điều này thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc nâng cao chất lượng thủ tục hành chính phục vụ người dân, tôì đa hoá hiệu quả quản lý nhà nước, bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Từ đây cũng cho thấy công tác cải cách về thủ tục hành chính hiện nay đang được tiến hành đúng hướng khi đặt trọng tâm ở việc đơn giản hoá các loại giấy tờ; rút ngắn thời gian giải quyết; tránh sự phiền hà, nhũng nhiễu của đội ngũ cán bộ, công chức trực tiếp tiếp nhận và giải quyết công việc cho công dân. Tức là nhấn mạnh hoàn thiện hai yếu tố của thủ tục hành chính là cách thức thực hiện và thời gian thực hiện.

4. Cần phải nhìn nhận thủ tục hành chính dưới góc độ của hoạt động công khai thủ tục

Gắn với vấn đề đảm bảo quyền con người, cần phải nhìn nhận thủ tục hành chính dưới góc độ của hoạt động công khai thủ tục. Hiện nay việc công khai thủ tục còn gặp nhiều cản trở từ khâu nhận thức. Cần phải nhận thức rằng Nhà nước không chỉ có nghĩa vụ ban hành văn bản, công khai văn bản trên các phương tiện thông tin đại chúng, mà một nhiệm vụ quan trọng khác đó là sự cần thiết phải tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật tới mọi tầng lớp nhân dân. Tức hoạt động công khai thông tin về thủ tục hành chính không chỉ giới hạn trong việc giới thiệu về nó mà còn đảm bảo rằng mọi người dân đều có khả năng tiếp cận các thông tin này. Chỉ có như thế, ý nghĩa và hiệu quả của việc cải cách thủ tục hành chính, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mới được đảm bảo. Chính quyền không thể hồn nhiên cho rằng đã công khai tất cả các thủ tục cần thiết trên các phương tiện thông tin đại chúng rồi, ai cần thì tối các nguồn ấy mà tìm hiểu, mà không đoái hoài đến việc liệu có bao nhiêu phần trăm dân cư có khả năng tiếp cận được với nguồn thông tin ấy. Hay cũng như việc phát các sách, báo, văn bản luật bằng tiếng Việt cho đồng bào dân tộc thiểu số mà không biết rằng có thể họ không hiểu tiếng Việt hoặc hiểu một cách lơ mơ. Như vậy, đảm bảo quyền con người bằng các thủ tục hành chính cần phải tiếp cận ở góc độ nghĩa vụ của Nhà nước trong việc đảm bảo cho người dân khả năng tiếp cận các thông tin cần thiết về thủ tục hành chính liên quan thiết thân đến đời sống của họ.

Theo số liệu thực hiện Đề án 30 của Chính phủ cho thấy, hiện đã rà soát được trên 5.500 thủ tục hành chính. Với một số lượng đồ sộ các loại thủ tục như vậy, thật khó cho người dân để có thể tìm hiểu và nắm bắt một cách trọn vẹn. Cần phải có trách nhiệm từ phía Nhà nước trong việc đảm bảo cho người dân có thể tiếp cận được một cách toàn diện và đầy đủ các thông tin trên. Điều này không chỉ góp phần đảm bảo quyền con người trong quá trình thực hiện các thủ tục cụ thể mà còn đảm bảo quyền bình đẳng giữa các tầng lớp nhân dân ở những khả năng và điều kiện khác nhau được tiếp cận các thông tin về thủ tục hành chính như nhau.

5. Chất lượng phục vụ của hệ thống các cơ quan hành chính

Một vấn đề không kém phần quan trọng trong bảo đảm quyền con người liên quan đến áp dụng các thủ tục hành chính đó là chất lượng phục vụ của hệ thống các cơ quan hành chính, mà cụ thể là thái độ phục vụ của cán bộ, công chức. Không ở đâu, tình trạng nhũng nhiễu xảy ra nhiều như trong việc chấp hành các thủ tục hành chính. Có tác giả đã ví thủ tục hành chính là bạn đồng hành vi tiêu cực, hối lộ. Ở nhà nước nào mà chất lượng phục vụ của hệ thống hành chính càng cao, nhà nước đó càng tiến gần tới việc thực hiện trọn vẹn những cam kết về bảo đảm quyền con người đã được hiến pháp ghi nhận, càng tiến gần tới mục tiêu của tự do, dân chủ, của nhân loại văn minh với những giá trị nhân văn cao đẹp tôn trọng phẩm giá con người.

Vấn đề bảo đảm quyền con người thông qua các thủ tục hành chính gắn với việc đề cao vị thế của người dân trong mối quan hệ giữa công dân và Nhà nước. Lấy lợi ích và sự thuận tiện cho công dân là mục tiêu của các thủ tục hành chính. Nhà nước phải coi công dân là đối tượng phục vụ, là khách hàng của các dịch vụ công mà trong những trường hợp nhất định Nhà nước là chủ thể duy nhất có khả năng cung ứng dịch vụ. Để làm được điều đó, cần phải có một hệ thống các thủ tục hành chính tốt; hoạt động tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật hiệu quả và thái độ, tinh thần phục vụ tận tình của đội ngũ cán bộ, công chức.

LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm & Biên tập)