1. Khái quát về hoạt động phòng chống tham nhũng ở Anh

Vương quốc Anh bao gồm 4 xứ: Anh, Xứ Wales, Xcốtlen và Bắc Ailen, là một trong những quốc gia ít xảy ra tham nhũng. Theo nghiên cứu, đánh giá của một số tổ chức quốc tế (như Tổ chức Minh bạch quốc tế, Tạp chí Forbes…) về tình trạng tham nhũng ở các nước trên thế giới đều xếp Anh ở nhóm các nước đứng đầu thế giới về chỉ số minh bạch, nước ít xảy ra tham nhũng (năm 2011, Anh xếp thứ 16/183 quốc gia và vùng lãnh thổ). Hiện nay ở Anh chưa có khái niệm thống nhất về tham nhũng. Biểu hiện của tham nhũng tập trung ở hành vi đưa và nhận hối lộ. Vì vậy, khi nói về tham nhũng, ở Anh chủ yếu là nói về đưa và nhận hối lộ.

2. Quan điểm, chủ trương chống tham nhũng của Vương quốc Anh

- Quan điểm, chủ trương: Chính phủ Anh xác định tham nhũng là một tội phạm nguy hiểm và chống tham nhũng là ưu tiên hàng đầu, góp phần đảm bảo sự phát triển của xã hội. Để cụ thể hóa quan điểm đó Chính phủ đã đưa ra các chủ trương cụ thể, như:

+ Ban hành các đạo luật về phòng, chống tham nhũng. Hiện nay ở Anh có 04 đạo luật về phòng, chống tham nhũng, hối lộ. Đó là: Luật ngăn ngừa tham nhũng trong xét xử của Tòa án, quy định các biện pháp ngăn chặn các quan tòa không sử dụng quyền lực để nhận hối lộ; Luật chống hối lộ của công chức địa phương (1889), quy định các biện pháp ngăn ngừa hoạt động nhận hối lộ và hành vi hối lộ các quan chức địa phương; Luật chống hối lộ quan trung gian, quy định về ngăn ngừa giao nhận hối lộ qua trung gian; Luật chống hối lộ (2010), quy định các biện pháp ngăn ngừa hoạt động đưa và nhận hối lộ. Ngoài ra ở Anh còn áp dụng Luật chống tội phạm (2002), quy định các biện pháp xử lý tội phạm liên quan đến kinh tế để xử lý tham nhũng.

+ Thành lập và tăng cường năng lực cho một số cơ quan, đơn vị để thực hiện nhiệm vụ phòng, chống tham nhũng (không thành lập cơ quan chuyên trách chống tham nhũng) như: Cục phòng ngừa gian lận nghiêm trọng (SFO); Đội phòng ngừa và điều tra án tham nhũng thuộc Cảnh sát London; Cảnh sát đô thành Anh; Đội phòng ngừa tham nhũng và tính trách nhiệm trong tài chính thuộc Bộ Hợp tác và Phát triển quốc tế; Văn phòng Nội các. Ngoài ra, ở Anh còn 40 đơn vị cảnh sát ở các vùng có quyền điều tra các cáo buộc về tham nhũng ở địa phương.

3. Các biện pháp chống tham nhũng ở Anh

+ Minh bạch thông tin, chủ động phát hiện tham nhũng.

Đây là biện pháp được Chính phủ Anh đặc biệt chú trọng. Các khoản thu nhập của công chức, viên chức nhà nước đều phải được kê khai minh bạch và được kiểm soát bằng hệ thống các tài khoản tại ngân hàng. Bất kỳ một công chức, viên chức nào khi bị chất vấn, điều tra bởi các cơ quan chức năng đều phải có nghĩa vụ chứng minh nguồn thu nhập của tài sản đang sở hữu. Biện pháp này nhằm phòng ngừa và phát hiện tham nhũng.

+ Sử dụng sức mạnh của người dân trong phòng, chống tham nhũng.

Chính phủ Anh và các cơ quan chức năng luôn đề cao vai trò của người dân trong việc phát hiện và xử lý tham nhũng. Qua thống kê của các cơ quan chức năng, tỷ lệ thành công trong phát hiện gian lận, tham nhũng qua nguồn tin tố cáo khoảng 50%. Những người tố cáo tham nhũng, gian lận được bảo vệ theo luật pháp Anh.

