Tố giác tội phạm là gì? Có thể tố giác tội phạm đến cơ quan nào?

1. Tố giác tội phạm là gì?

Theo Khoản 1 Điều 144 Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) năm 2015, Tố giác về tội phạm là việc cá nhân phát hiện và tố cáo hành vi có dấu hiệu tội phạm với cơ quan có thẩm quyền. Định nghĩa này tuy ngắn gọn nhưng chứa đựng những yếu tố pháp lý cốt lõi mà bạn cần nắm rõ như sau:

Về chủ thể: Chủ thể thực hiện hành vi tố giác chỉ có thể là cá nhân. Đây là điểm đặc trưng quan trọng. Bất kỳ cá nhân nào, không phân biệt quốc tịch, nơi cư trú, hay năng lực hành vi, khi phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm đều có quyền thực hiện việc tố giác.

Về hành vi: Hành vi được mô tả là phát hiện và tố cáo. Yếu tố "phát hiện" mang hàm ý bạn có sự tri nhận, nhận biết về sự việc, có thể là người trực tiếp chứng kiến, là nạn nhân, hoặc có được thông tin xác thực về hành vi đó.5 Yếu tố "tố cáo" thể hiện ý chí chủ động của bạn trong việc thông báo sự việc đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Về đối tượng: Đối tượng của việc tố giác là "hành vi có dấu hiệu tội phạm". Tôi muốn nhấn mạnh rằng pháp luật không yêu cầu người tố giác phải có kiến thức chuyên sâu về luật hình sự. Bạn chỉ cần nhận thấy một hành vi có biểu hiện bất thường, đáng ngờ, có khả năng xâm phạm đến các quy định của Bộ luật Hình sự là đã có cơ sở để trình báo.

Bản chất pháp lý của tố giác tội phạm mang tính chất kép, thể hiện rõ vai trò nền tảng của công dân trong hoạt động tư pháp hình sự. Việc tố giác không chỉ là quyền mà còn là trách nhiệm của mỗi công dân trong việc tham gia bảo vệ trật tự, an toàn xã hội.

Theo quy định tại Điều 143 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, tố giác tội phạm là một trong những căn cứ pháp lý quan trọng nhất để cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng xem xét khởi tố vụ án hình sự. Khi thông tin tố giác có dấu hiệu rõ ràng và căn cứ xác thực, nó sẽ kích hoạt toàn bộ quá trình điều tra và xử lý hình sự.

Tuy nhiên, song song với việc khuyến khích công dân tích cực tham gia, pháp luật cũng ràng buộc trách nhiệm pháp lý đối với người tố giác. Nếu cố ý tố giác sai sự thật, người đó có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật, đây chính là biểu hiện của trách nhiệm kép trong hành vi tố giác tội phạm.

Ngoài ra, trong những trường hợp đặc biệt liên quan đến tội phạm nghiêm trọng hoặc tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, việc không tố giác tội phạm cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố khác nhau ở điểm nào?

Trong thực tiễn, nhiều người thường nhầm lẫn giữa ba khái niệm: tố giác tội phạm, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố. Mặc dù đây đều là nguồn thông tin ban đầu quan trọng để cơ quan có thẩm quyền xem xét khởi tố vụ án hình sự, song bản chất pháp lý của mỗi loại lại khác nhau. Việc phân biệt rõ ràng các khái niệm này giúp cá nhân, tổ chức lựa chọn hình thức cung cấp thông tin phù hợp nhất trong từng trường hợp cụ thể.

• Tin báo về tội phạm: Theo khoản 2 Điều 144 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, tin báo về tội phạm là thông tin về vụ việc có dấu hiệu tội phạm do cơ quan, tổ chức, cá nhân thông báo với cơ quan có thẩm quyền hoặc thông tin về tội phạm trên phương tiện thông tin đại chúng.
• Kiến nghị khởi tố:Theo khoản 3 Điều 144 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Kiến nghị khởi tố là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền kiến nghị bằng văn bản và gửi kèm theo chứng cứ, tài liệu liên quan cho Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát có thẩm quyền xem xét, xử lý vụ việc có dấu hiệu tội phạm.

