Tội vô ý gây thương tích theo quy định Điều 138 Bộ Luật Hình sự

Tội phạm này được phân biệt rõ ràng với các tội danh khác như Tội cố ý gây thương tích (Điều 134 BLHS) hay Tội vô ý gây thương tích do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính (Điều 139 BLHS) thông qua các yếu tố cấu thành tội phạm đặc trưng.

1. Các yếu tố cấu thành Tội vô ý gây thương tích 

Căn cứ theo quy định Điều 138 Bộ Luật Hình sự năm 2015, Luật Minh Khuê phân tích 04 yếu tố cấu thành tội phạm này như sau:

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội vô ý gây thương tích là những quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ, cụ thể là quyền bất khả xâm phạm về sức khỏe của con người. Hành vi phạm tội đã xâm hại trực tiếp đến quyền này.

Tội vô ý gây thương tích có thể xảy ra ở nhiều mức độ khác nhau:

• Tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%: Đây là mức độ cơ bản của tội phạm.
• Tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên: Đây là trường hợp phạm tội nghiêm trọng, theo quy định tại khoản 2 Điều 138.

Ngoài ra, tội phạm này còn có thể xâm hại đến tính mạng của con người nếu hậu quả là chết người, nhưng trong trường hợp này, tội danh sẽ là Tội vô ý làm chết người (Điều 128 Bộ luật Hình sự) chứ không còn là vô ý gây thương tích nữa.

1.2. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội vô ý gây thương tích bao gồm: hành vi, hậu quả và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả.

Hành vi vô ý gây thương tích là những hành động hoặc không hành động bất cẩn, thiếu thận trọng, không lường trước được hậu quả có thể xảy ra. Hành vi này có thể là:

• Hành động: Ví dụ, một người vô ý ném gạch từ trên cao xuống, trúng đầu người đi đường và gây thương tích.
• Không hành động: Ví dụ, một người chủ cửa hàng không đặt biển báo nguy hiểm khi sàn nhà đang ướt, khiến khách hàng trượt chân ngã và bị thương.

Đặc trưng của hành vi vô ý là người phạm tội không mong muốn, không có ý thức chủ quan làm tổn hại đến sức khỏe người khác, họ chỉ hành động hoặc không hành động một cách bất cẩn.

Hậu quả là dấu hiệu bắt buộc của Tội vô ý gây thương tích, đó chính là tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% trở lên. Nếu tỷ lệ thương tật dưới 31% thì không cấu thành tội vô ý gây thương tích, mà có thể bị xử phạt hành chính hoặc phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật dân sự.

Về mối quan hệ nhân quả, đây là yếu tố quan trọng nhất để xác định tội phạm. Mối quan hệ nhân quả phải được chứng minh rằng:

• Hành vi bất cẩn, thiếu thận trọng của người phạm tội trực tiếp gây ra hậu quả là thương tích cho nạn nhân.
• Nếu không có hành vi đó thì hậu quả thương tích sẽ không xảy ra.

Ví dụ: Một người thợ xây vô ý làm rơi chiếc búa từ trên cao xuống, trúng đầu người đi đường và gây ra tỷ lệ thương tật 40%. Rõ ràng, hành vi làm rơi búa đã trực tiếp dẫn đến hậu quả thương tích, vì thế có mối quan hệ nhân quả.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội vô ý gây thương tích là bất kỳ người nào có đủ năng lực trách nhiệm hình sự. Điều kiện để xác định chủ thể như sau:

• Độ tuổi: Theo Điều 12 Bộ luật Hình sự, người phạm tội phải từ đủ 16 tuổi trở lên.
• Năng lực trách nhiệm hình sự: Người đó phải có khả năng nhận thức được tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi mình thực hiện và có khả năng điều khiển hành vi đó.

Trường hợp người bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi sẽ không phải chịu trách nhiệm hình sự (Điều 21 Bộ luật Hình sự). Tội vô ý gây thương tích không phải là tội có chủ thể đặc biệt, nên bất kỳ ai đủ 16 tuổi trở lên và có năng lực trách nhiệm hình sự đều có thể là chủ thể của tội này.

Mặt chủ quan của tội vô ý gây thương tích thể hiện ở lỗi vô ý, cụ thể là:

• Vô ý vì cẩu thả: Người phạm tội không thấy trước được khả năng gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội, mặc dù phải thấy trước và có thể thấy trước. Đây là lỗi của sự thiếu thận trọng, thiếu trách nhiệm.

Ví dụ: Một người thợ điện không kiểm tra kỹ dây điện đã ngắt hay chưa trước khi sửa chữa, dẫn đến người khác bị điện giật. Anh ta không nghĩ rằng hành vi đó có thể gây nguy hiểm, nhưng trên thực tế, với kinh nghiệm và trình độ chuyên môn, anh ta phải biết rằng hành vi đó là nguy hiểm.