+ Thành lập cơ quan Thanh tra Quốc hội theo 3 vùng, độc lập với nhau, trực thuộc Quốc hội (Hạ viện) nhằm kiểm soát, phòng ngừa và phát hiện tham nhũng.

+ Tăng cường năng lực kiểm toán nhà nước để phòng, chống tham nhũng.

Chính phủ Anh cho rằng, đánh giá mức độ gian lận cần đặt trong mối liên hệ với những điểm yếu về chính sách. Theo đó, điểm đầu tiên dễ dàng nhận thấy đó là sự thiếu nguồn nhân lực, tài chính để thẩm định dự án. Chính vì vậy, để chủ động lấp khoảng trống này, họ đã tăng cường lực lượng kiểm toán để phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng, gian lận một cách có hiệu quả.

+ Chủ động phong tỏa và thu hồi tài sản.

Luật pháp Anh quy định, khi có các cáo buộc hoặc căn cứ nghi ngờ tham nhũng, các cơ quan chức năng có thể lập tức phong tỏa tài sản để điều tra và thu hồi tài sản trong trường hợp kết luận có hành vi tham nhũng. Các cơ quan chức năng Anh coi việc thu hồi tài sản tham nhũng là mục tiêu ưu tiên hàng đầu trong đấu tranh với các hành vi tham nhũng, gian lận.

+ Tăng nặng hình phạt tiền đối với hành vi tham nhũng.

Luật pháp Anh quy định không giới hạn về mức phạt tiền đối với các hành vi tham nhũng, gian lận nhằm hạn chế, ngăn chặn các hành vi tham nhũng, gian lận.

+ Đảm bảo mức thu nhập cao cho cán bộ, công chức để hạn chế tình trạng tham nhũng trong công chức nhà nước.

+ Đề cao vai trò của xã hội và báo chí trong việc giám sát hoạt động công quyền của các cơ quan nhà nước và công chức nhà nước. Đề cao và tiêu chuẩn hóa tính liêm chính của các nghị sĩ, chính khách và đội ngũ công chức để phòng ngừa và hạn chế tham nhũng.

4. Tham nhũng khu vực tư

Theo lý thuyết kinh tế, tham nhũng được nhìn nhận trên hai quan điểm đó là: Tham nhũng là yếu tố ngoại sinh và cũng là nhân tố nội sinh trong chính trị. Nếu áp dụng một trong hai quan điểm trên, tham nhũng được chia thành ba loại cơ bản như sau: Một là, tham nhũng để đẩy nhanh tiến độ; hai là, tham nhũng hành chính và ba là tham nhũng nhằm “bẻ cong pháp luật”. Cụ thể:

Đối với tham nhũng để đẩy nhanh tiến độ: Là việc thực hiện một quyền cụ thể nào đó mà công dân hoặc pháp nhân nào đó có quyền được hưởng một lợi ích cụ thể là vật chất hoặc phi vật chất nhưng không phải là “ăn cắp”. Ví dụ: Một người nào đó đút lót cho công chức phụ trách cấp phép đăng ký kinh doanh để được cấp giấy phép nhanh hơn theo quy định, tức là không có rào cản pháp lý nào đối với việc cấp phép đăng ký kinh doanh của công chức đó, thì đây chính xác là loại tham nhũng để đẩy nhanh tiến độ. Một hình thức cụ thể và rõ hơn của nó là hối lộ người có quyền để họ “ưu tiên” giải quyết vấn đề gì đó nhưng hoàn toàn hợp pháp. Nói cách khác, các công chức nhận đút lót mới làm công việc của họ hoặc làm công việc đó nhanh hơn thường lệ, thay vì không làm hoặc chưa làm ngay.

Đối với tham nhũng hành chính: Là vi phạm các quy định của pháp luật, hoặc việc thực thi pháp luật mang nặng tính thiên vị. Đây là tham nhũng trong bộ máy hành chính Nhà nước và là loại tham nhũng được nói tới nhiều nhất - đại đa số những đóng góp về lý thuyết trong lĩnh vực này đều bàn về tham nhũng trong bộ máy hành chính Nhà nước. Loại tham nhũng này phù hợp với mô hình cấp trên - cấp dưới trong tham nhũng vì toàn bộ việc thực hiện tham nhũng đều do các công chức gây ra. Hậu quả trực tiếp nghiêm trọng nhất của loại tham nhũng này là các đạo luật và chính sách của nhà nước không được thực hiện một cách công bằng.

