Tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan quy định như thế nào?

Trong bức tranh tổng thể của hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ (SHTT) tại Việt Nam, chế định về Tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả và quyền liên quan (Collective Management Organizations - CMOs) đang trải qua một giai đoạn chuyển mình mang tính lịch sử. Sự sửa đổi, bổ sung của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019 và 2022 (Luật SHTT 2022) đối với Điều 56 không đơn thuần là sự điều chỉnh về mặt kỹ thuật lập pháp, mà còn phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong tư duy quản lý nhà nước, từ cơ chế "hành chính hóa" sang cơ chế "dân sự hóa" có kiểm soát, đồng thời thích ứng với các tiêu chuẩn khắt khe của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA và CPTPP.

1. Cơ sở pháp lý

Điều 56 Luật SHTT 2022 ra đời để hợp pháp hóa vai trò trung gian của CMO nhằm giải quyết bài toán này. CMO hoạt động như một "cổng kết nối" (clearing house), gom các quyền đơn lẻ thành một kho quyền khổng lồ để cấp phép sỉ. Tuy nhiên, việc tập trung quyền lực này dẫn đến nguy cơ độc quyền. Do đó, cấu trúc của Điều 56 được thiết kế như một cơ chế "kiềm tỏa và đối trọng": vừa trao quyền cho CMO để giảm chi phí giao dịch, vừa siết chặt giám sát để ngăn chặn lạm quyền.

Tính chất phi lợi nhuận: Đây là điểm nhấn quan trọng nhất. Trước đây, nhiều tranh cãi nảy sinh về việc CMO có được kinh doanh hay không. Luật mới khẳng định CMO không được tìm kiếm lợi nhuận cho chính mình. Mọi khoản thu (sau khi trừ chi phí hành chính) phải được hoàn trả cho chủ sở hữu quyền. Điều này đặt ra yêu cầu khắt khe về hạch toán kế toán mà các luật sư cần lưu ý khi tư vấn cho khách hàng là các hội viên CMO: họ có quyền yêu cầu kiểm toán dòng tiền để đảm bảo không có lợi nhuận nào bị giữ lại trái phép.

Nguyên tắc thỏa thuận thành lập: Điều này khẳng định bản chất dân sự tự nguyện. Nhà nước không thành lập CMO; Nhà nước chỉ cấp phép hoạt động. Điều này tách biệt CMO khỏi các tổ chức chính trị - xã hội bao cấp, đưa nó về đúng bản chất của một hội nghề nghiệp dân sự.

Để thấy rõ xu hướng lập pháp, chúng ta so sánh các phiên bản luật thông qua bảng dưới đây:

2. Phạm vi hoạt động theo ủy quyền và quan hệ pháp lý giữa các chủ thể

2.1. Bản chất của hợp đồng ủy quyền quản lý tập thể

Quan hệ giữa tác giả (bên ủy quyền) và CMO (bên được ủy quyền) là xương sống của Điều 56. Tuy nhiên, đây không phải là ủy quyền dân sự thông thường theo Bộ luật Dân sự, mà là một dạng ủy quyền đặc thù.

Tính độc quyền trong ủy quyền: Thông thường, các CMO sẽ yêu cầu tác giả ủy quyền độc quyền đối với các quyền được quản lý. Điều này có nghĩa là một khi đã ủy quyền cho VCPMC (Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam), nhạc sĩ không được tự mình cấp phép cho bên thứ ba hoặc ủy quyền cho tổ chức khác đối với cùng một loại quyền.  Điều này thường gây tranh chấp. Luật sư cần tư vấn kỹ cho tác giả về phạm vi "độc quyền" này. Luật SHTT 2022 cho phép tác giả rút lại một phần quyền hoặc giới hạn phạm vi lãnh thổ/thời gian. Đây là "kẽ hở" chiến lược để tác giả tối ưu hóa lợi ích (ví dụ: tự quản lý quyền trên YouTube, nhưng ủy quyền cho CMO thu phí trên truyền hình).

Phạm vi ủy quyền: Điều 56 khoản 2 quy định CMO chỉ được thực hiện các quyền trong phạm vi được ủy quyền. Quy định này chấm dứt tình trạng CMO tự ý đi kiện thay cho các tác giả chưa là hội viên (trừ một số trường hợp ngoại lệ về quyền sao chép tác phẩm và quyền liên quan trong các trường hợp đặc biệt được quy định tại Nghị định 17/2023/NĐ-CP).

2.2. Mối quan hệ với người sử dụng 

Người sử dụng ở đây bao gồm đài truyền hình, nền tảng phát nhạc số , chuỗi nhà hàng, khách sạn, v.v. Điều 56 thiết lập một quan hệ "đối tác - đối tượng quản lý" phức tạp.

Nghĩa vụ cung cấp thông tin: Một điểm mới quan trọng là người sử dụng có nghĩa vụ cung cấp danh sách tác phẩm đã sử dụng cho CMO. Đây là cơ sở để tính tiền nhuận bút chính xác.

