Tổ chức thu tiền công đức tại đền, chùa Lễ hội Xuân 2026: Quy định về tính minh bạch theo Thông tư 04/2023/TT-BTC

Sự chuyển mình trong quản lý tài chính tại các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo và di tích lịch sử - văn hóa tại Việt Nam đang tiến tới một giai đoạn mang tính bản lề khi mùa Lễ hội Xuân 2026 cận kề. Với hệ thống hơn 40.000 di tích đã được kiểm kê và gần 9.000 lễ hội diễn ra hàng năm, việc quản lý dòng tiền công đức không chỉ đơn thuần là bài toán kinh tế mà còn là vấn đề bảo tồn di sản và duy trì niềm tin trong cộng đồng. Sự ra đời của Thông tư 04/2023/TT-BTC của Bộ Tài chính đã đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam có một văn bản pháp lý cấp thông tư hướng dẫn chi tiết về quản lý, thu chi tiền công đức, tài trợ cho di tích và hoạt động lễ hội, thay thế cho các công văn hướng dẫn rời rạc trước đây vốn thiếu tính chế tài. Trong bối cảnh chuẩn bị cho mùa lễ hội lớn nhất năm 2026, các Ban quản lý di tích, các tổ chức tôn giáo và chính quyền địa phương đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chuẩn hóa mọi quy trình tài chính nhằm đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng và đúng pháp luật.

1. Tiền công đức là gì và phạm vi điều chỉnh của Thông tư 04/2023/TT-BTC?

Hiểu đúng bản chất của tiền công đức là bước đầu tiên và quan trọng nhất để thiết lập một hệ thống quản lý tài chính lành mạnh. Trong lịch sử, khái niệm này thường được hiểu một cách định tính, gắn liền với các hoạt động tâm linh, dẫn đến những khó khăn trong việc hạch toán và giám sát. Thông tư 04/2023/TT-BTC đã xác lập một khuôn khổ định nghĩa rõ ràng, giúp phân định ranh giới giữa tài chính công và tài chính tâm linh tự nguyện.

Định nghĩa tiền công đức, tài trợ cho di tích và hoạt động lễ hội

Theo quy định tại Thông tư 04, tiền công đức và tài trợ được hiểu là các khoản đóng góp tự nguyện bằng tiền, giấy tờ có giá, kim khí quý hoặc đá quý của các tổ chức, cá nhân dành cho mục đích bảo vệ, phát huy giá trị di tích hoặc tổ chức lễ hội. Điểm cốt lõi của khái niệm này nằm ở tính "tự nguyện", nghĩa là mọi hành vi ép buộc đóng góp dưới bất kỳ hình thức nào đều bị coi là vi phạm pháp luật và có thể bị xử phạt hành chính.

Tiền công đức không chỉ giới hạn ở tiền mặt bỏ vào hòm mà còn bao gồm các khoản tài trợ có mục đích cụ thể (ví dụ tài trợ để đúc chuông, xây nhà tổ) và các khoản đóng góp không có địa chỉ cụ thể cho quỹ chung của di tích. Việc xác định đúng tính chất của khoản tiền này giúp đơn vị quản lý áp dụng đúng chế độ kế toán và phương thức phân bổ nguồn thu sau này.

Phân biệt tiền công đức với các loại phí, lệ phí khác

Một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất trước đây là sự đánh đồng giữa tiền công đức với phí tham quan di tích hoặc lệ phí tham dự lễ hội. Sự phân biệt này được thể hiện rõ qua bảng so sánh dưới đây:

Việc minh bạch hóa sự khác biệt này đảm bảo rằng các Ban quản lý di tích không được phép biến tiền công đức thành một loại "phí ngầm" hay ép buộc khách thập phương phải đóng góp một mức cố định để được vào lễ bái.

