1. Khái quát về mô hình công chứng La tinh

Trong hệ thống công chứng La tinh, các công chứng viên hoạt động chịu ảnh hưởng của luật La Mã và các khái niệm pháp luật của Châu Âu lục địa; nhờ sự đồng bộ này mà họ có thể thức hành nghề gần giống nhau, tập hợp lại trong một “Mái nhà chung” với tên gọi là Liên đoàn công chứng La tinh quốc tế, gồm công chứng của các nước ở châu Âu, châu Mỹ, châu Phi và châu Á. Công chứng La tinh tồn tại ở tất cả các nước thuộc Cộng đồng châu Âu trừ Đan Mạch và Vương quốc Anh.

Công chứng viên thực hiện tại đất nước mình các chức năng giống như các công chứng viên của Pháp; chỉ có những khác biệt ở thể thức đào tạo, bổ nhiệm hay khả năng có được hành nghề dưới hình thức công ty nghề nghiệp dân sự hay không. Về quy chế, các công chứng viên có quy chế tương đối khác nhau tùy theo từng nước.

Hầu hết, đó là những người hành nghề tự do, họ được cơ quan nhà nước có thẩm quyền bổ nhiệm và không được chuyển nhượng hay để thừa kế văn phòng của mình, trừ ở Pháp và ở Bỉ. Để gia nhập vào nghề này, cần phải theo học luật từ 3 đến 5 năm (bằng cao học luật hoặc bằng cấp tương đương, ở Italia phải có bằng tiến sỹ), thời gian tập sự tối thiểu là từ 2 đến 3 năm. Ở một số nước, phải qua một kỳ thi (Tây Ban Nha, Italia, Hy Lạp, Bồ Đào Nha). Ở các nước đều có tổ chức nghề nghiệp được cấu trúc với các Hội đồng tự quản là một cơ quan cấp quốc gia do pháp luật quy định (Italia). Các công chứng viên có thể liên kết với nhau như ở Pháp, Italia, Hà Lan và cả ở Tây Ban Nha dưới hình thức công ty dân sự nghề nghiệp.

Tùy theo từng nước, công chứng viên có vai trò nổi bật đối với từng lĩnh vực: Ở Tây Ban Nha, công chứng viên là các luật gia có trình độ rất cao, thường là giảng viên ở trường đại học. Ở một số nước, công chứng viên có những hoạt động quan trọng bên ngoài lĩnh vực mà pháp luật quy định bắt buộc phải công chứng. Ở Pháp và Bỉ, công chứng viên thực hiện giám định và môi giới về bất động sản. Các công chứng viên ở Hà Lan có vai trò quan trọng là tư vấn cho doanh nghiệp. Trong những lĩnh vực không phải là độc quyền của mình, các công chứng viên phải cạnh tranh với các luật sư.

 

2. Công chứng viên ở các nước theo hệ La tinh

Công chứng viên được Nhà nước uỷ thác một phần quyền lực và trao cho con dấu riêng có khắc tên công chứng viên đó. Với tư cách là uỷ viên công quyền, công chứng viên có nhiệm vụ cung cấp dịch vụ công, thể hiện ở việc chính họ được người đứng đầu Nhà nước hoặc Bộ trưởng Tư pháp bổ nhiệm và được đặt dưới sự kiểm tra, giám sát của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Với tư cách là người bảo vệ quyền lợi của các cá nhân và an toàn pháp lý của các quan hệ hợp đồng, Nhà nước uỷ quyền cho công chứng viên-một nhà chuyên nghiệp do chính Nhà nước bổ nhiệm và giám sát để thực hiện chức năng công vụ đó.

Công chứng trong khuôn khổ một nghề tự do được thể hiện rõ trong việc họ thực hiện chức năng mang tính công thông qua quyền tự do tổ chức hoạt động trong nội bộ Phòng Công chứng, tự do trả tiền công tính theo lao động, khả năng cạnh tranh lành mạnh, trách nhiệm cá nhân về bồi thường thiệt hại do văn bản đã được công chứng gây ra.