Thực tiễn: Các quán Karaoke thường không thể cung cấp danh sách bài hát chính xác. Giải pháp thực tế là áp dụng công nghệ "nhận diện âm thanh"  hoặc thu phí khoán. Luật sư cần tư vấn cho doanh nghiệp giải pháp công nghệ để tuân thủ quy định này nhằm tránh bị áp mức phí phạt hoặc mức phí khoán cao.

3. Quyền và nghĩa vụ của Tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan

Khoản 3 Điều 56 quy định một loạt các nghĩa vụ chi tiết và quyền hạn cần thiết nhằm đảm bảo CMO hoạt động hiệu quả, công bằng và tuân thủ nguyên tắc phi lợi nhuận, đặc biệt nhấn mạnh vào tính minh bạch trong mọi khâu quản lý và phân phối tiền bản quyền.

Minh bạch và công khai trong vận hành: Nghĩa vụ đầu tiên và quan trọng nhất của CMO là đảm bảo tính công khai, minh bạch trong toàn bộ hoạt động quản lý và điều hành. Sự minh bạch này không chỉ áp dụng đối với cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà còn phải được thực hiện với chính thành viên đã ủy quyền và các tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng tác phẩm. Điều này nhằm tạo niềm tin, đảm bảo rằng tiền bản quyền được quản lý một cách trung thực và trách nhiệm.

Xây dựng hồ sơ và kế hoạch quản lý chi tiết: Để đảm bảo tính minh bạch, CMO bị yêu cầu phải xây dựng và duy trì các hệ thống thông tin chi tiết. Cụ thể, CMO phải công khai danh mục của các tác giả, chủ sở hữu quyền đã ủy quyền; danh sách tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng mà tổ chức đang quản lý; phạm vi và hiệu lực hợp đồng ủy quyền. Đặc biệt, CMO phải có kế hoạch và công khai kết quả hoạt động thu, phân chia tiền bản quyền, cho thấy rõ cách thức và số lượng tiền đã được thu và phân phối.

Quy trình xây dựng và phê duyệt biểu mức phí: Về phí, CMO phải chủ động xây dựng biểu mức và phương thức thanh toán tiền bản quyền. Biểu mức này không được tùy tiện áp dụng mà phải trình Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt. Việc phê duyệt này phải dựa trên các nguyên tắc hợp lý và cân bằng quyền lợi đã được quy định tại Điều 44 của Luật, đảm bảo rằng mức phí không gây cản trở sự phát triển kinh doanh nhưng vẫn bảo vệ lợi ích của chủ sở hữu quyền.

Nguyên tắc thu và phân chia tiền bản quyền: Hoạt động cốt lõi là thu và phân chia tiền bản quyền phải được thực hiện theo điều lệ của tổ chức và văn bản ủy quyền của thành viên. Quy định nhấn mạnh phải có thỏa thuận rõ ràng về mức hoặc tỷ lệ phần trăm, phương thức và thời gian phân chia tiền bản quyền, và phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc công khai, minh bạch. Đối với các khoản thu từ tổ chức tương ứng của nước ngoài hoặc tổ chức quốc tế, việc thu và phân chia phải tuân theo quy định của pháp luật về quản lý ngoại hối.

Chi phí quản lý và điều hành: CMO được phép giữ lại một khoản tiền trên tổng số tiền bản quyền thu được để bù đắp cho các chi phí thực hiện nhiệm vụ của tổ chức. Khoản tiền giữ lại này phải dựa trên sự thỏa thuận của các tác giả/chủ sở hữu đã ủy quyền. Mức giữ lại có thể được xác định bằng một tỷ lệ phần trăm trên tổng số tiền thu được. Sau khi trừ khoản chi phí quản lý này, CMO có nghĩa vụ phân chia số tiền bản quyền còn lại cho các chủ sở hữu quyền.

Giám sát nhà nước và trách nhiệm giải trình: Để đảm bảo hoạt động tuân thủ pháp luật, CMO có nghĩa vụ báo cáo hằng năm và đột xuất về hoạt động đại diện tập thể cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền và phải chịu sự thanh tra, kiểm tra của các cơ quan này.

Mở rộng hợp tác và tính dân chủ nội bộ: CMO được phép mở rộng các hoạt động hỗ trợ phát triển văn hóa, khuyến khích sáng tạo và các hoạt động xã hội khác. Về mặt quốc tế, CMO được quyền hợp tác và ký kết các thỏa thuận đại diện có đi có lại với các tổ chức tương ứng của quốc tế và các quốc gia khác để mở rộng phạm vi bảo hộ. Cuối cùng, CMO phải thiết lập cơ cấu tổ chức bộ máy đảm bảo tính dân chủ bằng việc cho phép các thành viên ủy quyền được quyền ứng cử, bầu cử vào các chức danh lãnh đạo, quản lý, và kiểm soát của tổ chức.