Phạm vi điều chỉnh và các trường hợp ngoại lệ

Thông tư 04/2023/TT-BTC điều chỉnh hoạt động quản lý, thu chi tài chính cho tổ chức lễ hội và tiền công đức tại tất cả các di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh đã được xếp hạng hoặc nằm trong danh mục kiểm kê của UBND cấp tỉnh. Tuy nhiên, thông tư này không áp dụng đối với các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo không gắn liền với di tích đã xếp hạng hoặc không nằm trong danh mục kiểm kê.

Đặc biệt, Nhà nước tôn trọng quyền tự quyết của các cơ sở tôn giáo (như chùa thuộc Giáo hội Phật giáo) và di tích thuộc sở hữu tư nhân trong việc quản lý nội bộ, miễn là không vi phạm các quy định về bảo tồn di sản văn hóa và các nghĩa vụ báo cáo khi có sự kết hợp với ngân sách nhà nước hoặc di tích công lập.

2. Các hình thức tiếp nhận tiền công đức chuẩn pháp lý năm 2026

Bước sang năm 2026, công tác tiếp nhận tiền công đức đòi hỏi sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, đặc biệt là việc đẩy mạnh các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt để tăng cường tính kiểm soát và giảm thiểu rủi ro thất thoát.

Mở tài khoản tại Ngân hàng hoặc Kho bạc Nhà nước

Đây là yêu cầu bắt buộc đối với các đơn vị sự nghiệp công lập và các Ban quản lý di tích có tư cách pháp nhân. Việc mở tài khoản giúp phản ánh trung thực toàn bộ dòng tiền công đức được chuyển khoản hoặc thanh toán qua các phương thức điện tử (như quét mã QR tại các gian thờ). Số tiền mặt tạm thời chưa sử dụng cũng phải được gửi vào tài khoản này định kỳ để đảm bảo an toàn tài sản, thay vì lưu giữ số lượng lớn tại di tích vốn tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ hoặc trộm cắp.

Tài khoản tiền gửi phải được mở tại Kho bạc Nhà nước hoặc Ngân hàng thương mại để phản ánh rõ ràng việc tiếp nhận và sử dụng. Điều này cũng tạo cơ sở dữ liệu để các cơ quan tài chính địa phương thực hiện công tác giám sát định kỳ mà không cần can thiệp quá sâu vào hoạt động tâm linh hằng ngày.

Tiếp nhận bằng tiền mặt và quản lý hòm công đức

Tiền mặt vẫn là hình thức phổ biến nhất tại các lễ hội Xuân. Quy trình tiếp nhận tiền mặt theo tiêu chuẩn minh bạch bao gồm các bước:

• Cử người tiếp nhận: Phải có nhân sự chuyên trách hoặc bộ phận tiếp nhận có sổ ghi chép đầy đủ số tiền, tên người đóng góp (nếu họ yêu cầu ghi danh).
• Hòm công đức: Các hòm công đức phải được khóa và niêm phong theo quy định. Định kỳ hằng ngày hoặc hằng tuần (tùy theo lượng khách), đơn vị quản lý phải thực hiện kiểm đếm dưới sự giám sát của các thành viên Ban quản lý hoặc đại diện cộng đồng.
• Thu gom tiền đặt không đúng nơi: Đối với các khoản tiền người dân đặt trên tay tượng, ban thờ hoặc các nơi không đúng quy định, Ban quản lý phải có trách nhiệm thu gom kịp thời để bỏ vào hòm công đức hoặc ghi sổ tiếp nhận, nhằm đảm bảo nếp sống văn minh tại di tích.

Tiếp nhận giấy tờ có giá, kim khí quý và đá quý

Đối với các loại tài sản không phải tiền mặt như vàng, bạc, đá quý hoặc giấy tờ có giá (trái phiếu, sổ tiết kiệm), quy trình quản lý được quy định chặt chẽ hơn để tránh biến tướng. Đơn vị quản lý phải mở sổ ghi chép chi tiết tên loại tài sản, số lượng, giá trị tương ứng theo tài liệu do người hiến tặng cung cấp hoặc theo đánh giá của các tổ chức chuyên môn.

