1. Khái quát chung về kế hoạch 5 năm 1946 - 1950 

1.1. Khái quát chung về Liên Xô giai đoạn 1946 - 1950 

Giai đoạn này là sau Thế chiến thế giới thứ hai kết thúc, Liên Xô cùng với phe đồng minh giành chiến thắng. Lúc bấy giờ Liên Xô dưới sự lãnh đạo của Joseph Stalin, người đang tìm cách tái định hình xã hội Xô Viết với nền kinh tế kế hoạch nhiều tham vọng. Tham vọng lớn nhất đặt ra lúc bấy giờ là một cuộc tập thể hoá nông nghiệp trên diện rộng và sự phát triển sức mạnh công nghiệp. Stalin cũng tạo nên một cơ chế an ninh rộng lớn, thường sử dụng cảnh sát mật, các trại lao động, và quyền lực hầu như không hạn chế để định hình lại xã hội Xô viết thời bấy giờ. Mặt khác, trong giai đoạn này, Liên Xô có một quá trình công nghiệp hóa rất thành công, Liên Xô đi đầu trong các quốc gia trong sự phát triển công nghiệp trong giai đoạn lịch sử đó. Tới cuối giai đoạn Liên Xô đã trở thành một siêu cường thế giới. 

 

1.2. Hoàn cảnh thực hiện kế hoạch 

- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, còn được gọi là "Cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại", Liên Xô tuy là nước thắng trận nhưng  là nước chịu tổn thất nặng nề nhất (tổn thất chiếm một phần ba của cả thế giới), với số người tử vong theo tài liệu nghiên cứu của Krivosheev năm 2005 là 26.600.000 người; 1.710 thành phố, hơn 70.000 làng mạc, gần 32.000 nhà máy xí nghiệp và 65.000 km đường sắt bị tàn phá.

- Nền kinh tế ở Liên Xô phát triển chậm lại tới 10 

- Liên Xô còn bị các nước tư bản bao vây cấm vận về nhiều mặt.

- Ảnh hưởng bởi cuộc chiến tranh Lạnh khi Liên Xô và Hoa Kỳ đấu tranh trưhc tiếp để giành ảnh hưởng trên thế giới. Quân đội Liên xô kiểm soát Đông Âu, nơi các chính phủ mới lên nắm quyền gia nhập vào khối Liên xô, trong khi Hoa Kỳ giữ ảnh hưởng ở Tây Âu nơi các chính phủ thân phương Tây được thành lập. 

⇒ Liên Xô đứng trước bài toán phải bù đắp lại những tổn thất đã mất trên chiến trường trên cho nên kế hoạch 5 năm 1946-1950 được đề ra và thực hiện nhằm khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh

 

1.3. Mục tiêu chủ yếu của Liên Xô khi thực hiện kế hoạch 5 năm 

Mục tiêu chính mà Liên Xô đề ra là để khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh, Liên Xô đã đề ra và thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ 4 (1946-1950)

 

1.4. Kết quả chung của kế hoạch 5 năm lần thứ 4 của Liên Xô

Kế hoạch 5 năm lần thứ 4 được hoàn thành thắng lợi, vượt qua mức thời hạn 9 tháng. Các tiêu chí đều vượt mức kế hoạch dự định\

+ Năm 1950, sản xuất công nghiệp nặng tăng 73% (kế hoạch dự định tăng 48%), hơn 6000 nhà máy được khắc phục và xây dựng mới đã đi vào hoạt động. 

+ Nông nghiệp vượt mức trước chiến tranh 

+ Đời sống nhân dân được cải thiện rõ nét

+ Khoa học - kĩ thuật có sự phát triển vượt bậc. Năm 1949, Liên Xô chế tạo thành công bom nguyên tử, phá vỡ thế độc quyền hạt nhân của Hoa Kỳ. 

 

2. Thuận lợi cơ bản quyết định sự thắng lợi của kế hoạch 5 năm 1946 - 1950 

Có thể nhận thấy, thuận lợi cơ bản quyết định đến sự thắng lợi của kế hoạch 5 năm 1946 - 1950 sớm hơn 9 tháng với dự kiến chính là nhờ có sự ủng hộ của nhân dân Xô Viết. 

- Trong bối cảnh lúc bấy giờ, nhân dân Liên Xô với niềm phấn khởi tự hào của một dân tộc chiến thắng trong chiến tranh đã khẩn trương bắt tay vào công cuộc hàn gắn vết thương chiến tranh, xây dựng lại đất nước.

- Kế hoạch 5 năm lần thứ 4 từ 1946 - 1950 do các cấp lãnh đạo khối Liên bang Xô viết thông qua ngày 18 - 3 - 1946 được hoàn thành vượt thời hạn.