4. Trách nhiệm phân phối

Một trong những vấn đề gây nhức nhối và thách thức lớn nhất đối với tính minh bạch của mô hình quản lý tập thể quyền tác giả và quyền liên quan trên toàn cầu, cũng như tại Việt Nam, chính là sự tồn tại của khoản tiền thu được nhưng không xác định được người thụ hưởng. Khoản doanh thu này, dù được thu hợp pháp từ người sử dụng, nhưng không thể phân phối về tay tác giả, chủ sở hữu quyền do thiếu dữ liệu chính xác về mức độ sử dụng thực tế.

Để giải quyết triệt để vấn đề này, Điều 56 khoản 4 của Luật Sở hữu trí tuệ đã đặt ra yêu cầu pháp lý chặt chẽ, buộc các Tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả (CMO) phải xây dựng và công khai phương án phân phối các khoản thu này.

• Nguyên tắc phân phối dựa trên dữ liệu thực tế: Luật quy định rõ rằng việc phân phối phải dựa trên mức độ sử dụng thực tế của các tác phẩm. Điều này tạo ra áp lực rất lớn lên hệ thống vận hành của CMO, đòi hỏi họ phải đầu tư và áp dụng công nghệ để thu thập dữ liệu chính xác về thời gian, tần suất, và địa điểm sử dụng tác phẩm. Thiếu dữ liệu minh bạch và chính xác sẽ khiến nguyên tắc này không được thực thi hiệu quả.
• Tính hợp lý của chi phí quản lý: Luật không quy định mức trần cụ thể cho chi phí quản lý (ví dụ: 10% hay 25%), mà giao quyền quyết định mức phí này cho Đại hội thành viên của CMO. Tuy nhiên, mức phí này phải được xác định trên nguyên tắc hợp lý.

Sự khác biệt về chi phí quản lý giữa các khu vực là một chỉ dấu rõ ràng cho thấy sự cần thiết phải cải tổ. Tại các nước phát triển, nhờ áp dụng công nghệ và quy trình tự động hóa, mức phí quản lý thường chỉ dao động từ 10% đến 15% tổng doanh thu. Ngược lại, tại Việt Nam, do chi phí vận hành thủ công và sự thiếu hụt công nghệ, có thời điểm mức phí này lên tới 25% đến 30%.

Áp lực từ Điều 56 về việc hoạt động theo nguyên tắc "phi lợi nhuận" sẽ buộc các CMO phải tiến hành chuyển đổi số mạnh mẽ. Việc này không chỉ giúp cắt giảm đáng kể chi phí vận hành mà còn nâng cao độ chính xác của dữ liệu sử dụng, từ đó tăng tỷ lệ phân phối doanh thu và giải quyết hiệu quả vấn đề "khoản tiền không xác định được người thụ hưởng," đảm bảo quyền lợi chính đáng cho các chủ sở hữu quyền.

Để minh họa cho cơ chế tài chính theo Điều 56, chúng ta xem xét bảng phân bổ dòng tiền điển hình:

5. Thách thức trong kỷ nguyên số và hội nhập quốc tế

Điều 56 không tồn tại trong môi trường tĩnh. Sự bùng nổ của Internet và các cam kết quốc tế đặt ra những thách thức mới.

Sự trỗi dậy của Spotify, Apple Music, Netflix, và đặc biệt là TikTok đã làm đảo lộn mô hình truyền thống. Điều 56 khuyến khích áp dụng công nghệ. Hiện nay, VCPMC đã hợp tác với các đối tác quốc tế để sử dụng hệ thống giám sát kỹ thuật số. Tuy nhiên, tranh chấp vẫn xảy ra khi dữ liệu của YouTube mâu thuẫn với dữ liệu của CMO. Dù Điều 56 tập trung vào CMO, nhưng nó liên quan mật thiết đến trách nhiệm của các nhà cung cấp dịch vụ trung gian  quy định tại Điều 198b. CMO cần phối hợp với ISP để thực hiện quy trình thông báo và gỡ bỏ hiệu quả.

Để hiểu rõ vị thế của Điều 56, cần so sánh với các mô hình quốc tế.

Kết luận

Điều 56 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 đánh dấu một bước trưởng thành vượt bậc của hệ thống pháp luật bản quyền Việt Nam. Nó chuyển dịch trọng tâm từ "quản lý cai trị" sang "quản lý phục vụ", đặt tính minh bạch và hiệu quả kinh tế lên hàng đầu.

Tuy nhiên, luật pháp chỉ là khung sườn, sự sống động của nó nằm ở thực tiễn áp dụng. Đối với các CMO, thách thức là phải chuyên nghiệp hóa và số hóa để xứng đáng với niềm tin của cộng đồng sáng tạo. Đối với người sử dụng, thách thức là thay đổi thói quen "xài chùa" sang văn hóa tôn trọng bản quyền. Và đối với các chuyên gia pháp lý của Minh Khuê, đây là cơ hội để khẳng định vai trò tiên phong trong việc kiến tạo các giải pháp pháp lý, cân bằng lợi ích giữa các bên, góp phần thúc đẩy nền công nghiệp văn hóa Việt Nam phát triển bền vững.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!