Thủ tục tách công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần

Trong cấu trúc quản trị doanh nghiệp hiện đại, việc tổ chức lại pháp nhân không chỉ là một giải pháp tình thế mà đã trở thành một công cụ chiến lược nhằm tối ưu hóa giá trị tài sản và chuyên môn hóa hoạt động kinh doanh. Trong đó, chế định Tách doanh nghiệp đối với loại hình Công ty trách nhiệm hữu hạn và Công ty cổ phần nổi lên như một phương thức tái cấu trúc linh hoạt, cho phép doanh nghiệp hiện hữu "phân thân" để tạo lập các thực thể pháp lý mới mà vẫn bảo toàn được tư cách pháp nhân và uy tín thương mại vốn có. Khác với hình thức "Chia", việc "Tách" công ty là một quá trình chuyển dịch tài sản và quyền lợi có chọn lọc, tạo ra sự cộng hưởng giữa một công ty bị tách đang vận hành ổn định và những công ty được tách mang khát vọng phát triển mới.

Theo các quy định khắt khe tại Luật Doanh nghiệp 2020, thủ tục tách công ty không đơn thuần là các bước đăng ký biến động về mặt hành chính, mà là một quy trình kỹ thuật pháp lý phức tạp liên quan đến việc định giá tài sản, chuyển giao quyền sở hữu và tái sắp xếp cơ cấu cổ đông, thành viên. Quá trình này đặt ra những yêu cầu ngặt nghèo về tính minh bạch nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ nợ, người lao động và đặc biệt là các cổ đông thiểu số trước những thay đổi về vốn điều lệ và trách nhiệm tài sản. 

1. Quy định chung về tách công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường ngày càng biến động, việc tổ chức lại doanh nghiệp trở thành một nhu cầu tất yếu để các thực thể kinh tế tối ưu hóa nguồn lực, quản trị rủi ro và thích ứng với các chiến lược kinh doanh mới. Tách doanh nghiệp, một trong năm hình thức tổ chức lại được quy định tại Chương IX của Luật Doanh nghiệp 2020, đóng vai trò là công cụ pháp lý quan trọng giúp các chủ sở hữu chia nhỏ quy mô hoạt động mà không làm mất đi tư cách pháp nhân ban đầu.

1.1. Khái niệm tách doanh nghiệp 

Căn cứ quy định tại Khoản 1 Điều 199 Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14, tách công ty là hình thức tổ chức lại mà theo đó, một công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH) hoặc công ty cổ phần (CTCP) chuyển một phần tài sản, quyền, nghĩa vụ, thành viên hoặc cổ đông của mình (gọi là công ty bị tách) để thành lập một hoặc một số công ty TNHH hoặc CTCP mới (gọi là công ty được tách). Điểm khác biệt cốt lõi của hình thức này so với chia doanh nghiệp (Điều 198) nằm ở hệ quả đối với pháp nhân bị tách: công ty bị tách không chấm dứt tồn tại mà vẫn tiếp tục hoạt động song song với các thực thể mới.

Bản chất của tách doanh nghiệp có thể được mô hình hóa qua phương trình pháp lý: Công ty A (cũ) (vẫn tồn tại nhưng quy mô giảm) + Công ty B (mới thành lập). Việc duy trì mã số thuế và tư cách pháp nhân của công ty bị tách giúp doanh nghiệp giữ vững các mối quan hệ thương mại, giấy phép con và lịch sử tín dụng đã thiết lập trước đó, đồng thời tạo ra một "sân chơi" mới cho các mảng kinh doanh chuyên biệt tại công ty được tách.

1.2. Các đối tượng và phạm vi áp dụng hình thức tách doanh nghiệp

Pháp luật doanh nghiệp hiện hành giới hạn hình thức tách chỉ áp dụng đối với hai loại hình công ty có cấu trúc vốn linh hoạt nhất là công ty TNHH (bao gồm TNHH một thành viên và hai thành viên trở lên) và công ty cổ phần. Các loại hình khác như doanh nghiệp tư nhân hoặc công ty hợp danh không được phép thực hiện thủ tục tách do tính chất liên đới trách nhiệm vô hạn của chủ sở hữu hoặc tính chất đối nhân đặc thù của thành viên hợp danh không phù hợp với cơ chế phân tách tài sản và nghĩa vụ của Điều 199 Luật doanh nghiệp 2020.

