Theo Văn phòng thúc đẩy dân chủ Nghị viện OPPD, thuộc Nghị viện Châu Âu thì liêm chính và khách quan thường được cho là giá trị cốt lõi của bất kỳ dịch vụ dân sự nào. Điều này thậm chí còn có thể áp dụng nhiều hơn đối với công chức Nghị viện, những người mà vì những đặc quyền về vị trí việc làm, đặc biệt gần gũi với việc bảo vệ lợi ích công cộng (1).
1. Tiêu chuẩn công chức Nghị viện
Thông thường, ở các Nghị viện, việc tuyển chọn, đề bạt nhân sự thuộc thẩm quyền của Tổng Thư ký, trừ các thư ký, trợ lý giúp việc trực tiếp cho mỗi nghị sĩ sẽ do nghị sĩ đó quyết định. Kinh nghiệm của các nước trên thế giới cho thấy, ngoài các tiêu chuẩn chung của nền hành chính công vụ, cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn tuyển dụng đối với các cán bộ giúp việc phù hợp với yêu cầu và nhiệm vụ của Nghị viện, như là một trong những động lực để nhân viên Nghị viện gắn bó với công việc và thu hút được người đủ năng lực về với Nghị viện(2). Ở Nghị viện các nước, bên cạnh bộ quy tắc ứng xử và đạo đức cho công chức chung, còn có bộ quy tắc ứng xử dành riêng cho công chức lập pháp.
Bộ quy tắc chung này sẽ được áp dụng cho tất cả các nhân viên Nghị viện không phân biệt công việc hay trách nhiệm hoặc đơn vị công tác của nhân viên đó. Bộ quy tắc ứng xử sẽ phác thảo những nhiệm vụ của nhân viên Nghị viện liên quan đến hành vi, thái độ, đạo đức, nhận quà tặng và các vấn đề khác làm ảnh hưởng đến sự liêm chính khi thực hiện nhiệm vụ. Thông thường, nhân viên Nghị viện (trong một số trường hợp bao gồm cả vợ hoặc chồng của họ bị giới hạn bởi các đạo luật gắn với các dịch vụ công cộng). Ví dụ tại Bồ Đào Nha, nhân viên Nghị viện bị giới hạn bởi một số quy định của pháp luật gồm những quy định tại bộ quy tắc ứng xử về dịch vụ công, luật tổ chức của Nghị viện, nội quy nhân viên và điều lệ về lao động công cộng.
Hiến pháp Nhật Bản đã nêu rõ “tất cả công chức không phải là những người phụng sự cho một bộ phận, mà là những người phụng sự cho toàn thể nhân dân”(3). Theo pháp luật Nhật Bản, các công chức phục vụ cho Nghị viện khác với các công chức phục vụ cho các cơ quan hành chính thông thường và chịu sự điều chỉnh bởi luật riêng. Công chức Nghị viện có những nguyên tắc đạo đức riêng, và đó là những quy định tối thiểu trong quá trình phục vụ như:
1) Thi hành chức vụ một cách chính trực;
2) Không sử dụng chức vụ, địa vị vào các mục đích cá nhân;
3) Không có các hành vi khiến nhân dân nghi ngờ, không tín nhiệm;
4) Hết lòng thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung;
5) Hành động trên cơ sở ý thức về sự tín nhiệm đối với công vụ. Bên cạnh những nguyên tắc đạo đức trên, công chức Nghị viện còn có nghĩa vụ cụ thể được quy định tại Luật công chức Quốc hội gồm:
(i) Nghĩa vụ tuân theo pháp lệnh và mệnh lệnh của cấp trên;
(ii) Nghĩa vụ bảo mật;
(iii) Cấm các hành vi thất tín;
(iv) Hạn chế các hoạt động chính trị;
(v) Hạn chế quan hệ với các tổ chức kinh doanh;
(vi) Cấm kiêm nhiệm và
(vii) Phải chuyên tâm với công việc.