Công chứng viên là những nhà luật pháp rất gần gũi với cuộc sống. Sứ mệnh của họ là giúp mọi người lựa chọn và định đoạt tài sản của mình theo cách hợp lý nhất, đồng thời họ có nghĩa vụ tư vấn cho các bên giao kết hợp đồng một cách vô tư, không thiên vị, lưu ý họ về phạm vi, các hệ quả, rủi ro mà hợp đồng có thể đặt ra để bảo vệ lợi ích của tất cả các bên trong hợp đồng, dù đó là bên bán hay bên mua. Với nghĩa vụ tư vấn này, công chứnưg viên không chỉ làm nhiệm vụ cùng ký vào hợp đồng, xác nhận ý chí của các bên trong hợp đồng, mà còn có nhiệm vụ giúp đỡ các bên thể hiện ý chí đó trong hợp đồng, lựa chọn các thể thức ký kết hợp đồngphù hợp tuỳ thuộc vào mục đích của hợp đồng, vào các quy định pháp luật áp dụng cho hợp đồng.

Công chứng viên có nhiệm vụ hoà giải sự bất đồng về quan điểm của các bên trong quá trình soạn thảo hợp đồng, để đảm bảo sự công bằng trong hợp đồng, đảm bảo tôn trọng quyền lợi chính đáng của mỗi bên giao kết. Yêu cầu về hợp đồng công bằng là một yêu cầu rất quan trọng của công chứng, do vậy, công chứng viên thực sự giữ vai trò trọng tài và trung gian hoà giải các bên. Hoạt động này nhằm mục đích bảo vệ quyền lợi cho các bên giao kết, làm cho quan điểm của các bên xích lại gần nhau, sớm đạt được sự thống nhấtcao ngay khi ký kết, tránh xảy ra tranh chấp hợp đồng sau này.

Công chứng viên có nhiệm vụ bảo quản lâu dài các văn bản công chứng, phải cấp bản sao từ bản gốc của các văn bản do mình ký. Các văn bản do công chứng viên lập là các văn bản công, không thuộc sở hữu của riêng của họ, cũng không thuộc sở hữu của các bên mà tài sản quốc gia. Như vậy, công chứng viên là người quản giữ tài sản quốc gia đó.

Theo quy định của pháp luật hoặc theo sự tự nguyện của khách hàng, công chứng viên đem laị cho các văn bản và hợp đồng tính xỏc thực, có giá trị như văn bản do các cơ quan công quyền khác cấp, đảm bảo cho các hợp đồng một sự an toàn trong mọi tình huống, hạn chế được đến mức thấp nhất những tranh chấp dân sự, làm giảm bớt gánh nặng quá tải về xét xử của các Toà án.  Công chứng viên giữ vai trò quan trọng để đảm bảo trật tự pháp lý, đó là vai trò bổ trợ tư pháp như một thẩm phán về hợp đồng, nhằm phòng ngừa tranh chấp. Chính vai trò mang tính chất phòng ngừa này của công chứng viên là một ưu điểm trong hệ thống luật Châu Âu lục địa so với hệ thống luật Anh - Mỹ.

Công chứng viên không chỉ là người có đủ tinh thông về pháp luật mà còn có sự thanh khiết về đạo đức. Sự trong sáng về đạo đức đòi hỏi ở họ không chỉ lòng trung thực mà cả thái độ công minh, vô tư, sự tôn trọng triệt để các bí mật được biết, lòng can đảm để dám chịu trách nhiệm khi đặt bút ký và đóng dấu vào hợp đồng.

 

3. Giám sát hoạt động của Công chứng viên

Công chứng viên phải tuân thủ một mức phí bắt buộc. Đối với những văn bản được dành riêng cho hoạt động của công chứng viên, cả công chứng viên và khách hàng đều phải tôn trọng mức phí do các cơ quan nhà nước định ra. Mức phí này có chức năng phân phối lại và tạo điều kiện thuận lợi cho những người nghèo tiếp cận pháp luật và hưởng dịch vụ công chứng. Công chứng viên phải lập văn bản dù cho đó là vụ việc có giá trị rất nhỏ, tiền lệ phí ít, đó là một nghĩa vụ gắn chặt với nhiệm vụ vì lợi ích công của họ.

