Thực tiễn bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra

Khách hàng: Kính thưa Luật sư, Luật sư có thể phân tích về thực tiễn bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra từ trước tới nay được thực hiện như thế nào? Trên thực tế có những vụ án nào liên quan?

Cảm ơn!

1. Cơ sở pháp lý đối với trách nhiệm bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra

- Trong Bộ luật dân sự trước đât, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra được quy định tại Điều 626. Theo Điều luật này, khi cây cối “đổ, gẫy” gây thiệt hại thì chủ sở hữu phải bồi thường cho người bị thiệt hại. Quy định này cho thấy, điều luật chỉ được áp dụng để giải quyết các trường hợp cây thân gỗ gây thiệt hại. Đối với các trường hợp những loại cây thân cỏ gây thiệt hại như đã phân tích trong phần khái niệm ở trên, cơ sở pháp lý để giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại cũng là Điều 626. Tuy nhiên, quy định tại Điều 626 không được áp dụng trực tiếp mà phải áp dụng gián tiếp thông qua quy định có liên quan đến áp dụng tương tự pháp luật tại Điều 3 của Bộ luật.

- Quy định về bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra trong Bộ luật dân sự năm 2015 được kế thừa nhưng có những sửa đổi so với Bộ luật trước đó. Tại Điều 604 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định:

"Điều 604. Bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra

Chủ sở hữu, người chiếm hữu, người được giao quản lý phải bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra."

Theo quy định này, nếu cây cối gây thiệt hại (bất kể do đổ, gẫy, cháy, độc tố phát ra, hoặc do bất cứ nguyên nhân nào) mà đủ các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại thì cơ sở pháp lý được áp dụng để giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại là Điều 604 Bộ luật dân sự năm 2015.

Có thể nói đây là sự thay đổi mang tính đột phá của quy định trong Bộ luật dân sự năm 2015 về bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra.

Quy định này của Bộ luật sẽ bao quát được toàn bộ các trường hợp bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra, giúp cho tòa án có cơ sở pháp lý rõ ràng để giải quyết các vụ việc tranh chấp phát sinh trên thực tiễn.

2. Thực tiễn bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra

Trong khoa học pháp lý hiện nay không xuất hiện khái niệm “cây cối”. Theo pháp luật dân sự Việt Nam hiện nay cũng không có một định nghĩa hay khái niệm cụ thể nào về "cây cối".

Tuy nhiên, dưới góc độ ngôn ngữ, theo trung tâm Ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam (1998), Đại Từ điển tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên), Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội (trang 291), cây cối được hiểu là “cây nói chung”.

Theo Đại Từ điển tiếng Việt, cây cối là một trong các loài “thực vật có thân, lá nói chung”.

Việc xác định loại thực vật nào được hiểu là cây cối như trong Điều 604 Bộ luật dân sự năm 2015 có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định cơ sở pháp lý áp dụng để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra.

Trên thực tế, các vụ việc cây cối gây thiệt hại xảy thường là những loại cây thân gỗ, những loại cây cối này gây thiệt hại do bị đổ, gẫy là chủ yếu. Tuy nhiên, những loại cây thân cỏ nhưng cũng có thể gây thiệt hại do có chứa các chất gây ảnh hưở

Trên thực tế cho thấy, việc cây cối gây thiệt hại xảy ra rất phổ biến ở các khu vực đô thị nói riêng, đặc biệt vào các mùa mưa bão.

Tình hình không những không giảm mà còn tăng so với các mùa trước. Tính chất các vụ việc xảy ra ngày một nghiêm trọng hơn. Điều này cho thấy việc quản lý tài sản của chủ sở hữu cũng như chủ thể được giao quản lý cây cối không đúng với các quy định pháp luật có liên quan.

Nghiên cứu thực tế các vụ việc bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra, chúng tôi thấy có một số vấn đề thực tế và sẽ phân tích sau.