+ Về công nghiệp: Liên Xô phải đồng thời giải quyết ba vấn đề quan trọng: thứ nhất, phi quân sự hoá nền kinh tế bằng cách chuyển sang xây dựng các công trình dân dụng; thứ hai, khôi phục các xí nghiệm bị tàn phá sau thế chiến thế giới thứ hai; thứ ba, tiến hành xây dựng các xí nghiệp mới.

  • Các nhiệm vụ được chia ra theo từng giai đoạn, cụ thế. Nhiệm vụ thứ nhất căn bản được thực hiện trong năm 1946 - 1947. Về nhiệm thứ hai, quan trọng nhất là phục hồi hoạt động của ngành năng lượng. Các nhà máy điện nước khôi phục và đi vào hoạt động, đặc biệt là nhà máy thuỷ điện Đơnhiép. Năm 1947, nhà máy đã cho phát dòng điện đầu tiên, đến năm 1950 đã phục hồi toàn bộ công suất thiết kế.
  • Tập trung phát triển các ngành công nghiệp nặng, trong đó tập trung vào các ngành công nghiệp mũi nhọn có cả công nghiệp than và luyện kim, trước hết là mỏ than Đônbát và các nhà máy luyện kim ở phía nam như Dapôrôde và Adốp.
  • Công nghiệp quốc phòng cũng được Đảng và Chính phủ chú ý, trước hết là vũ khí chiến lược. Năm 1948, lò phản ứng hạt nhân sản xuất Plutôn được xây dựng ở Chialibin. Mùa thu năm 1949, Liên Xô đã chế tạo thành công bom nguyên tử, đánh dấu sự tiến bộ vượt bậc của khoa học kĩ thuật Xô viết, đồng thời phá thế độc quyền bom nguyên tử của Hoa Kỳ. Sau đó, Liên Xô đã tuyên bố sử dụng năng lượng nguyên tử vào mục đích hoà bình.
  • Về năng lượng hạt nhân, năm 1954, Nhà máy điện nguyên tử đầu tiên trên thế giới đã được xây dựng ở ngoại ô Matxcơva với công suất 5000 kw.

⇒  Nhìn chung, công nghiệp đã phục hồi vào năm 1947, đạt mức trước chiến tranh. Tới cuối kế hoạch 5 năm lần thứ 4, sản lượng tăng 73% (kế hoạch dự kiến 48%). Hơn 6200 xí nghiệp được phục hồi hoặc xây dựng mới được bắt đầu hoạt động. Tuy nhiên, công nghiệp nhẹ vẫn lạc hậu và không hoàn thành kế hoạch.

+ Về nông nghiệp: tuy gặp không ít khó khăn, phức tạp, nhưng đến năm 1950, sản xuất nông nghiệp cũng đạt mức trước chiến tranh. Riêng đàn gia súc chưa khôi phục lại được vì ngành chăn nuôi bị thiệt hại quá lớn trong những năm trong chiến tranh.

+ Về giao thông, vận tải: được khôi phục ngang mức trước chiến tranh; về kỹ thuật được cải thiện hơn, nhiều tuyến đường được điện khí hóa, ngành vận tải đường ống được bắt đầu ra đời và nhanh chóng mở rộng

+ Về thương nghiệp và tiền tệ: hệ thống thương nghiệp được mở rộng nhiều so với trước chiến tranh. Tiền tệ thì hệ thống tem phiếu được bãi bỏ. Năm 1947, cải cách tiền tệ được thực hiện (1 rúp cũ = 10 rúp mới) nhằm khắc phục sự mất giá của đồng rúp trong thời kì chiến tranh. Do đó sức mạnh của đồng rúp được nâng lên. 

+ Đời sống nhân dân được cải thiện rõ 

 

3. Những tồn tại và hạn chế trong quá trình thực hiện Kế hoạch 5 năm

Chính phủ Liên bang Xô viết đã có một số chủ trương không đúng trong quá trình triển khai kế hoạch 5 năm lần thứ 4

- Không khuyến khích kinh tế phụ gia đình, thiếu quan tâm tới lợi ích vật chất của nông dân, thực hiện đường lối tập trung hoá sản xuất nông nghiệp, theo đó quy mô các nông trang tăng lên, xoá bỏ các tiểu nông trang tập thể (từ 255.314 năm 1950 xuống còn 93.000).

- Việc tập thể hoá ồ ạt trong các nước cộng hoà mới sáp nhập vào khối Liên Xô trước chiến tranh cũng mang lại những hậu quả xấu cho nông nghiệp.

- Trong khoa học nông nghiệp, quan điểm của nhóm bác học hành chính do viện sĩ T.Lưxencô đứng đầu đã thắng thế. Công nghiệp di truyền, khoa học then chốt của tự nhiên học hiện đại bị phê phán. 

Trên đây là bài viết phân tích Thuận lợi cơ bản quyết định thành sự thắng lợi của kế hoạch 5 năm (1946 - 1950) do Luật Minh Khuê sưu tầm và tổng hợp. Xin chân thành cảm ơn!