1.3. Các phương thức thực hiện tách công ty hiện nay

Việc tách công ty không chỉ đơn thuần là phân chia tài sản vật chất mà còn là sự tái cấu trúc lại quyền sở hữu và nghĩa vụ pháp lý. Các doanh nghiệp thường áp dụng ba phương thức chính để thực hiện quá trình này:

Thứ nhất, chuyển một phần phần vốn góp hoặc cổ phần của các thành viên, cổ đông cùng với tài sản tương ứng với giá trị phần vốn góp, cổ phần của họ sang cho các công ty mới. Trong trường hợp này, các chủ sở hữu tại công ty mới thường là một nhóm cổ đông/thành viên cụ thể từ công ty cũ muốn tách ra kinh doanh độc lập. Điều này giúp giải quyết các mâu thuẫn trong quản trị hoặc cho phép một nhóm nhà đầu tư tập trung vào các dự án tiềm năng riêng biệt.

Thứ hai, chuyển một phần tài sản, quyền và nghĩa vụ của công ty hiện có sang cho các công ty mới thành lập mà không nhất thiết phải làm giảm toàn bộ quyền sở hữu của tất cả thành viên tại công ty cũ. Đây là phương thức "tách mảng kinh doanh", trong đó công ty cũ vẫn nắm giữ vai trò quan trọng hoặc các cổ đông vẫn duy trì tỷ lệ sở hữu tương ứng tại cả hai thực thể sau khi tách.

Thứ ba, kết hợp cả hai phương thức nêu trên nhằm đạt được cấu trúc tối ưu nhất về cả dòng vốn và quyền kiểm soát. Phương thức này đòi hỏi sự tính toán chính xác về giá trị sổ sách và giá trị thị trường của tài sản được chuyển giao để đảm bảo tính công bằng cho các bên liên quan và tuân thủ các quy định về bảo toàn vốn.

2. Điều kiện và phương thức thực hiện tách doanh nghiệp hiện nay

Để một giao dịch tách doanh nghiệp được công nhận hợp pháp, các bên phải thỏa mãn các điều kiện về cấu trúc vốn, quyền sở hữu và tuân thủ trình tự định giá tài sản nghiêm ngặt. Sự chuyển dịch từ một thực thể sang hai hoặc nhiều thực thể đòi hỏi sự minh bạch trong việc phân định "ai nắm giữ cái gì" và "ai chịu trách nhiệm cho khoản nợ nào".

2.1. Điều kiện về vốn điều lệ và quyền sở hữu của các thành viên, cổ đông

Hệ quả trực tiếp của việc tách doanh nghiệp là sự biến động về vốn điều lệ của cả hai thực thể. Theo quy định, công ty bị tách phải đăng ký thay đổi vốn điều lệ tương ứng với phần giá trị tài sản và nguồn vốn đã chuyển sang công ty được tách. Đồng thời, số lượng thành viên hoặc cổ đông tại công ty bị tách cũng có thể giảm xuống nếu một hoặc một số thành viên/cổ đông chuyển toàn bộ quyền lợi của mình sang công ty mới.

Việc xác định vốn điều lệ cho công ty được tách phải dựa trên giá trị tài sản thực tế được chuyển giao theo nghị quyết tách công ty. Giá trị này bao gồm cả tài sản hữu hình (nhà xưởng, máy móc, tiền mặt) và tài sản vô hình (quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ, các khoản phải thu). Đối với các doanh nghiệp cổ phần, việc giảm vốn điều lệ do tách phải được thực hiện đồng thời với việc điều chỉnh sổ đăng ký cổ đông và thu hồi/cấp mới cổ phiếu theo tỷ lệ tương ứng.

2.2. Cách thức chuyển đổi phần vốn góp hoặc cổ phần từ công ty bị tách sang công ty được tách

Cơ chế chuyển đổi quyền sở hữu trong quá trình tách doanh nghiệp thường được thực hiện thông qua các bước kỹ thuật sau:

• Định giá tài sản và nguồn vốn: Hội đồng thành viên hoặc Hội đồng quản trị phải tiến hành kiểm kê và định giá các tài sản dự kiến chuyển giao. Giá trị này là cơ sở để xác định phần vốn góp hoặc số lượng cổ phần tại công ty mới.
• Xác lập danh sách chủ sở hữu mới: Dựa trên phương án tách, doanh nghiệp xác định rõ thành viên/cổ đông nào sẽ ở lại công ty cũ, ai sẽ chuyển sang công ty mới và ai sẽ đồng sở hữu cả hai. Đối với công ty TNHH, danh sách thành viên mới phải bao gồm đầy đủ thông tin về phần vốn đóng góp và tỷ lệ sở hữu.
• Thực hiện chuyển giao quyền: Các giấy tờ chứng minh hoàn tất việc chuyển giao tài sản và nguồn vốn (như biên bản bàn giao, hợp đồng chuyển nhượng một phần vốn trong khuôn khổ tách) phải được chuẩn bị kỹ lưỡng để đưa vào hồ sơ đăng ký doanh nghiệp.