Ngoài ra, các công chức Nghị viện còn phải có nghĩa vụ báo cáo về quà biếu, báo cáo về mua bán cổ phiếu, báo cáo về tài sản… Theo đó, các vị trí phó phòng trở lên phải trình Báo cáo về quà biếu trong trường hợp nhận của nhân viên có kí kết hợp đồng với Hạ viện tiền hoặc quà biếu, thiết đãi có giá trị từ 5000 yên (tương đương 40 đô la) trở lên; Các viên chức từ Cục phó trở lên phải trình Chủ nhiệm Văn phòng Hạ viện Báo cáo về mua bán cổ phiếu trong trường hợp được nhượng lại cổ phiếu có giá trị 1 triệu yên (tương đương 8.500 đô la) hoặc nhận được các cổ phiếu chưa lên sàn. Các viên chức từ Cục phó trở lên phải trình Chủ nhiệm Văn phòng Hạ viện Báo cáo tài sản kê khai giá trị tài sản, các khoản thuế của năm trước; công chức được bổ nhiệm phải trình lên Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Báo cáo tài sản vào tháng 3 hằng năm ghi rõ giá trị tài sản và tiền thuế của năm trước(19). Nhìn chung, công chức Nghị viện sẽ phải tuân thủ có một số nguyên tắc chung như sau(4):
i) Phục vụ công Công chức Nghị viện trước hết là một người phục vụ công, tuy nhiên, khác với công chức của Chính phủ, công chức Nghị viện có đặc thù là hỗ trợ cơ quan lập pháp trong việc thúc đẩy lợi ích chung của cả quốc gia.
ii) Phải trung thành với Quốc hội Nhiệm vụ của cơ quan lập pháp là đại diện cho người dân trong việc tham gia quyết định các vấn đề quan trọng của quốc gia. Nhiệm vụ của nhân viên làm việc cho Nghị viện là để phục vụ, hỗ trợ Nghị viện thực hiện “sứ mệnh” của mình. Do đó, nhân viên Nghị viện phải tuyệt đối trung thành, không được thực hiện bất kỳ một hành động mang lại tiếng xấu, ảnh hưởng đến danh dự của Nghị viện.
iii) Phải là người đáng tin cậy Một nhân viên của cơ quan lập pháp phải cảm thấy được vị trí, vai trò của mình để xây dựng được mối quan hệ tin tưởng, tự tin, trách nhiệm đối với Nghị viện và phải có trách nhiệm hành động theo cách giúp nhân viên đó cảm thấy xứng đáng với sự tin tưởng của tổ chức mình phục vụ. Nhân viên của Nghị viện được giao các nhiệm vụ khác nhau và các nhiệm vụ đều đóng vai trò quan trọng trong quá trình Nghị viện đưa ra các quyết định vì lợi ích chung của quốc gia.
Khi thực hiện nhiệm vụ của mình, các nhân viên phải hỗ trợ tối đa về kiến thức, kỹ năng với các công việc của Nghị viện. Do đó, để xứng đáng với mối quan hệ đặc biệt này, nhân viên Nghị viện phải đáp ứng các nghĩa vụ để tạo được niềm tin ở các thành viên của Nghị viện, ở đồng nghiệp và ở công chúng.
iv) Giữ gìn phong cách giao tiếp Công chức Nghị viện phải tôn trọng quyền của các cá nhân có ý kiến khác nhau, lời nói phải thành thật, không có lời buộc tội hay bóp méo khi phục vụ Nghị viện.
Nhân viên Nghị viện phải chứng tỏ mình là người lịch sự, từ việc lựa chọn ngôn ngữ một cách cẩn thận trong giao tiếp và hiểu rằng mỗi hành động của mình sẽ phản ánh “bộ mặt” của Nghị viện. Mỗi một công chức Nghị viện, ngoài việc thực hiện nghĩa vụ của một công chức đối với Nghị viện (là tổ chức nơi mình công tác) còn phải có nghĩa vụ với các đồng nghiệp của mình và có nghĩa vụ với công chúng.