Đối với tham nhũng nhằm “bẻ cong pháp luật”: Mục đích thay đổi các quy định của pháp luật thành những quy định phục vụ cho quyền lợi của những kẻ tham nhũng. Có thể hiểu “bẻ cong luật pháp” như sau, đó là “Các đạo luật và chính sách của nhà nước chịu sự chi phối của một số ít chính trị gia hoặc những doanh nhân rất có có thế lực đã hối lộ các đại biểu quốc hội. Nói cách khác, các chính sách của Nhà nước chắc chắn được ban hành để phục vụ thiểu số những kẻ có thế lực chứ không phải nhân dân nói chung”. Mặc dù hệ thống như vậy tồn tại trên thực tế và loại tham nhũng này có thể lý giải một số nhân tố cơ bản trong chính sách công ở nhiều quốc gia. Pháp luật của nhà nước có thể bị bẻ cong trước tình trạng vận động hành lang ồ ạt và tham nhũng.

5. Quy định của Anh về PCTN trong khu vực tư

Nội luật hóa UNCAC, pháp luật nhiều nước trên thế giới đã xây dựng một hệ thống pháp luật, gồm nhiều văn bản pháp luật chuyên ngành hoặc một luật chuyên ngành để điều chỉnh vấn đề này.

Luật chống hối lộ 2010 là công cụ pháp lý quan trọng nhất trong việc PCTN của Vương quốc Anh. Sự ra đời của Luật được đánh giá là việc thể hiện vai trò hàng đầu của Anh trong việc xóa bỏ tham nhũng và hỗ trợ sự phát triển thương mại quốc tế. Luật cũng thể hiện chính sách xử lý nghiêm khắc và toàn diện đối với các hành vi hối lộ nói chung và hối lộ trong kinh doanh nói riêng (tăng mức phạt tù cao nhất lên 10 năm so với 7 năm theo Luật cũ).

Pháp luật Anh quy định bốn loại hành vi: (1) đưa hối lộ, (2) nhận hối lộ, (3) đưa hối lộ cho công chức nước ngoài để đạt được hoặc duy trì công việc hoặc một lợi ích trong hoạt động kinh doanh, (4) không ngăn ngừa hối lộ của tổ chức thương mại. Trách nhiệm về tội “không ngăn ngừa hối lộ của tổ chức thương mại” không thay thế cho trách nhiệm về các tội hối lộ khác nếu các tội phạm đó được thực hiện nhân danh tổ chức và vì lợi ích của tổ chức. Chủ thể chịu trách nhiệm hình sự về tội “không ngăn ngừa hối lộ của tổ chức thương mại” chính là các tổ chức thương mại. Đây có thể xem là một điển hình của việc quy định trách nhiệm của pháp nhân về sự tắc trách để xảy ra tham nhũng.

Bên cạnh đó, năm 2011, Bộ Tư pháp Anh đã ban hành Hướng dẫn về những thủ tục (biện pháp) mà các tổ chức thương mại liên quan có thể áp dụng để ngăn ngừa hối lộ. Hướng dẫn được áp dụng đối với các tổ chức thương mại thuộc mọi khu vực và mọi quy mô. Mục đích của việc ban hành hướng dẫn này là để giúp các tổ chức thương mại phòng ngừa nguy cơ hối lộ khiến họ trở thành chủ thể của tội “không ngăn ngừa hối lộ”. Hướng dẫn xác định các chính sách, biện pháp phòng ngừa hối lộ cần được thực thi một cách thích đáng, thường xuyên và có kiểm soát cũng như các thủ tục (biện pháp) phải rõ ràng, khả thi, dễ tiếp cận và có thể thực thi một cách hiệu quả. Trong đó, Hướng dẫn đưa ra các nguyên tắc bắt buộc các tổ chức thương mại phải áp dụng, bao gồm: Các thủ tục (biện pháp) tương xứng; Cam kết cấp cao; Đánh giá nguy cơ; Cẩn trọng thích đáng ; Truyền thông (gồm cả tập huấn; Kiểm soát và giám sát.