3. Cây cối gây thiệt hại nặng nề cả về người và tài sản có giá trị lớn

Từ trước tới nay cây cối chủ yếu gây thiệt hại do bị đổ, gẫy bất ngờ khi trời mưa tại các khu đô thị lớn đông người qua lại.

Hơn nữa, hầu hết mọi người không thể đề phòng nên thiệt hại xảy ra trong hầu hết các vụ đều rất nặng nề cả về người và tài sản có giá trị lớn. Ta có thể xem xét một số vụ việc cây cối gây thiệt hại như sau:.

a. Vụ việc thứ nhất

Theo http://www.doisongphapluat.com/xa-hoi/nhung-vu-tai-nan-thuong-tam-do- cay-co-thu-bat-goc-tai-ha-noi-a35735.html có vụ việc như sau:

"Vào 17hl 5 ngày 18/8/2012, anh Phạm Tuấn Anh (SN 1978, trú tại Trần Khát Chân, Hà Nội) đang lái chiếc taxi mang biển kiếm soát 29A - 268.90 của hãng Mai Linh, lưu thông theo hướng Lò Đúc - Phan Chu Trinh. Khi đi đến trước cửa ngôi nhà số 95 Lò Đúc (Phạm Đình Hổ, Hai Bà Trưng, Hà Nội) thì bị một cây xà cừ cổ thụ bất ngờ lật gốc, đổ ụp xuống lòng đường. Hậu quả khiến chiếc taxi bị biến dạng còn nạn nhân tử vong tại chỗ."

b. Vụ việc thứ hai

Theo http://www.doisongphapluat.com/xa-hoi/nhung-vu-tai-nan-thuong-tam-do- cay-co-thu-bat-goc-tai-ha-noi, có vik việc sau:

"Vào khoảng lh30 sáng ngày 8/8/2013, trời mưa rất to, ông N.T.K (sinh năm 1969, ở phường cầu Dồn, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội) điều khiển xe máy Liberty mang biển kiểm soát 30N4 - 3123. Khi đi đến trước số nhà 101 phố Bà Triệu (quận Hai Bà Trưng, Hà Nội) thì cây xà cừ trước ngõ 101 bất ngờ đổ chắn ngang đường khiến ông N.T.K khi đang điều khiển xe máy không xử lý kịp nên đã đâm thẳng vào thân cây. Hậu quả, ông N.T.K tử vong tại chỗ. Được biết, trước khi vụ tai nạn xảy ra khoảng 1 tuần, người dân đã phát hiện cây xà cừ nói trên bị bung gốc. Mặc dù sự việc đã được thông báo tới cơ quan chức năng nhưng không thấy đơn vị nào tới xử lý. Đốn đêm thì xảy ra vụ tai nạn chết người thương tâm nói trên."

4. Cây cối gây thiệt hại trong tình trạng thời thiết cực đoan dẫn đến xác định trách nhiệm bồi thường khó khăn

Đúng vậy, cây cối thường gây thiệt hại trong tình trạng thời thiết cực đoan, mưa dông, nên việc xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại thường rất khó khăn, bởi vì cơ quan có trách nhiệm hoặc là cho rằng đó là do sự kiện bất khả kháng, hoặc là đùn đẩy trách nhiệm cho nhau.

Việc đùn đẩy trách nhiệm này là hệ quả tất yếu của quy định tại Điều 626 Bộ luật dân sự trước đây (chỉ quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại của chủ sở hữu), trong khi đó Nghị định số 64/2010/NĐ-CP ngày 11 tháng 6 năm 2010 về quản lý cây xanh đô thị lại quy định về trách nhiệm của đơn vị được giao quản lý cây xanh trong việc chăm sóc, kiểm tra và xác định tình trạng phát triển của cây để có biện pháp theo dõi, bảo vệ và xử lý kịp thời.

Liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do những cây xanh đổ gẫy gây ra, theo http://www.tienphong.vn/xa-hoi/cay-do-bep-xe-chet-nguoi-ai-phai-boi- thuong-thiet-hai-646724.tpo, lãnh đạo Công ty Công viên cây xanh, đơn vị đang quản lý khoảng trên 46.000 cây xanh có bóng mát được trồng trên nhiều tuyến phố thuộc ở Hà Nội cho biết:

“Vừa qua, chúng tôi được thành phố giao tiếp quản thêm 1.700 cây xanh tại các khu đô thị mới như Dương Nội, Xa La (quận Hà Đông), khu đô thị Việt Hưng (quận Long Biên). Trong thời gian tới sẽ tiếp quản thêm cây xanh của nhiều khu đô thị khác nữa, nên việc quản lý và xử lý các sự cố cây xanh đổ gẫy trong mùa mưa bão cũng rất nặng nề. Hơn nữa, thời gian qua, mưa nhiều nên có những cây đổ bất thường, khó biết trước”. Khi đề cập về trách nhiệm trước những trường hợp cây xanh gẫy đổ gây thiệt hại cho người dân, lãnh đạo công ty này cho rằng, cho đến thời điểm này vẫn chưa có một quy định cụ thể nào về trách nhiệm của đơn vị quản lý cây xanh đối với những trường hợp cây đổ, cành gẫy do thiên tai. Ông cũng cho rằng, “về mặt pháp lý, cây xanh trên tuyến phố thuộc quyền sở hữu của thành phố và chúng tôi chỉ quản lý theo đơn đặt hàng của thành phố. Việc tai nạn do cây xanh đổ trong dịp mưa bão là những tai nạn đáng tiếc”.

Như vậy, có thể nói tình trạng đùn đẩy trách nhiệm như đề cập ở trên là do quy định không phù hợp trong Điều 626 của Bộ luật. Trong Điều 626 Bộ luật này, chỉ có chủ sở hữu mới phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra nên đơn vị được giao quản lý, chăm sóc cây cối như Công ty Công viên cây xanh từ chối trách nhiệm là điều đương nhiên. Ngay cả khi Công ty này vi phạm quy định tại khoản 3 Điều 11 Nghị định số 64/2010/NĐ- CP ngày 11 tháng 6 năm 2010 về quản lý cây xanh đô thị thì cũng không có căn cứ pháp lý để buộc Công ty công viên cây xanh phải bồi thường thiệt hại vì Nghị định này không có quy định riêng về vấn đề trách thường thiệt hại.

Tuy nhiên hiện nay thực tế này sẽ thay đổi khi Bộ luật dân sự năm 2015 có liệu lực pháp luật. Tức là, khi Bộ luật dân sự năm 2015 có hiệu lực, cơ quan quản lý cây xanh phải thường xuyên kiểm tra tình trạng của cây, nếu phát hiện thấy có dấu hiệu nguy hiểm phải cắt tỉa, chặt hạ thì phải xử lý ngay để đảm bảo an toàn. Trong trường hợp Công ty Công viên Cây xanh Hà Nội không thực hiện đúng trách nhiệm của mình dẫn đến việc cây đổ gây thiệt hại thì phải bồi thường.

5. Bất cập trong giải quyết

Cũng giống như hầu hết các vụ việc liên quan đến tài sản gây thiệt hại, khi cây cối gây thiệt hại, các bên chủ thể cũng thường thỏa thuận bồi thường thiệt hại nên không yêu cầu tòa án giải quyết. Tuy nhiên, trong một số vụ việc được tòa án giải quyết, vẫn tồn tại những điểm bất cập trong việc áp dụng pháp luật.