Hoạt động của Công chứng La tinh được Nhà nước kiểm tra chặt chẽ. Mọi hoạt động được đặt dưới sự kiểm tra của Bộ Tư pháp và các cơ quan tư pháp địa phương. Các cơ quan chức năng của nhà nước và tự quản thực hiện việc thanh tra thường niên và đột xuất đói với kế toán và các văn bản đã soạn thảo do . Trong trường hợp có sự vi phạm pháp luật hay thiếu sót, các chế tài có thể được áp dụng: đó là khiển trách, cảnh cáo, tạm đình chỉ hoặc bị cách chức.

Sau khi nghiên cứu, phân tích các đặc điểm cơ bản của hệ thống công chứng La tinh, chúng ta nhận thấy trong hệ thống này có những ưu điểm, nhược điểm chính sau đây:

 

4. Ưu điểm của mô hình công chứng La tinh

- Tính quyền lực công được thể hiện rõ thông qua việc Nhà nước bổ nhiệm công chứng viên, trao cho họ quyền lực công và coi họ như công chức. Công chứng viên sử dụng con dấu mang hình quốc huy, đó là biểu tượng của quyền lực nhà nước.

- Cơ chế tự chủ về tài chính đã giảm được gánh nặng cho Nhà nước, huy động được nguốn vốn cá nhân để đầu tư phát triển Phòng Công chứng, gắn trách nhiệm cá nhân với việc mua bảo hiểm nghề nghiệp và bồi thường trách nhiệm dân sự.

- Lệ phí công chứng do Nhà n­ước quy định đã tạo cho mọi công dân trên toàn lãnh thổ đều được quyền bình đẳng hưởng dịch vụ công chứng với mức lệ phí như nhau.

- Văn bản công chứng là chứng cứ viết được lưu giữ lâu dài, có giá trị chứng cứ hiển nhiên và giá trị cưỡng chế thi hành, đem lại an toàn pháp lý cho các giao dịch, đảm bảo tính hợp pháp, phòng ngừa tranh chấp và vi phạm pháp luật, làm lành mạnh hoá các quan hệ dân sự, kinh tế, thương mại.

- Công chứng La tinh yêu cầu công chứng viên lập ra các hợp đồng, văn bản mang tính kỹ thuật cao, viện dẫn các điều luật được áp dụng đối với từng chi tiết. Để khẳng định tính xác thực của hợp đồng, công chứng viên phải kiểm tra không chỉ các thông tin về khách hàng, mà cả hiện trạng pháp lý của tài sản-đối tượng của hợp đồng cho dù nó đã được công bố như thế nào.

- Những người giao kết hợp đồng được luôn được bảo vệ lợi ích khi có sự hiện diện của một người chuyên nghiệp có trình độ, được Nhà nước giao nhiệm vụ đem lại tính xác thực cho các hợp đồng và đảm bảo sự an toàn pháp lý. Công chứng viên là người được chọn ra từ những ứng cử viên tốt nhất, có những hiểu biết pháp lý sâu sắc, hiểu biết xã hội và nhạy cảm nghề nghiệp.

- Việc tìm kiếm sự cân bằng của các thoả thuận và xác định ý chí đích thực của các bên giúp tránh xảy ra các tranh chấp về sau. Công chứng La tinh công nhận ưu thế của chứng cứ viết.

 

5. Nhược điểm của mô hình công chứng La tinh

- Tính hình thức của hệ thống luật viết làm cho nhiều quy định về thể thức được đặt ra, buộc công chứng viên phải hoàn thành trước và sau khi ký. Điều đó cần thời gian và nhân lực để thực hiện một loạt các tác nghiệp, làm cho các yêu cầu công chứung chậm được giải quyết.

- Thiếu tính thực dụng và mềm dẻo đối với những hợp đồng mà những khách hàng là doanh nhân. Vì công việc quá kỹ càng trong thời gian dài để đạt đến sự xác thực của một hợp đồng, các doanh nhân có thể mất đi cơ hội trong môi trường thương mại hoặc kinh doanh.

Bài viết tham khảo: Tìm hiểu mô hình công chứng trên thế giới và kinh nghiệm tham khảo cho Việt Nam; Hoàng thị Chung - Phòng Kiểm soát thủ tục hành chính khối Nội chính.