2. Nghĩa vụ của công chức đối với Nghị viện
- Trung thực: Một công chức Nghị viện đáng tin cậy phải thể hiện các tiêu chuẩn
cao nhất của sự trung thực và tính cầu thị, trách nhiệm trong tất cả các hoạt động của mình khi thực hiện nhiệm vụ. Không được sử dụng tài sản công vào mục đích riêng hoặc làm các việc phục vụ cho lợi ích cá nhân, không nỗ lực hết mình trong việc thực hiện nhiệm vụ của mình nhưng vẫn nhận thù lao. Một công chức đáng tin cậy không nói dối, thiếu trung thực và gây tổn hại đến uy tín của cơ quan.
- Kín đáo Một công chức
Nghị viện đáng tin cậy là kín đáo từ lời nói đến hành động khi thực hiện nhiệm vụ của mình, phải thực hiện theo đúng quy định pháp luật và phù hợp với chính sách, quy định của cơ quan. Duy trì tính bảo mật của thông tin liên lạc giữa các nhân viên và các nghị sĩ.
- Vô tư, thẳng thắn
Công chức Nghị viện phải đảm bảo tính vô tư trong hỗ trợ nghị sỹ, đưa ra những lời tư vấn thẳng thắn để các nghị sĩ thực hiện vai trò của mình. Sự vô tư, thẳng thắn còn thể hiện ở việc chia sẻ đầy đủ các kiến thức, có thể là cung cấp thông tin cần thiết hoặc đưa ra những lời tư vấn cho các nghị sĩ để đưa ra quyết định. Yêu cầu về nghĩa vụ vô tư, thẳng thắn có thể mâu thuẫn với yêu cầu về sự kín đáo. Tuy nhiên thực tế hai nghĩa vụ này không mâu thuẫn nhau. Sự khác biệt là đối với yêu cầu vô tư, thẳng thắn, một nhân viên Nghị viện sẵn sàng chia sẻ kiến thức của mình và các kỹ năng mình có cho các nghị sĩ; còn yêu cầu kín đáo là việc nhân viên biết giữ thông tin của cá nhân nghị sỹ hoặc của tổ chức chỉ chia sẻ khi thích hợp và được cho phép.
- Khách quan
Công chức Nghị viện cung cấp các thông tin, tư vấn một cách khách quan cho các nhà lập pháp, phải độc lập với niềm tin, lợi ích của cá nhân công chức hoặc độc lập với lợi ích của các bên thứ ba. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của mình, công chức Nghị viện sẽ gặp nhiều tình huống khó khăn gây hiểu lầm, hoặc ảnh hưởng đến cá nhân nghị sĩ hoặc tổ chức mà có thể làm giảm niềm tin, khi đó phải cẩn thận đánh giá hiệu quả của các hoạt động, không được nhận quà tặng hoặc các ưu đãi có lợi cho riêng mình hoặc nhận sự vận động từ các tổ chức bị ảnh hưởng từ các quyết sách của nghị sĩ. Do đó, yêu cầu của công chức Nghị viện là phải đảm bảo tính khách quan khi hành động. Nhìn chung, thông thường, đơn vị quản lý, tuyển dụng công chức sẽ phải xem xét, đánh giá toàn diện và yêu cầu công chức Nghị viện phải dành toàn bộ thời gian của mình phụng sự cho Nghị viện, tránh các yếu tố dễ làm “thỏa hiệp” với tính khách quan.
- Có năng lực
Công chức Nghị viện phải là người có năng lực và phấn đấu để duy trì và học hỏi thêm các kiến thức và kỹ năng cần thiết để thực hiện nhiệm vụ của mình. Mỗi một nhân viên cần phải tự nhận thức được khả năng, mức độ chuyên môn của mình để có thể cung cấp được những thông tin cho các nghị sĩ khi cần thiết. Họ phải biết được khi nào và những việc gì mình có thể tự làm được, những việc gì cần phải tìm sự trợ giúp từ bộ phận khác.