Tùy theo nguyện vọng của người công đức, tài sản này có thể được lưu giữ làm hiện vật trưng bày tại di tích hoặc tổ chức bán đấu giá, bán cho ngân hàng thương mại để lấy kinh phí thực hiện các nhiệm vụ tu bổ, tôn tạo di tích. Mọi hoạt động chuyển đổi tài sản này đều phải được thực hiện công khai và có sự phê duyệt của cấp có thẩm quyền.

3. Quy trình quản lý, thu chi tiền công đức đảm bảo tính minh bạch

Tính minh bạch của mùa Lễ hội Xuân 2026 phụ thuộc vào việc thiết lập một quy trình kiểm soát nội bộ nghiêm ngặt, từ khâu kiểm đếm đến việc phân bổ dòng tiền cho các mục đích sử dụng khác nhau.

Kiểm đếm định kỳ và chế độ sổ sách kế toán

Việc kiểm đếm tiền trong hòm công đức không được diễn ra một cách tùy tiện. Phải có biên bản kiểm đếm với đầy đủ chữ ký của các bên liên quan (đại diện Ban quản lý, kế toán, thủ quỹ và đại diện cộng đồng hoặc tổ chức tôn giáo nếu cần). Toàn bộ số liệu sau kiểm đếm phải được hạch toán ngay vào sổ kế toán.

Đối với các đơn vị sự nghiệp công lập, việc hạch toán thu, chi tiền công đức phải tuân thủ chế độ kế toán hành chính sự nghiệp hiện hành. Các khoản này được theo dõi dưới dạng "nguồn hoạt động khác được để lại của đơn vị". Đối với các Ban quản lý kiêm nhiệm không có bộ máy kế toán riêng, phải phân công cho một đơn vị có đại diện là thành viên Ban quản lý thực hiện việc mở sổ sách và báo cáo quyết toán hằng năm.

Phân định dòng tiền cho tu bổ di tích và hoạt động tôn giáo/tín ngưỡng

Một trong những điểm đổi mới quan trọng của Thông tư 04 là yêu cầu phân định rõ ràng các dòng tiền để tránh việc sử dụng sai mục đích. Tiền công đức sau khi tiếp nhận (trừ các khoản có địa chỉ cụ thể) thường được phân bổ theo tỷ lệ do UBND cấp tỉnh quy định.

Cơ cấu phân bổ điển hình tại một số địa phương (ví dụ tỉnh Bình Thuận theo Quyết định 26/2025/QĐ-UBND) thường bao gồm:

• Trích Quỹ tu bổ di tích tỉnh (khoảng 15%): Để tạo nguồn hỗ trợ cho các di tích khác trên địa bàn có thu nhập thấp hoặc đang xuống cấp nghiêm trọng.
• Chi hoạt động lễ hội (khoảng 50%): Áp dụng nếu di tích có lễ hội do Nhà nước tổ chức định kỳ.
• Chi hoạt động thường xuyên của di tích (khoảng 20%): Bao gồm lương nhân viên bảo vệ, vệ sinh, điện nước và bảo đảm an ninh trật tự.
• Chi đặc thù (khoảng 15%): Dùng cho các hoạt động từ thiện, khen thưởng hoặc các nhiệm vụ đột xuất phát sinh tại di tích.

Sự phân định này giúp đảm bảo rằng ngay cả khi nguồn thu lớn, tiền vẫn được ưu tiên cho việc bảo tồn di sản thay vì bị lãng phí vào các hoạt động không cần thiết.

4. Trách nhiệm của Ban quản lý di tích và Trụ trì trong dịp Lễ hội Xuân 2026

Lễ hội Xuân là thời điểm nhạy cảm, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể quản lý để đảm bảo cả về mặt tâm linh lẫn pháp lý.