• Vô ý vì quá tự tin: Người phạm tội thấy trước được hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội, nhưng tin rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn chặn được.

Ví dụ: Một người lái xe ô tô phóng nhanh vượt ẩu, anh ta biết rằng hành vi đó có thể gây tai nạn, nhưng tin rằng với kinh nghiệm của mình thì sẽ không có chuyện gì xảy ra. Hậu quả là anh ta gây tai nạn và làm người khác bị thương.

Cả hai dạng lỗi này đều là lỗi vô ý, điểm mấu chốt là người phạm tội không có ý định, không mong muốn và không nhằm mục đích gây thương tích cho người khác. Đây là cơ sở để phân biệt tội vô ý gây thương tích với các tội có tính chất cố ý khác.

2. Khung hình phạt tội vô ý gây thương tích 

Nội dung Điều 138 Bộ luât hình sự năm 2015 quy định về tội danh này như sau:

Điều 138. Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác

1. Người nào vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%, thì bị phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm:

a) Đối với 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 31% đến 60%;

b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên.

3. Phạm tội đối với 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người 61% trở lên, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm.

Điểm g khoản 1, Điều 2 và Điểm đ khoản 2 Điều 2 Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 đã sửa đổi một số nội dung trong Điều 138 BLHS năm 2015 như sau:

g) Bổ sung cụm từ “phạt cải tạo không giam giữ từ 01 năm đến 02 năm hoặc” vào trước cụm từ “phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm” tại khoản 2, cụm từ “phạt cải tạo không giam giữ từ 02 năm đến 03 năm hoặc” vào trước cụm từ “phạt tù từ 01 năm đến 03 năm” tại khoản 3 Điều 138;

đ) Thay thế cụm từ “phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm” bằng cụm từ “phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm” tại khoản 1 Điều 138;

Căn cứ vào Điều 138 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác được chia thành các khung hình phạt tương ứng với mức độ nghiêm trọng của hậu quả:

Khoản 1 (Khung cơ bản): Phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 01. Đây là khung hình phạt nhẹ nhất, áp dụng cho các trường hợp thông thường.

Khoản 2: Phạt cải tạo không giam giữ từ 01 năm đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm thuộc một trong các trường hợp sau đây:

• Gây thương tích cho 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 31% đến 60%.
• Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên.

Khoản 3: Phạt cải tạo không giam giữ từ 02 năm đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 03 năm nếu phạm tội đối với 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người 61% trở lên.

Việc xác định đúng khoản hình phạt sẽ dựa trên kết quả giám định pháp y về tỷ lệ tổn thương cơ thể của nạn nhân và các tình tiết liên quan đến hành vi phạm tội.

3. Phân biệt Tội vô ý gây thương tích với các tội danh liên quan

Trong thực tiễn, việc phân biệt Tội vô ý gây thương tích với các tội danh khác có cấu thành tương tự là một thách thức lớn đối với các cơ quan tiến hành tố tụng.

3.1. Phân biệt với tội cố ý gây thương tích (Điều 134 BLHS)

Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở yếu tố lỗi: Tội cố ý gây thương tích được thực hiện với ý thức chủ quan mong muốn hoặc bỏ mặc cho hậu quả xảy ra, trong khi Tội vô ý là do sự thiếu cẩn trọng.

Tội cố ý gây thương tích có thể bị truy cứu với tỷ lệ tổn thương cơ thể thấp hơn nhiều. Cụ thể, hành vi này có thể bị xử lý hình sự ngay cả khi tỷ lệ thương tật dưới 11% nếu có các tình tiết tăng nặng như dùng hung khí nguy hiểm, có tính chất côn đồ, hoặc đối với người dưới 16 tuổi.

Sự khác biệt về ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự này phản ánh một triết lý pháp lý quan trọng của Việt Nam: pháp luật đặc biệt nghiêm khắc đối với hành vi có ý định xấu, có chủ ý gây hại. Việc Tội cố ý có thể bị xử lý ngay cả khi hậu quả chưa nghiêm trọng cho thấy luật pháp ưu tiên trừng phạt ý chí phạm tội hơn là chỉ dựa vào kết quả thực tế. Ngược lại, đối với Tội vô ý (Điều 138), luật pháp chỉ can thiệp khi hậu quả đã thực sự nghiêm trọng (từ 31% trở lên), cho thấy sự đánh giá có trọng tâm vào mức độ thiệt hại thực tế do sự thiếu cẩn trọng gây ra.