Để làm rõ hơn sự khác biệt giữa các hình thức này, bạn có thể tham khảo bảng so sánh dưới đây:

Việc pháp luật phân định rạch ròi ba khái niệm này tạo ra một mạng lưới thu thập thông tin tội phạm đa kênh. Đối với công dân như bạn trong trườngg hợp này, tố giác là kênh trực tiếp và quan trọng nhất. Tin báo mở rộng phạm vi hơn, trong khi "kiến nghị khởi tố" là kênh giao tiếp chính thức giữa các cơ quan công quyền.

2. Tôi có thể tố giác tội phạm đến cơ quan nào?

Điều 145, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định rõ về trách nhiệm và thẩm quyền của các cơ quan trong việc tiếp nhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố: 

Mọi tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố phải được tiếp nhận đầy đủ, giải quyết kịp thời. Cơ quan, tổ chức có trách nhiệm tiếp nhận không được từ chối tiếp nhận...

Quy định này nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tố giác, báo tin, kiến nghị khởi tố, đồng thời bảo đảm không có hành vi bao che hay trì hoãn việc xử lý tội phạm.

Khoản 2 Điều 145 BLTTHS 2015 và hướng dẫn của Bộ Công an ngày 27/02/2025 quy định, cơ quan, tổ chức, cá nhân có thể tố giác, báo tin về tội phạm, kiến nghị khởi tố đến các cơ quan có thẩm quyền sau đây:

a) Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân, bao gồm:

• Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an;
• Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự xã hội; Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu; Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy;
• Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh;
• Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự xã hội, Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy Công an cấp tỉnh;
• Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an và Cơ quan An ninh điều tra Công an cấp tỉnh;
• Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra của Công an nhân dân;
• Công an xã, phường, thị trấn, Đồn Công an.

b) Viện kiểm sát nhân dân các cấp: Có quyền tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm và giám sát hoạt động tiếp nhận, giải quyết của cơ quan điều tra.

c) Các cơ quan, tổ chức khác:

Khi nhận được tố giác hoặc phát hiện tội phạm, có trách nhiệm tiếp nhận, lập biên bản, bảo vệ hiện trường (nếu có) và chuyển ngay cho cơ quan điều tra có thẩm quyền giải quyết.

Bạn cần lưu ý rằng tiếp nhận và giải quyết là hai giai đoạn khác nhau. Khoản 3 Điều 145 BLTTHS 2015 phân định rõ thẩm quyền giải quyết thuộc về Cơ quan điều tra, các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, và Viện kiểm sát trong một số trường hợp đặc biệt.

Với tư cách là luật sư, tôi khuyên người tố cáo nên lựa chọn cơ quan tiếp nhận như sau để việc tố giác đạt hiệu quả cao nhất:

• Ưu tiên 1 (Cơ quan có thẩm quyền giải quyết chính): Gửi đơn tố giác trực tiếp đến Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh hoặc Công an xã, phường, thị trấn nơi xảy ra vụ việc.
• Ưu tiên 2 (Nhanh chóng, thuận tiện): Trình báo trực tiếp tại Công an xã, phường, thị trấn hoặc Đồn Công an gần nhất. Đây là lực lượng gần dân nhất, tiếp nhận ban đầu và chuyển ngay hồ sơ đến cấp trên có thẩm quyền.
• Trường hợp đặc biệt: Đối với tội phạm phức tạp hoặc có yếu tố liên tỉnh, xuyên quốc gia, có thể gửi đơn trực tiếp đến Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp tỉnh hoặc Bộ Công an.

Lưu ý: Cơ quan điều tra Công an nhân dân tổ chức trực ban hình sự 24/24 giờ để tiếp nhận mọi tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố, người phạm tội tự thú, đầu thú hoặc bị bắt theo quyết định truy nã, cũng như các trường hợp phạm tội quả tang. Nếu việc giải quyết có dấu hiệu chậm trễ, thiếu khách quan, người tố giác có quyền gửi đơn đến Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp để giám sát.

Người tố giác có quyền yêu cầu được giữ bí mật danh tính và được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự, nhân phẩm của bản thân và người thân khi bị đe dọa. 

Khi tố giác, người dân cần thu thập và bảo quản cẩn thận các tài liệu, vật chứng, dữ liệu điện tử có liên quan, đồng thời trình bày trung thực, chính xác về những tình tiết mà mình biết, tuyệt đối không suy diễn hoặc thêm bớt thông tin. Nếu có thông tin không rõ ràng, nên nói rõ "Tôi không biết". 