Một lưu ý quan trọng là loại hình của công ty được tách có thể khác với công ty bị tách, miễn là nằm trong phạm vi TNHH hoặc CTCP. Ví dụ, một công ty cổ phần có thể tách một phần tài sản để thành lập một công ty TNHH một thành viên do chính công ty cổ phần đó làm chủ sở hữu (mô hình mẹ - con) hoặc do các cổ đông của công ty cổ phần đó làm chủ sở hữu.

3. Trình tự, thủ tục tách công ty 

Luật Doanh nghiệp 2020 thiết lập một lộ trình ba bước chặt chẽ nhằm đảm bảo rằng việc tách công ty không bị lợi dụng để trốn tránh nghĩa vụ tài chính hoặc xâm phạm quyền lợi của người lao động.

Bước 1: Thông qua quyết định tách công ty

Quyết định tách công ty phải được cơ quan có thẩm quyền cao nhất của doanh nghiệp thông qua: Hội đồng thành viên đối với công ty TNHH hai thành viên trở lên, chủ sở hữu đối với công ty TNHH một thành viên, và Đại hội đồng cổ đông đối với công ty cổ phần. Nội dung của nghị quyết hoặc quyết định tách công ty là "xương sống" pháp lý cho toàn bộ quy trình, bắt buộc phải có các nội dung chủ yếu sau:

• Tên, địa chỉ trụ sở chính của công ty bị tách và (các) công ty được tách dự kiến thành lập.
• Phương án sử dụng lao động: Đây là nội dung quan trọng nhằm bảo vệ quyền làm việc của nhân viên. Phương án phải nêu rõ số lượng lao động tiếp tục được sử dụng, lao động chuyển sang thực thể mới, và các biện pháp giải quyết đối với lao động thôi việc (nếu có).
• Cách thức tách công ty: Mô tả rõ ràng tài sản nào được chuyển giao, quyền và nghĩa vụ nào được phân định cho thực thể nào.
• Giá trị tài sản, quyền và nghĩa vụ được chuyển từ công ty bị tách sang công ty được tách.
• Thời hạn thực hiện tách công ty: Ấn định ngày hoàn tất các thủ tục đăng ký và bàn giao thực tế.

Bước 2: Thông báo quyết định tách cho các chủ nợ và người lao động

Nguyên tắc của pháp luật là việc tổ chức lại doanh nghiệp không được làm suy giảm khả năng thực hiện nghĩa vụ đối với bên thứ ba. Do đó, trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày ra quyết định hoặc thông qua nghị quyết, công ty bị tách phải gửi văn bản này đến tất cả các chủ nợ và thông báo cho người lao động.

Việc thông báo cho chủ nợ nhằm mục đích cho phép họ thực hiện quyền thỏa thuận về việc thực hiện nghĩa vụ nợ (ví dụ: yêu cầu thanh toán sớm, cung cấp tài sản bảo đảm mới hoặc chấp thuận chuyển nghĩa vụ nợ sang cho công ty được tách). Đối với người lao động, việc thông báo công khai phương án sử dụng lao động giúp họ hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong cấu trúc mới, đảm bảo tính ổn định của quan hệ lao động.

Bước 3: Đăng ký doanh nghiệp đối với các công ty được tách

Đây là bước xác lập tư cách pháp nhân cho các thực thể mới và cập nhật trạng thái cho thực thể cũ. Các thành viên, chủ sở hữu hoặc cổ đông của công ty được tách sẽ thông qua Điều lệ, bầu hoặc bổ nhiệm các chức danh quản lý (Chủ tịch Hội đồng thành viên, Hội đồng quản trị, Giám đốc/Tổng giám đốc) trước khi nộp hồ sơ.

Hồ sơ đăng ký doanh nghiệp được nộp tại Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Kế hoạch và Đầu tư nơi công ty đặt trụ sở chính. Kể từ ngày 01/07/2025, trình tự này sẽ được thực hiện theo Nghị định 168/2025/NĐ-CP, tăng cường việc nộp hồ sơ qua mạng thông tin điện tử và sử dụng tài khoản định danh điện tử để xác thực.

4. Hệ quả pháp lý và nghĩa vụ của doanh nghiệp sau khi thực hiện tách

Hệ quả quan trọng nhất của việc tách doanh nghiệp không nằm ở việc tạo ra pháp nhân mới, mà nằm ở sự phân định trách nhiệm pháp lý đối với các nghĩa vụ đã phát sinh trước đó.

4.1. Trách nhiệm liên đới đối với các khoản nợ chưa thanh toán và hợp đồng lao động

Theo Khoản 4 Điều 199 Luật Doanh nghiệp 2020, sau khi đăng ký doanh nghiệp, công ty bị tách và công ty được tách phải cùng liên đới chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ, các khoản nợ chưa thanh toán, hợp đồng lao động và nghĩa vụ tài sản khác của công ty bị tách. Đây là cơ chế bảo vệ chủ nợ và người lao động tối cao, ngăn chặn việc doanh nghiệp "tẩu tán tài sản" sang thực thể mới để né tránh nợ.