3.2. Phân biệt với Tội vô ý gây thương tích do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc hành chính (Điều 139 BLHS)

Đây là hai tội danh có nhiều điểm tương đồng về mặt chủ quan (đều là lỗi vô ý) và khách thể. Điểm khác biệt nằm ở hành vi khách quan và chủ thể. Điều 139 được áp dụng khi hành vi gây thương tích là kết quả của việc vi phạm các quy tắc chuyên biệt trong một lĩnh vực nghề nghiệp hoặc hành chính cụ thể, như quy tắc an toàn trong xây dựng, quy trình điều trị y tế, hoặc quy tắc an toàn giao thông. Tội Điều 139 chỉ áp dụng cho những người đang thực hiện công việc thuộc nghề nghiệp hoặc hoạt động hành chính của mình.

Sự tồn tại song song của Điều 138 và Điều 139 (Tội vô ý gây thương tích do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính) cho thấy một sự phân hóa trách nhiệm hình sự tinh tế. Hệ thống pháp luật Việt Nam không chỉ xử lý hành vi vô ý nói chung mà còn đặt ra một tiêu chuẩn cao hơn về sự cẩn trọng và ý thức trách nhiệm đối với những cá nhân hoạt động trong các lĩnh vực chuyên môn có rủi ro cao. Điều này không chỉ đảm bảo tính chính xác trong xét xử mà còn nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm của các chuyên gia, bảo vệ an toàn cho cộng đồng một cách hiệu quả hơn.

4. Khó khăn, vướng mắc thực tiễn và đề xuất hoàn thiện

Mặc dù quy định của pháp luật đã khá rõ ràng, trên thực tế, việc điều tra, truy tố, xét xử tội vô ý gây thương tích vẫn gặp phải nhiều vướng mắc.

Việc giám định pháp y đôi khi gặp khó khăn do thời gian, điều kiện y tế hoặc do nạn nhân không hợp tác. 

Phân biệt lỗi vô ý và lỗi cố ý gián tiếp, đây là vướng mắc phổ biến nhất. Ranh giới giữa việc "nhận thức được khả năng gây ra hậu quả nhưng tin rằng hậu quả sẽ không xảy ra" (vô ý) và "nhận thức được khả năng gây ra hậu quả và chấp nhận để hậu quả xảy ra" (cố ý gián tiếp) rất mờ nhạt, phụ thuộc nhiều vào yếu tố chủ quan và chứng cứ tại hiện trường.

Việc xác định lỗi vô ý hay cố ý gián tiếp thường là trọng tâm của các phiên tòa. Ví dụ, trong một vụ tai nạn giao thông, việc người lái xe có nhìn thấy người đi bộ nhưng vẫn phóng nhanh vượt ẩu có thể được xem là lỗi cố ý gián tiếp chứ không phải vô ý.

Dựa trên phân tích trên, các khuyến nghị sau đây có thể góp phần hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật Việt Nam về Tội vô ý gây thương tích:

• Về văn bản pháp luật: Cần có thêm các văn bản hướng dẫn chi tiết từ Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao để làm rõ các tiêu chí phân biệt giữa Điều 138, Điều 139 và các tội danh khác, đặc biệt trong các trường hợp phức tạp liên quan đến các lĩnh vực đặc thù như y tế, xây dựng, giao thông.
• Về thực tiễn xét xử: Tăng cường việc tổng hợp, lựa chọn và công bố các án lệ, bản án điển hình về Tội vô ý gây thương tích để các cơ quan tiến hành tố tụng có cơ sở tham khảo, từ đó nâng cao tính thống nhất và chính xác trong hoạt động xét xử.
• Về cơ chế giải quyết: Tiếp tục phát huy vai trò của cơ chế hòa giải và bồi thường dân sự trong các vụ án nhỏ, đồng thời xây dựng các quy định chặt chẽ hơn để kiểm soát quy trình rút yêu cầu khởi tố, đảm bảo quyền lợi của người bị hại không bị xâm phạm do ép buộc hoặc áp lực từ bên ngoài.

Kết luận

Nghiên cứu cho thấy pháp luật Việt Nam đã có một khung pháp lý tương đối toàn diện về Tội vô ý gây thương tích tại Điều 138 BLHS. Tuy nhiên, việc áp dụng trên thực tế vẫn còn nhiều điểm phức tạp. Sự phân biệt rõ ràng giữa Điều 138 và các tội danh khác như Tội cố ý gây thương tích (Điều 134) hay tội danh chuyên biệt về vô ý gây thương tích do vi phạm quy tắc nghề nghiệp (Điều 139) đòi hỏi sự phân tích sâu sắc về yếu tố lỗi và bối cảnh hành vi.

Cơ chế "khởi tố theo yêu cầu của bị hại" ở khoản 1 Điều 138 là một điểm tiến bộ, tạo điều kiện cho việc hòa giải và bồi thường, nhưng cũng cần được giám sát chặt chẽ để đảm bảo sự công bằng. Việc thiếu các án lệ trực tiếp về tội danh này có thể phản ánh thực tiễn giải quyết chủ yếu thông qua hòa giải hoặc chuyển tội danh, cho thấy những vướng mắc trong việc áp dụng pháp luật một cách thống nhất.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.