Tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác Điều 164 BLHS

Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được ghi nhận ở vị trí tối cao trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bắt đầu từ Hiến pháp. Điều 24 Hiến pháp năm 2013 quy định một cách rõ ràng và toàn diện: "Mọi người có quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc không theo một tôn giáo nào. Các tôn giáo bình đẳng trước pháp luật. Nhà nước tôn trọng và bảo hộ quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo. Không ai được xâm phạm tự do tín ngưỡng, tôn giáo hoặc lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để vi phạm pháp luật". Quy định này không chỉ khẳng định quyền tự do lựa chọn niềm tin mà còn nhấn mạnh sự bình đẳng giữa các tôn giáo và trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo hộ quyền này, đồng thời đặt ra giới hạn rõ ràng đối với việc lợi dụng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo để vi phạm pháp luật.

Trong Bộ luật Hình sự (BLHS) Việt Nam, tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác được quy định tại Điều 164 của BLHS số 100/2015/QH13, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2018. Điều luật này sau đó đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14 như sau:

Điều 164. Tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác

1. Người nào dùng vũ lực, đe doạ dùng vũ lực hoặc dùng thủ đoạn khác ngăn cản hoặc ép buộc người khác thực hiện quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc không theo một tôn giáo nào, đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm:

a) Có tổ chức;

b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

c) Phạm tội 02 lần trở lên;

d) Dẫn đến biểu tình;

đ) Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

3. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Đây là hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc dùng thủ đoạn khác nhằm ngăn cản hoặc ép buộc người khác thực hiện quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc không theo một tôn giáo nào. Một điểm đặc trưng quan trọng của tội danh này, và là dấu hiệu bắt buộc để cấu thành tội phạm, là yêu cầu về việc người phạm tội đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi này mà còn vi phạm. Điều này cho thấy đây là một tội phạm có tính chất "lặp lại" hoặc "cố chấp." Nhà làm luật không hình sự hóa ngay hành vi vi phạm đầu tiên mà cho phép cơ quan chức năng áp dụng biện pháp xử lý nhẹ hơn trước (kỷ luật hoặc hành chính). Chỉ khi đối tượng không thay đổi hành vi, tiếp tục xâm phạm, mới áp dụng chế tài hình sự. Điều này phản ánh nguyên tắc "chỉ hình sự hóa hành vi nguy hiểm đáng kể cho xã hội" và "sử dụng hình sự là biện pháp cuối cùng". Việc này có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn áp dụng, đòi hỏi cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được tiền sử vi phạm hành chính hoặc kỷ luật của người phạm tội, có thể gây ra những thách thức về thu thập chứng cứ và lưu trữ hồ sơ.

1. Cấu thành tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác

Cấu thành tội phạm là tập hợp các dấu hiệu pháp lý được quy định trong luật hình sự, mô tả một hành vi nguy hiểm cho xã hội là tội phạm. Đối với Tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác theo Điều 164 BLHS, cấu thành tội phạm bao gồm bốn yếu tố chính: Khách thể, Mặt khách quan, Chủ thể và Mặt chủ quan.

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội phạm này là quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của con người. Đây là lợi ích xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ, được Hiến pháp và Luật Tín ngưỡng, tôn giáo ghi nhận và bảo hộ. Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo là một trong những quyền cơ bản, thiêng liêng của mỗi cá nhân, đảm bảo sự tự do trong việc lựa chọn niềm tin và thực hành các nghi lễ phù hợp với niềm tin đó.

Ngoài ra, khách thể của tội phạm còn bao gồm các quy phạm pháp luật quy định về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của con người. Điều này nhấn mạnh rằng hành vi phạm tội không chỉ xâm hại trực tiếp lợi ích cá nhân của người bị xâm phạm mà còn xâm hại đến sự nghiêm minh của pháp luật, trật tự quản lý nhà nước trong lĩnh vực tôn giáo, và sự ổn định xã hội. Việc xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của một người có thể dẫn đến những hệ lụy tiêu cực cho cả cộng đồng, gây mất đoàn kết, xung đột và ảnh hưởng đến an ninh trật tự.