Tuy nhiên, luật cũng mở ra một hướng giải thoát cho doanh nghiệp: "trừ trường hợp công ty bị tách, công ty được tách, chủ nợ, khách hàng và người lao động của công ty bị tách có thỏa thuận khác". Điều này có nghĩa là nếu doanh nghiệp đàm phán thành công và có văn bản chấp thuận của chủ nợ về việc chuyển giao hoàn toàn một khoản nợ sang công ty mới, thì công ty cũ sẽ được giải tỏa trách nhiệm liên đới đối với khoản nợ đó. Trong thực tế, các thỏa thuận này thường được ghi nhận dưới dạng phụ lục hợp đồng hoặc biên bản thỏa thuận ba bên.

Đối với hợp đồng lao động, công ty được tách đương nhiên kế thừa các quyền và nghĩa vụ từ công ty bị tách theo phương án sử dụng lao động đã được thông báo. Người lao động được chuyển sang công ty mới phải được đảm bảo các quyền lợi về thâm niên, chế độ bảo hiểm và các phúc lợi đã thỏa thuận trước đó.

4.2. Quyền lợi của các công ty được tách đối với phần tài sản được chuyển giao

Công ty được tách trở thành chủ sở hữu hợp pháp của phần tài sản đã được phân chia theo nghị quyết tách. Việc chuyển giao này được coi là "kế thừa đương nhiên". Do đó, khi thực hiện đăng ký sang tên các tài sản như quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở hoặc xe cơ giới từ tên công ty bị tách sang tên công ty được tách, doanh nghiệp thường được miễn hoặc giảm các loại thuế, lệ phí trước bạ tùy theo các quy định chuyên ngành về thuế và phí tại thời điểm thực hiện.

4.3. Nghĩa vụ thuế và công tác quyết toán tài chính

Về mặt quản lý thuế, tổ chức bị tách vẫn sử dụng mã số thuế đã được cấp trước đây để tiếp tục thực hiện nghĩa vụ thuế. Nếu có thay đổi thông tin đăng ký thuế (do giảm vốn hoặc thay đổi địa chỉ), tổ chức phải thông báo với cơ quan thuế trực tiếp quản lý trong vòng 10 ngày làm việc.

Đối với các giao dịch tài chính phát sinh trong quá trình tách, các doanh nghiệp cần lưu ý Nghị quyết 198/2025/QH15 và các hướng dẫn mới năm 2026. Chẳng hạn, từ ngày 01/01/2026, doanh nghiệp sẽ không còn nghĩa vụ nộp lệ phí môn bài, điều này có thể ảnh hưởng đến việc chốt sổ sách kế toán của cả thực thể cũ và thực thể mới trong giai đoạn chuyển tiếp này. Việc chốt số liệu kế toán tại thời điểm tách là cực kỳ quan trọng để phân định rõ ràng kết quả kinh doanh và nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp phát sinh trước và sau thời điểm tách.

Kết luận

Thủ tục tách công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần theo quy định của pháp luật hiện hành là một minh chứng cho sự linh hoạt nhưng cũng đầy chặt chẽ của hệ thống pháp luật doanh nghiệp Việt Nam. Việc thực thi đúng trình tự từ khâu xây dựng phương án tách, thông qua nghị quyết cho đến khi nhận giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp mới chính là "lá phiếu bảo đảm" cho sự thành công của chiến lược tái cấu trúc. Đặc biệt, cơ chế trách nhiệm liên đới quy định tại Điều 199 Luật Doanh nghiệp 2020 đóng vai trò là "mỏ neo" pháp lý quan trọng, đảm bảo rằng việc tách công ty không trở thành công cụ để trốn tránh nghĩa vụ tài chính hay xâm phạm lợi ích của bên thứ ba.

Trong kỷ nguyên kinh tế số và quản trị đa tầng, việc thấu hiểu tường tận thủ tục tách công ty giúp các nhà quản trị không chỉ tối ưu hóa được nguồn lực tài sản mà còn tạo ra những xung lực mới cho các mảng kinh doanh tiềm năng. Sự song hành giữa công ty bị tách và các công ty được tách sau quá trình chuyển đổi sẽ tạo nên một hệ sinh thái doanh nghiệp gắn kết, minh bạch và chuyên nghiệp. Sau cùng, khi tính thượng tôn pháp luật được đặt lên hàng đầu trong mỗi bước đi của quy trình phân tách, doanh nghiệp không chỉ đạt được mục tiêu về quy mô mà còn củng cố vững chắc nền tảng pháp trị, sẵn sàng cho những bước tiến xa hơn trên thị trường quốc tế đầy thách thức.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!