- Chăm chỉ, tận tụy
Mỗi công chức phải có trách nhiệm và nỗ lực hết mình làm việc chăm chỉ, tận tụy khi được giao nhiệm vụ, sử dụng thời gian một cách hiệu quả và hoàn tất công việc một cách kịp thời, nhanh nhất có thể. Đặc thù của công chức Nghị viện là quá trình làm chính sách, đưa ra các quyết sách của Nghị viện thường có những yêu cầu gây khó khăn cho cán bộ công chức như cần phải cẩn thận, kỹ lưỡng, thông tin chính xác, kịp thời. Các công việc giao cho công chức thường hạn chế về mặt thời gian và nguồn lực để có thể thảo luận và tìm giải pháp hợp lý. Do đó, mỗi nhân viên phục vụ cho Nghị viện cần phải nỗ lực hết mình, làm tốt nhất trong thời gian và nguồn lực sẵn có.
- Công bằng
Công chức Nghị viện phải đảm bảo tính công bằng khi phục vụ các nghị sĩ. Khi cung cấp dịch vụ hoặc chia sẻ thông tin cho các nghị sĩ, mỗi công chức phải đảm bảo rằng, các dịch vụ và thông tin có chất lượng tương đương nhau đối với tất cả các nghị sĩ, không được phân biệt, đối xử, đưa tình cảm cá nhân của mình vào phong cách phục vụ. Tất cả các nghị sĩ đều có quyền yêu cầu và nhận các dịch vụ từ một nhân viên và hy vọng rằng sản phẩm đó là sự nỗ lực hết mình của cán bộ, công chức đó và không mang yếu tố chính trị, tôn giáo, phân biệt chủng tộc, nguồn gốc dân tộc, giới tính hoặc khả năng về thể chất.
3. Nghĩa vụ của công chức Nghị viện với nhau
- Tôn trọng
Một nhân viên Nghị viện phải tôn trọng và đánh giá cao những nỗ lực, khó khăn của đồng nghiệp về những nhiệm vụ mà đồng nghiệp họ thực hiện. Bởi vì mỗi nhân viên của Nghị viện là những người đang ở vị trí phù hợp nhất để hiểu hoàn cảnh của các nhân viên khác trong Nghị viện.
- Hỗ trợ
Công chức Nghị viện phải hỗ trợ đồng nghiệp thực hiện nhiệm vụ, thực hiện công việc được giao, sẵn sàng giúp đỡ, chia sẻ đồng nghiệp khi cần. Nếu một nhân viên không có sự hỗ trợ đồng nghiệp hoặc gây cản trở nỗ lực của đồng nghiệp khi thực hiện nhiệm vụ chính là đã làm giảm khả năng của chính nhân viên đó trong công tác của mình. Công chức của Nghị viện không được tìm cách làm hại danh tiếng của đồng nghiệp hoặc làm ảnh hưởng đến điều kiện làm việc của đồng nghiệp vì những mục đích cá nhân.
4. Nghĩa vụ của công chức Nghị viện với công chúng
Công chức Nghị viện phải là người lịch sự và thể hiện sự tôn trọng đối với công chúng. Thực tế ở Nghị viện một số nước, có một số nhân viên được thuê để cung cấp dịch vụ trực tiếp cho công chúng; tiếp xúc trực tiếp với công chúng, do đó, phải có sự tôn trọng công chúng, báo chí, các nhân viên của các cơ quan nhà nước khác. Phải có nhiệm vụ và cố gắng đáp ứng các yêu cầu của công chúng, trường hợp yêu cầu không thuộc thẩm quyền xử lý hoặc không có thông tin cung cấp, nhân viên của Nghị viện phải giúp hỗ trợ công chúng trong việc tìm kiếm đơn vị hỗ trợ.