Việc xác định khách thể của Điều 164 là quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của con người và các quy phạm pháp luật quy định về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo cho thấy đây là một khách thể kép. Tội phạm này không chỉ gây hại cho cá nhân bị xâm phạm quyền tự do tôn giáo mà còn ảnh hưởng đến sự nghiêm minh của pháp luật và trật tự quản lý nhà nước trong lĩnh vực tôn giáo. Điều này cho phép Tòa án đánh giá đúng mức độ nguy hiểm của hành vi, không chỉ dựa trên thiệt hại cụ thể cho cá nhân mà còn dựa trên tác động rộng hơn đến xã hội và hệ thống pháp luật. Việc bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo do đó được xem là một phần không thể tách rời của việc duy trì trật tự xã hội và sự ổn định của đất nước.

1.2. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội phạm thể hiện ở hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc dùng thủ đoạn khác ngăn cản hoặc ép buộc người khác thực hiện quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc không theo một tôn giáo nào. Đây là các hành vi can thiệp trực tiếp vào ý chí và sự lựa chọn của nạn nhân liên quan đến niềm tin tôn giáo của họ.

• Dùng vũ lực: Là hành vi sử dụng sức mạnh vật chất tác động lên thân thể nạn nhân nhằm làm tê liệt sự kháng cự của họ, từ đó ngăn cản hoặc ép buộc họ làm theo ý muốn của người phạm tội. Ví dụ điển hình bao gồm việc đánh, đấm, trói, hoặc gây thương tích cho nạn nhân. Mức độ vũ lực không nhất thiết phải gây ra hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe, chỉ cần đủ để thực hiện mục đích ngăn cản hoặc ép buộc.
• Đe dọa dùng vũ lực: Là hành vi sử dụng lời nói hoặc hành động để uy hiếp tinh thần người khác, khiến họ sợ hãi và không thể thực hiện quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của mình. Sự đe dọa có thể trực tiếp hướng đến nạn nhân hoặc gián tiếp thông qua việc đe dọa người thân thích của họ, nhằm tạo áp lực buộc nạn nhân phải tuân theo ý muốn của kẻ phạm tội.
• Thủ đoạn khác: Là các hành vi không dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực nhưng có tác dụng tương tự, nhằm ngăn cản hoặc ép buộc người khác. Các thủ đoạn này có thể rất đa dạng và tinh vi, ví dụ như lợi dụng sự phụ thuộc về kinh tế, tình trạng không thể tự vệ được của nạn nhân, lợi dụng chức vụ, quyền hạn để gây áp lực, cắt đứt nguồn sống, cô lập xã hội, hoặc sử dụng các biện pháp tinh thần để buộc nạn nhân phải từ bỏ hoặc theo một tôn giáo nào đó. Sự linh hoạt của cụm từ "thủ đoạn khác" cho phép bao quát nhiều hình thức can thiệp tinh vi, không bạo lực. Điều này phản ánh sự cần thiết của pháp luật trong việc thích ứng với các phương thức vi phạm đa dạng, đặc biệt trong bối cảnh xã hội hiện đại. Tuy nhiên, việc diễn giải "thủ đoạn khác" cần phải thận trọng để tránh việc hình sự hóa những hành vi không đủ mức độ nguy hiểm hoặc có thể gây tranh cãi.