Chúng ta cùng xem xét những điểm bất cập trong vụ việc sau:

Theo Tòa án nhân dân huyện Trà Ôn tinh Vĩnh Long, Bản án số 09/2012/HSST, ngày 27 tháng 3 năm 2012, có vụ việc sau:

“Khoảng 13 giờ 30 phút ngày 23 tháng 3 năm 2011, Ngãi đến phần đất của ông Liêm để mua cây cưa lấy củi. Khi cưa củi xong thì ông Liêm nhờ Ngãi dùng cưa máy (loại cưa cầm tay) cưa dùm cây dừa nhà ông Liêm và được Ngãi đồng ý. Trong lúc cưa dừa, Ngãi không buộc dây vào thân cây dừa để kéo và thông báo cho những người không liên quan ra khỏi khu vực nguy hiểm. Ngãi cưa (mở miệng) một phần thân dừa phía bên đất của ông Liêm, sau đó mới cưa phần thân dừa đối diện, khi cưa cây dừa sắp ngã thì lưỡi cưa bị kẹt giữa hai mặt cưa nên Ngãi nhờ ông Liêm, bà Khéo (mẹ ruột của Ngãi), Luật, Vinh và Ngọc (vợ Ngãi) đến xô cây dừa cho ngã về phần đất của ông Liêm để lấy lưỡi cưa ra, nhưng cây dừa không ngã nên mọi người buông tay ra thì cây dừa ngã về phần đất của bà Hai, trúng vào người bà Hai và cháu Toàn khi đang ngồi cho vịt ăn gần đó. Sau khi sự việc xảy ra, bà Hai và cháu Toàn được đưa đi cấp cứu nhưng đã tử vong. Căn cứ vào các kết luận giám định, điều tra và các chứng cứ khác, Tòa án nhân dân huyện Trà Ôn tỉnh Vĩnh Long đã xét xử vụ án bằng Bản án số 09/2012/HSST ngày 27 tháng 3 năm 2012, trong đó về phần bồi thường thiệt hại, Tòa án đã vận dụng Điều 610 và Điều 626 bộ luật dước đây (là năm 2005) để buộc Ngãi bồi thường một nửa thiệt hại là 35.694.500 đồng và vợ chồng ông Liêm, bà Loan liên đới bồi thường 35.694.500 đồng.”

Nghiên cứu nội dung vụ việc và các đánh giá của Hội đồng xét xử được thể hiện trong nội dung bản án, ta thấy một số vấn đề còn tồn tại như sau:

Vấn đề thứ nhất, Hội đồng xét xử vận dụng Điều 626 bộ luật trước đây để giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại là chưa phù hợp. Bởi vì, trong nội dung vụ việc được miêu tả có đoạn “Trong lúc cưa dừa, Ngãi không buộc dây vào thân cây dừa để kéo và thông báo cho những người không liên quan ra khỏi khu vực nguy hiểm”, đồng thời trong phần xét thấy, Hội đồng xét xử nhận định “Hành vi của bị cáo là nguyên nhân chỉnh trực tiếp làm cây ngã đè chết nhiều người”.

Như vậy, theo nội dung vụ việc được miêu tả và theo nhận định của Hội đồng xét xử, thiệt hại xảy ra trong trường họp này phải là thiệt hại do hành vi cưa dừa gây ra mà không phải do bản thân cây dừa tự gây thiệt hại. Do đó, phải xác định đây là trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật gây ra mà không phải do cây cối gây ra, và cở sở pháp lý để áp dụng giải quyết tranh chấp về bồi thường thiệt hại trong vụ việc này phải là Điều 604 bộ luật mà không phải Điều 626.

Vấn đề thứ hai, mặc dù khẳng định ông Liêm và bà Loan là chủ sở hữu cây dừa, nhưng thiệt hại không phải do cây dừa tự đổ, gẫy gây ra, mà hoàn toàn do hành vi cưa cây dừa không cẩn thận nên gây ra thiệt hại. Do đó, việc Hội đồng xét xử buộc vợ chồng ông Liêm phải bồi thường một nửa thiệt hại mặc dù phù họp với thực tế, nhưng cũng không có cơ sở pháp lý rõ ràng, bởi vì vợ chồng ông Liêm không phải là người cưa cây dừa. Hơn nữa, Hội đồng xét xử buộc vợ chồng ông Liêm phải liên đới bồi thường một nửa thiệt hại cho người bị hại nhưng lại không đưa ra cơ sở pháp lý của việc bồi thường liên đới là không hợp lý.

Trân trọng!