5. Tuyển dụng, chế độ đãi ngộ
Về chế độ tuyển dụng, ở hầu hết các nước, công chức phục vụ Nghị viện được Nghị viện tuyển dụng theo một chế độ đặc biệt để đáp ứng những yêu cầu đặc thù của Nghị viện, khác với chế độ tuyển dụng công chức bình thường. Một số Nghị viện chỉ tuyển dụng công chức của mình mà không dùng công chức của cơ quan hành pháp và các công chức khác. Một số Nghị viện khác có thể sử dụng công chức của Chính phủ hoặc từ cơ quan khác như thẩm phán chẳng hạn, bên cạnh các công chức được tuyển dụng đặc biệt. Tại Thụy Điển, Quốc hội nước này vừa sử dụng những người có kinh nghiệm công tác ở Quốc hội đồng thời tranh thủ những nguồn lực ở bên ngoài. Nghị viện Pháp, Đức và một số nước khác chỉ tuyển dụng cho những công việc mang tính chất hành chính và nghiên cứu nội bộ, còn các công việc khác phục vụ hậu cần hoặc thời vụ như vật chất, ăn uống, đi lại, dọn dẹp vệ sinh… thì tổ chức đấu thầu cho các công ty tư nhân đảm nhiệm259. Chế độ chính sách dành cho công chức Nghị viện là một chế độ đặc biệt. Nghị viện nhiều nước đều đảm bảo cho công chức của mình sự ổn định cũng như khả năng thăng tiến trong công việc. Tiêu biểu như ở Pháp, Quốc hội nước này cho phép công chức của mình được thay đổi vị trí công tác sau 3 năm làm việc ở một bộ phận nào đó. Thậm chí có nơi như Quốc hội Đức, việc luân chuyển cán bộ qua nhiều bộ phận phục vụ tương ứng với chuyên môn để thử thách và phát hiện năng lực thực sự của họ là một chính sách được áp dụng phổ biến.
Ở Pháp, Nga, Italia… những công chức có đủ khả năng và điều kiện thì có thể tham gia ứng cử nghị sĩ. Bên cạnh đó, nhiều Nghị viện còn đảm bảo cho viên chức mình sự độc lập tuyệt đối về mặt xã hội, tức là họ được hưởng một hệ thống hỗ trợ xã hội đặc biệt (như ở Anh, Italia, Pháp…) hoặc cũng có thể hưởng hệ thống bảo hiểm chung như các công chức hành chính khác, nhưng bên cạnh đó họ còn được hưởng các chế độ bảo hiểm bổ sung và các quyền lợi khác. Việc đào tạo, bồi dưỡng cho công chức Nghị viện được chú trọng và do Nghị viện đảm nhiệm. Xuất phát từ tính chất đặc biệt của Nghị viện mà đội ngũ công chức phục vụ cơ quan này đòi hỏi phải có những tri thức, những kỹ năng khác với công chức hoạt động trong ngành hành pháp, tư pháp. Bởi vậy mà kế hoạch và nội dung đào tạo cho công chức Nghị viện phải được xây dựng và thiết kế phù hợp đặc điểm và yêu cầu hoạt động của Nghị viện. Việc đào tạo, bồi dưỡng cho công chức của Nghị viện được thực hiện với hai hình thức cơ bản:
(i) công chức học việc qua những người tiền nhiệm qua quá trình công tác;
(ii) tổ chức các khóa đào tạo riêng, không đào tạo, bồi dưỡng chung với công chức Chính phủ.
Những nét đặc thù trên cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của hệ thống công chức Nghị viện trong đội ngũ công chức nhà nước. Họ chính là cánh tay đắc lực của các nghị sĩ, là bộ máy giúp việc chịu trách nhiệm đảm bảo các điều kiện về vật chất, kỹ thuật-thông tin, tổ chức và hành chính cho Nghị viện(5).