Sau khi nộp đơn hoặc tường trình, nên yêu cầu cơ quan tiếp nhận cấp biên bản hoặc giấy xác nhận đã tiếp nhận tố giác để làm căn cứ theo dõi tiến trình giải quyết. Lưu ý, việc nộp đơn không đúng cơ quan có thẩm quyền giải quyết chính có thể làm chậm quá trình xử lý.

3. Có những cách nào để thực hiện việc tố giác tội phạm?

Để tạo điều kiện thuận lợi cho tổ chức, cá nhân khi tố giác, báo tin về tội phạm, pháp luật hiện hành và hướng dẫn của Bộ Công an (ngày 27/02/2025) cho phép thực hiện việc tố giác thông qua nhiều hình thức linh hoạt, phù hợp với điều kiện của từng người. Cụ thể gồm:

Tố giác trực tiếp bằng lời nói:

Cá nhân hoặc đại diện cơ quan, tổ chức có thể đến trực tiếp cơ quan có thẩm quyền như Cơ quan Cảnh sát điều tra, Viện kiểm sát, Công an xã, phường, thị trấn, Đồn Công an để trình bày sự việc. Cán bộ tiếp nhận có trách nhiệm lập biên bản ghi rõ nội dung tố giác, thời gian, địa điểm và chữ ký của người tố giác.

Tố giác bằng văn bản:

Người tố giác có thể soạn đơn tố giác hoặc kiến nghị khởi tố, nêu rõ nội dung vụ việc, người bị tố giác (nếu có), chứng cứ, tài liệu, dữ liệu liên quan. Đơn có thể nộp trực tiếp tại cơ quan có thẩm quyền hoặc gửi qua đường bưu điện hoặc qua thư điện tử nơi gần nhất.

Tố giác qua các phương tiện thông tin khác:

• Qua điện thoại: Gọi đến điện thoại trực ban hình sự 24/24 giờ của cơ quan công an, số 113 hoặc số điện thoại của công an địa phương nơi xảy ra vụ việc.
• Qua hình thức trực tuyến: Gửi thư điện tử (email) hoặc gửi thông tin tố giác qua cổng thông tin điện tử của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiếp nhận tố giác tội phạm. Hoặc qua ứng dụng VNeID, đây là hình thức mới, hiện đại, cho phép gửi tố giác, tin báo hoặc kiến nghị khởi tố trực tiếp bằng tài khoản định danh điện tử. Ứng dụng có chức năng ẩn danh, giúp bảo mật thông tin cá nhân của người tố giác khi cần thiết.

Tất cả các hình thức trên đều có giá trị pháp lý như nhau, và mọi cơ quan có trách nhiệm tiếp nhận không được từ chối tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm theo quy định tại Điều 145 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Soạn thảo Đơn tố giác tội phạm như thế nào?

Mặc dù pháp luật không quy định mẫu đơn bắt buộc, để đơn có giá trị pháp lý và dễ được tiếp nhận, xử lý, bạn cần trình bày rõ ràng, đầy đủ và có cấu trúc hợp lý gồm ba phần chính:

Phần thông tin hành chính:

• Ghi tên cơ quan nhận đơn (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Công an địa phương...).
• Cung cấp thông tin cá nhân của người tố giác: họ tên, ngày sinh, số CCCD/CMND, địa chỉ, số điện thoại.

Phần nội dung đơn:

• Tên đơn: ĐƠN TỐ GIÁC TỘI PHẠM.
• Thông tin người/tổ chức bị tố giác: Ghi rõ nếu biết.
• Nội dung sự việc: Trình bày chi tiết, trung thực, mạch lạc về thời gian, địa điểm, hành vi vi phạm và hậu quả.
• Chứng cứ kèm theo: Liệt kê tài liệu, hình ảnh, ghi âm, video hoặc nhân chứng liên quan.

Phần yêu cầu và cam kết:

Đề nghị: Nêu rõ yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý theo pháp luật.

Cam kết: Xác nhận toàn bộ nội dung là đúng sự thật và chịu trách nhiệm trước pháp luật về lời tố giác.

Ký và ghi rõ họ tên.

Thời hạn giải quyết tố giác tội phạm là bao lâu?