Trách nhiệm trong việc công khai số thu, số chi

Công khai tài chính là vũ khí hiệu quả nhất để chống lại các hoài nghi của dư luận về "kinh doanh tâm linh". Các Ban quản lý di tích và các cơ sở tôn giáo có trách nhiệm niêm yết công khai tại di tích hoặc thông báo trên các phương tiện thông tin đại chúng về tổng số tiền tiếp nhận, các tổ chức/cá nhân đóng góp lớn và danh mục các hạng mục đã chi tiêu.

Việc công khai phải được thực hiện định kỳ và sau mỗi mùa lễ hội. Hình thức công khai có thể linh hoạt từ bảng tin tại cổng đền, chùa đến các báo cáo số trên trang thông tin điện tử của Sở Văn hóa hoặc UBND huyện.

Chế độ báo cáo định kỳ cho cơ quan tài chính và quản lý nhà nước

Hằng năm, các đơn vị được giao quản lý di tích phải lập dự toán thu, chi tiền công đức trình cấp có thẩm quyền phê duyệt. Sau khi kết thúc năm tài chính, báo cáo quyết toán phải được gửi về cơ quan tài chính và cơ quan quản lý văn hóa cấp trên để phục vụ công tác giám sát.

Đối với các di tích đồng thời là cơ sở tôn giáo, người đại diện (Trụ trì) có trách nhiệm phối hợp với Ban quản lý di tích trong việc minh bạch hóa phần đóng góp cho việc tu bổ, tôn tạo các hạng mục chung của di tích. Nhà nước không quản lý tiền nội bộ của tổ chức tôn giáo nhưng yêu cầu sự rõ ràng trong các khoản thu chi gắn liền với di sản quốc gia.

5. Xử lý vi phạm và các rủi ro pháp lý khi thiếu minh bạch tài chính tâm linh

Thiếu minh bạch trong quản lý tiền công đức không chỉ gây mất niềm tin nơi nhân dân mà còn dẫn đến những hậu quả pháp lý nặng nề cho các cá nhân và tổ chức liên quan.

Các chế tài hành chính theo quy định hiện hành

Nghị định 38/2021/NĐ-CP quy định cụ thể các mức xử phạt đối với vi phạm trong tổ chức lễ hội và quản lý di tích:

• Phạt từ 500.000đ đến 1.000.000đ: Nếu không báo cáo bằng văn bản kết quả tổ chức lễ hội đến cơ quan nhà nước.
• Phạt từ 1.000.000đ đến 3.000.000đ: Nếu bán vé, thu tiền tham dự lễ hội trái quy định.
• Phạt từ 3.000.000đ đến 5.000.000đ: Nếu lợi dụng hoạt động tổ chức lễ hội để trục lợi cá nhân.
• Phạt từ 5.000.000đ đến 10.000.000đ: Nếu ép buộc tổ chức, cá nhân đóng góp kinh phí tổ chức lễ hội.
• Phạt từ 15.000.000đ đến 20.000.000đ: Nếu thực hiện các nghi lễ có tính bạo lực, phản cảm hoặc tổ chức hoạt động mê tín dị đoan để thu lợi.

Ngoài phạt tiền, các đơn vị vi phạm còn bị buộc hoàn trả số tiền đã thu bất hợp pháp và có thể bị đình chỉ hoạt động tổ chức lễ hội trong các năm tiếp theo.

Hệ lụy về uy tín của cơ sở thờ tự và rủi ro hình sự

Khi tài chính tâm linh bị buông lỏng quản lý, rủi ro lớn nhất chính là sự "giải thiêng" và thương mại hóa, dẫn đến sự quay lưng của phật tử và khách thập phương. Một di tích để xảy ra tranh chấp về tiền bạc sẽ làm tổn hại nghiêm trọng đến hình ảnh trang nghiêm vốn có của tôn giáo.

Ở mức độ nghiêm trọng hơn, nếu hành vi chiếm đoạt tiền công đức hoặc sử dụng sai mục đích gây thất thoát tài sản lớn của Nhà nước (tại các di tích công lập), các cá nhân có liên quan có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội tham ô tài sản hoặc thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng theo Bộ luật Hình sự.