Tội xâm phạm quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, quyền biểu tình của công dân

1. Phân tích các yếu tố cấu thành tội xâm phạm quyền tự do ngôn luận 

Để xác định một hành vi có cấu thành "Tội xâm phạm quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, quyền biểu tình của công dân" theo Điều 167 Bộ luật Hình sự hay không, cần phân tích các yếu tố cấu thành tội phạm như sau:

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội phạm này là các quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin và quyền biểu tình của công dân. Đây là những quyền con người, quyền công dân cơ bản được ghi nhận tại Điều 25 Hiến pháp năm 2013, bao gồm các khía cạnh về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội. Việc pháp luật bảo vệ toàn diện các khía cạnh này cho thấy một cái nhìn tổng thể về quyền con người, không chỉ giới hạn ở các quyền chính trị mà còn mở rộng sang các quyền liên quan đến đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội của cá nhân. Điều này có nghĩa là mọi hành vi cản trở công dân thực hiện bất kỳ quyền nào trong số các quyền được liệt kê, dù là trong lĩnh vực chính trị, báo chí, hay đơn thuần là tiếp cận thông tin để phục vụ đời sống cá nhân, đều có thể bị xem xét là hành vi xâm phạm khách thể của tội phạm này.

1.2. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội phạm được thể hiện qua hành vi cản trở công dân thực hiện các quyền tự do được bảo vệ, kèm theo một điều kiện cấu thành đặc biệt.

1.2.1. Hành vi khách quan

Hành vi khách quan của tội phạm này là hành vi cản trở công dân thực hiện quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, quyền biểu tình của họ bằng các phương thức cụ thể:

• Dùng vũ lực: Là hành vi sử dụng sức mạnh vật chất tác động vào người khác nhằm ngăn cản họ thực hiện quyền của mình, ví dụ như đánh đập, trói buộc, hoặc giam giữ trái pháp luật.
• Đe dọa dùng vũ lực: Là hành vi đe dọa sẽ sử dụng vũ lực để cưỡng bức tinh thần người khác, khiến họ lo sợ và không dám thực hiện quyền của mình. Hành vi này có thể thể hiện bằng lời nói, cử chỉ hoặc các hành động khác mang tính đe dọa.
• Thủ đoạn khác: Đây là một khái niệm rộng, bao gồm mọi hành vi không phải dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực nhưng vẫn có tác dụng cản trở việc thực hiện quyền của công dân. Các ví dụ điển hình có thể là việc cố tình chậm trễ trong việc công bố thông tin mà công dân có quyền tiếp cận, hoặc không tạo điều kiện cần thiết cho công dân thực hiện các quyền đã nêu. Việc sử dụng thuật ngữ "thủ đoạn khác" mang tính định tính, có thể gây khó khăn trong công tác áp dụng pháp luật trên thực tiễn. Điều này đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng phải có sự giải thích và áp dụng thống nhất để tránh sự tùy tiện và đảm bảo công bằng.

1.2.2. Điều kiện cấu thành

Đây là một dấu hiệu cấu thành tội phạm bắt buộc đối với tội danh này. Điều này có nghĩa là hành vi cản trở công dân thực hiện quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, quyền biểu tình chỉ cấu thành tội phạm hình sự khi người thực hiện hành vi đó đã từng bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi tương tự mà vẫn tiếp tục vi phạm.

Quy định này cho thấy một chính sách hình sự nhằm ưu tiên xử lý hành chính hoặc kỷ luật đối với các hành vi vi phạm lần đầu, mang tính chất ít nghiêm trọng hơn. Chỉ khi hành vi tái diễn, thể hiện sự cố ý coi thường pháp luật và quyền của công dân, thì mới bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều này đặt ra yêu cầu cho cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được tiền sử xử lý kỷ luật hoặc vi phạm hành chính của người phạm tội, làm tăng thêm sự phức tạp trong quá trình điều tra và xét xử.