Theo Điều 147 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, pháp luật quy định các mốc thời gian cụ thể để cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh và ra quyết định, nhằm tránh tình trạng kéo dài, chậm trễ trong xử lý tố giác tội phạm. Cụ thể:

Thời hạn thông thường: Trong vòng 20 ngày kể từ ngày nhận được tố giác, cơ quan có thẩm quyền phải kiểm tra, xác minh và ra một trong các quyết định:

• Khởi tố vụ án hình sự;
• Không khởi tố vụ án hình sự;
• Tạm đình chỉ việc giải quyết.

Kéo dài thời hạn (lần 1): Đối với vụ việc phức tạp, thời hạn có thể được kéo dài nhưng không quá 02 tháng.

Gia hạn lần 2: Trong trường hợp đặc biệt, Viện trưởng Viện kiểm sát có thể cho phép gia hạn thêm một lần, cũng không quá 02 tháng.

Tổng thời hạn tối đa tính cả các lần gia hạn, không quá 04 tháng kể từ ngày cơ quan có thẩm quyền nhận được tố giác. Nếu vụ việc bị tạm đình chỉ và sau đó được phục hồi, thời hạn giải quyết không quá 01 tháng kể từ ngày ra quyết định phục hồi.

Tóm lại, tố giác tội phạm phải được giải quyết trong thời hạn từ 20 ngày đến tối đa 04 tháng, tùy vào mức độ phức tạp của vụ việc và sự cho phép gia hạn của Viện kiểm sát.

4. Quyền và nghĩa vụ của người tố giác tội phạm

Tố giác tội phạm có những quyền lợi gì?

Khi thực hiện việc tố giác tội phạm, bạn được pháp luật bảo vệ và bảo đảm các quyền lợi hợp pháp theo quy định tại Điều 56 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Cụ thể, người tố giác tội phạm có các quyền cơ bản sau:

Quyền yêu cầu giữ bí mật và được bảo vệ:

Đây là quyền lợi quan trọng nhất nhằm bảo đảm an toàn cho người tố giác và người thân của họ. Bạn có quyền:

• Yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giữ bí mật về việc tố giác cũng như thông tin cá nhân của mình.
• Yêu cầu áp dụng biện pháp bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản của bản thân và người thân thích trong trường hợp bị đe dọa, trả thù hoặc trù dập.

Quyền được thông báo kết quả giải quyết:

Sau khi tiếp nhận và xử lý thông tin tố giác, cơ quan có thẩm quyền phải thông báo bằng văn bản cho bạn về kết quả giải quyết (như: có hay không có dấu hiệu tội phạm, quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án, v.v.).

Quyền khiếu nại

Nếu cho rằng quyết định hoặc hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền trong quá trình giải quyết tố giác là trái pháp luật, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình, bạn có quyền làm đơn khiếu nại để được xem xét, giải quyết theo đúng trình tự tố tụng.

Tôi có nghĩa vụ gì khi thực hiện việc tố giác?

Bên cạnh các quyền lợi được pháp luật bảo đảm, người tố giác tội phạm cũng có những nghĩa vụ pháp lý quan trọng, thể hiện trách nhiệm của công dân trong việc tham gia vào hoạt động tư pháp hình sự. Cụ thể gồm:

Nghĩa vụ hợp tác với cơ quan có thẩm quyền: Người tố giác có trách nhiệm có mặt theo giấy triệu tập hoặc yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng để làm rõ nội dung tố giác, cung cấp thêm thông tin, tài liệu, chứng cứ (nếu có).

Nghĩa vụ trình bày trung thực và khách quan: Mọi thông tin, tình tiết do người tố giác cung cấp phải được trình bày trung thực, khách quan, đúng sự thật, không được suy diễn, thổi phồng hoặc cố tình che giấu thông tin quan trọng.

Nghĩa vụ chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung tố giác: Đây là nghĩa vụ cốt lõi và quan trọng nhất. Người tố giác phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu cố ý tố giác sai sự thật, bịa đặt hoặc vu khống người khác, gây thiệt hại cho cá nhân, tổ chức. Trong trường hợp nghiêm trọng, hành vi này có thể bị xử lý hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Về mặt lý luận, có thể xem đây "khế ước xã hội" giữa Nhà nước và công dân. Nhà nước trao cho công dân quyền năng tham gia vào quá trình thực thi pháp luật và cam kết bảo vệ công lý và trật tự xã hội. Đổi lại, bạn phải thực thi quyền năng đó một cách có trách nhiệm, với nghĩa vụ cốt lõi là sự trung thực. Đổi lại, công dân - bạn phải thực hiện quyền năng đó một cách có trách nhiệm, với nghĩa vụ trung thực là nền tảng. Sự trung thực không chỉ là yêu cầu đạo đức mà còn là trách nhiệm pháp lý, bảo đảm cho tính khách quan và công bằng của hoạt động tố tụng hình sự.