1.2.3. Hậu quả

Đối với tội xâm phạm quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, quyền biểu tình của công dân, hậu quả không phải là dấu hiệu cấu thành tội phạm bắt buộc. Điều này có nghĩa là tội phạm được coi là hoàn thành ngay khi người phạm tội thực hiện hành vi khách quan (cản trở bằng vũ lực, đe dọa vũ lực hoặc thủ đoạn khác) và thỏa mãn điều kiện đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính trước đó, bất kể có hậu quả vật chất cụ thể nào xảy ra hay không. Do đó, đây là một tội phạm có cấu thành hình thức.

Tuy nhiên, hậu quả lại đóng vai trò quan trọng trong việc định khung hình phạt. Nếu hành vi phạm tội gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội, đây sẽ là một tình tiết định khung tăng nặng, dẫn đến mức hình phạt nghiêm khắc hơn. Điều này cho phép pháp luật linh hoạt trong việc áp dụng hình phạt, phân hóa trách nhiệm hình sự dựa trên mức độ nguy hiểm thực tế mà hành vi gây ra cho xã hội, dù không phải là dấu hiệu bắt buộc để cấu thành tội phạm cơ bản.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội phạm này là chủ thể thường, tức là bất kỳ người nào đạt độ tuổi luật định và có năng lực trách nhiệm hình sự. Cụ thể, căn cứ vào khung hình phạt của Điều 167, chỉ những người từ đủ 16 tuổi trở lên mới phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm này.

Đặc biệt, trường hợp người phạm tội là người có chức vụ, quyền hạn và đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình để cản trở công dân thực hiện các quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, quyền biểu tình, thì hành vi đó sẽ bị xử phạt theo khung hình phạt tăng nặng tại điểm b khoản 2 Điều 167 BLHS năm 2015. Điều này thể hiện sự nghiêm khắc của pháp luật đối với những hành vi lạm dụng quyền lực nhà nước để xâm phạm quyền cơ bản của công dân, nhấn mạnh trách nhiệm cao hơn của những người nắm giữ chức vụ, quyền hạn trong việc bảo đảm và tôn trọng các quyền này.

1.4. Mặt chủ quan của tội phạm

Mặt chủ quan của tội phạm xâm phạm quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, quyền biểu tình của công dân được xác định là lỗi cố ý. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là cản trở trái pháp luật việc thực hiện các quyền tự do của công dân và mong muốn hoặc chấp nhận hậu quả của việc cản trở đó. Các hành vi như dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, hoặc cố tình sử dụng các thủ đoạn khác để cản trở đều mang tính chất cố ý. Không thể có trường hợp một người vô ý gây ra hành vi cản trở này. Điều này phù hợp với bản chất của các hành vi được mô tả trong mặt khách quan, đòi hỏi sự chủ động và ý chí của người thực hiện nhằm đạt được mục đích cản trở.

2. Khung hình phạt tội xâm phạm quyền tự do ngôn luận, báo chí, quyền biểu tình của công dân

Nội dung Điều 167 BLHS năm 2015  quy định như sau: 

Điều 167. Tội xâm phạm quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, quyền biểu tình của công dân

1. Người nào dùng vũ lực, đe doạ dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác cản trở công dân thực hiện quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, quyền biểu tình của công dân, đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm:

a) Có tổ chức;

b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

c) Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

3. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ từ 01 năm đến 05 năm.

Ngoài Điều 167 BLHS 2015  quy định về Tội xâm phạm quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, quyền biểu tình của công dân sẽ có những điều luật liên quan đến quyền tựu do ngôn luận, báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, biểu tình của công dân. Sau đây là bảng tổng hợp các căn cứ pháp lý liên quan đến Điều 167 BLHS:

2.1. Các tình tiết định khung tăng nặng 

Khoản 2 Điều 167 Bộ luật Hình sự quy định mức hình phạt nghiêm khắc hơn, từ 01 năm đến 05 năm tù, khi hành vi phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau :

• a) Có tổ chức: Tình tiết này áp dụng khi tội phạm được thực hiện bởi nhiều người có sự cấu kết chặt chẽ, phân công vai trò, nhiệm vụ rõ ràng. Việc phạm tội có tổ chức cho thấy tính chất nguy hiểm cao hơn, mức độ chuẩn bị kỹ lưỡng và khả năng gây ảnh hưởng rộng hơn của hành vi.
• b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn: Tình tiết này áp dụng khi người phạm tội là người có chức vụ, quyền hạn và đã sử dụng chính quyền hạn, vị trí của mình để thực hiện hành vi cản trở. Điều này thể hiện sự lạm dụng quyền lực nhà nước, vi phạm nghiêm trọng lòng tin của công chúng và gây ảnh hưởng xấu đến uy tín của cơ quan, tổ chức. Pháp luật đặc biệt nghiêm khắc với hành vi này nhằm ngăn chặn sự tha hóa quyền lực và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.
• c) Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội: Tình tiết này áp dụng khi hành vi cản trở không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân bị xâm phạm mà còn gây ra những hệ lụy tiêu cực rộng lớn hơn cho xã hội, làm mất ổn định tình hình an ninh, trật tự công cộng. Tuy nhiên, việc xác định "ảnh hưởng xấu" mang tính định tính và có thể gây khó khăn trong thực tiễn áp dụng. Điều này đòi hỏi các cơ quan tư pháp phải có sự đánh giá khách quan, toàn diện dựa trên các tiêu chí cụ thể để đảm bảo tính công bằng và thống nhất trong xét xử.

Các tình tiết định khung tăng nặng này phản ánh sự ưu tiên của cơ quan lập pháp trong việc xử lý nghiêm khắc hơn các hành vi cản trở quyền tự do dân chủ có tính chất phức tạp, có tổ chức, hoặc do người có chức vụ, quyền hạn thực hiện, cũng như những hành vi gây ra tác động tiêu cực đáng kể đến ổn định xã hội.

Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 52 BLHS có thể được áp dụng để tăng mức hình phạt đối với người phạm tội xâm phạm quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, quyền biểu tình của công dân. Một số ví dụ bao gồm: phạm tội có tính chất chuyên nghiệp; tái phạm nguy hiểm; phạm tội nhiều lần; sử dụng mạng internet, mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để phạm tội (nếu hành vi cản trở được thực hiện trên không gian mạng).

2.2. Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Ngược lại, các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 BLHS có thể giúp giảm nhẹ mức hình phạt cho người phạm tội. Một số tình tiết có thể áp dụng bao gồm: người phạm tội đã ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại của tội phạm; người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả; thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng; phạm tội vì hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà không phải do mình tự gây ra.

2.3. Hình phạt bổ sung 

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung theo Khoản 3 Điều 167 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017. Cụ thể, người phạm tội có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ từ 01 năm đến 05 năm. Hình phạt bổ sung này có ý nghĩa quan trọng trong việc ngăn ngừa tái phạm, đặc biệt đối với những trường hợp lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội. Việc cấm đảm nhiệm chức vụ giúp loại bỏ người phạm tội khỏi vị trí có khả năng lạm dụng quyền lực, qua đó bảo vệ lợi ích công cộng và duy trì sự trong sạch của bộ máy nhà nước.

3. So sánh với với các tội danh liên quan và pháp luật quốc tế về các quyền tự do biểu đạt

3.1. So sánh với tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, tổ chức, cá nhân (Điều 331 BLHS)

Điều 167 và Điều 331 Bộ luật Hình sự là hai tội danh thường bị nhầm lẫn do cùng liên quan đến quyền tự do dân chủ của công dân. Tuy nhiên, giữa chúng có những khác biệt cơ bản về hành vi khách quan, khách thể bị xâm phạm, chủ thể và khung hình phạt. Việc phân biệt rõ ràng hai tội danh này là cực kỳ quan trọng để đảm bảo áp dụng pháp luật đúng đắn, tránh việc truy cứu trách nhiệm hình sự sai tội danh.