Nếu cố ý tố giác sai sự thật, tôi sẽ phải đối mặt với hậu quả pháp lý nào?

Pháp luật nghiêm cấm hành vi lợi dụng quyền tố giác tội phạm nhằm xâm hại quyền, lợi ích hợp pháp của người khác hoặc gây cản trở hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng. Người cố ý tố giác sai sự thật sẽ phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng với tính chất và mức độ vi phạm. Cụ thể:

Xử lý kỷ luật: Biện pháp này áp dụng đối với cán bộ, công chức, viên chức có hành vi tố giác sai sự thật trong khi thi hành công vụ hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vu khống, bịa đặt. Hình thức kỷ luật có thể bao gồm: khiển trách, cảnh cáo, hạ bậc lương, cách chức hoặc buộc thôi việc, tùy theo mức độ vi phạm.

Xử phạt vi phạm hành chính: Biện pháp này áp dụng đối với các hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo Pháp lệnh xử phạt vi phạm hành chính số 02/2022/UBTVQH15, người có hành vi cố ý tố giác sai sự thật có thể bị phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng.

Truy cứu trách nhiệm hình sự Tội vu khống (Điều 156 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017): Các khung hình phạt cụ thể gồm:

Đây là chế tài nghiêm khắc nhất, áp dụng khi người tố giác biết rõ thông tin là sai sự thật nhưng vẫn bịa đặt, vu cáo người khác phạm tội và tố cáo họ với cơ quan có thẩm quyền.

• Khung 1 (Cơ bản): Phạt tiền, cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.
• Khung 2 (Tăng nặng): Phạt tù từ 01 năm đến 03 năm nếu phạm tội có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc đối với nhiều người.
• Khung 3 (Đặc biệt tăng nặng): Phạt tù từ 03 năm đến 07 năm nếu vu khống gây hậu quả nghiêm trọng hoặc nhằm mục đích vụ lợi, trả thù.
• Hình phạt bổ sung: Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định trong thời hạn từ 01 đến 05 năm.

Từ góc độ chính sách hình sự, các quy định này phản ánh sự cân bằng giữa quyền và trách nhiệm của công dân trong việc tố giác tội phạm: pháp luật bảo vệ người tố giác trung thực, nhưng đồng thời xử lý nghiêm minh người lợi dụng quyền tố giác để gây hại cho người khác, nhằm bảo đảm tính liêm chính và công bằng của hoạt động tư pháp hình sự.

Kết luận

Tố giác tội phạm là một chế định pháp lý quan trọng giữ vai trò là căn cứ pháp lý khởi đầu, thể hiện tinh thần thượng tôn pháp luật và trách nhiệm của công dân với xã hội. Đây là một hành động dũng cảm và cần thiết, giữ vai trò là căn cứ pháp lý khởi đầu, quyết định đến khả năng khởi tố và xử lý các vụ án hình sự. Việc tuân thủ chính xác các quy định về hình thức và cơ quan tiếp nhận (cơ quan điều tra, viện kiểm sát, công an cấp xã) sẽ đảm bảo thông tin được xử lý kịp thời. Sự kết hợp giữa ý thức trách nhiệm của người dân và sự chuyên nghiệp, kịp thời của cơ quan tố tụng là chìa khóa để đảm bảo công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm đạt hiệu quả cao nhất.

Tuy nhiên, đây cũng là một thủ tục pháp lý phức tạp, có thể tiềm ẩn rủi ro nếu bạn không nắm vững quy định. Tôi khuyến nghị rằng để đảm bảo việc tố giác được thực hiện đúng trình tự, nội dung chặt chẽ, đồng thời bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của mình, Quý khách nên tìm đến sự tư vấn và hỗ trợ của luật sư có kinh nghiệm.

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến lĩnh vực tố tụng hình sự về quyền và nghĩa vụ của người tố giác tội phạm, người đề nghị khởi tố vụ án hình sự, Hãy gọi ngay 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm lắng nghe và giải đáp cụ thể.

Trân trọng./.