Một dấu hiệu bắt buộc để cấu thành tội phạm theo Khoản 1 Điều 164 là yếu tố "đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi này mà còn vi phạm". Điều này có nghĩa là người phạm tội đã từng có hành vi xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và đã bị xử lý bằng một trong các hình thức kỷ luật (theo quy định của nhà nước hoặc điều lệ tổ chức tôn giáo) hoặc xử phạt vi phạm hành chính, nhưng chưa hết thời hạn được xóa kỷ luật (đối với xử lý kỷ luật) hoặc chưa hết thời hạn được coi là chưa bị xử phạt hành chính (đối với xử phạt hành chính) mà nay lại tiếp tục thực hiện hành vi tương tự. Thời hạn được coi là chưa bị xử phạt hành chính là 01 năm kể từ ngày hết thời hiệu thi hành quyết định hoặc 02 năm kể từ ngày chấp hành xong quyết định. Cần lưu ý rằng, nếu trước đó người phạm tội bị xử lý kỷ luật hoặc hành chính nhưng về hành vi khác, không phải hành vi xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác, thì hành vi mới sẽ không cấu thành tội này.

Yếu tố "đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính" biến Khoản 1 của Điều 164 thành một tội phạm có tính chất "tiền sự". Điều này cho thấy nhà làm luật muốn dành hình phạt hình sự cho những hành vi tái diễn, thể hiện sự cố ý coi thường pháp luật sau khi đã được cảnh báo hoặc xử lý ở mức độ nhẹ hơn. Điều này tạo ra một ngưỡng cao hơn cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời nhấn mạnh vai trò của các biện pháp xử lý hành chính hoặc kỷ luật trong việc phòng ngừa tội phạm này.

Hậu quả nguy hiểm cho xã hội không phải là dấu hiệu bắt buộc để định tội theo Khoản 1 Điều 164. Tuy nhiên, nếu hành vi phạm tội dẫn đến các hậu quả nghiêm trọng hơn như gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội hoặc dẫn đến biểu tình, thì đây sẽ là tình tiết định khung tăng nặng theo Khoản 2 Điều 164, dẫn đến mức hình phạt cao hơn.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác là bất kỳ người nào có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ 16 tuổi trở lên. Năng lực trách nhiệm hình sự được hiểu là khả năng của một người nhận thức được tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi của mình và điều khiển được hành vi đó.

Một điểm cần lưu ý là theo Điều 12 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự đối với tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng. Tuy nhiên, cả hai khoản của Điều 164 đều thuộc nhóm tội ít nghiêm trọng (Khoản 1) hoặc nghiêm trọng (Khoản 2) theo phân loại tội phạm của Bộ luật Hình sự. Do đó, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự đối với tội này. Việc chỉ áp dụng cho người từ đủ 16 tuổi trở lên và không áp dụng cho người từ 14 đến dưới 16 tuổi cho thấy nhà làm luật coi hành vi này, ở mức cơ bản, không phải là tội phạm đặc biệt nguy hiểm đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên ở độ tuổi thấp hơn. Điều này nhấn mạnh rằng hành vi xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, dù nghiêm trọng, nhưng không được xếp vào nhóm tội phạm có tính chất nguy hiểm tuyệt đối như một số tội danh khác (ví dụ: giết người).

Trong nhiều trường hợp thực tiễn, người phạm tội có thể là người có trách nhiệm hoặc có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng các yếu tố này để thực hiện hành vi ngăn cản hoặc ép buộc người khác thực hiện quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo. Việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn được coi là một tình tiết định khung tăng nặng theo Khoản 2 Điều 164, cho thấy tính chất nguy hiểm và mức độ nghiêm trọng hơn của hành vi khi được thực hiện bởi những người có vị trí xã hội nhất định.

1.4. Mặt chủ quan của tội phạm

Mặt chủ quan của tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác được thực hiện do lỗi cố ý. Lỗi cố ý được chia thành hai loại:

• Cố ý trực tiếp: Người phạm tội nhận thức rõ hành vi xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác là trái pháp luật, thấy trước được hậu quả của hành vi đó và mong muốn hậu quả xảy ra. Họ chủ động thực hiện hành vi với mục đích rõ ràng là ngăn cản hoặc ép buộc người khác.
• Cố ý gián tiếp: Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là trái pháp luật, thấy trước hậu quả của hành vi đó có thể xảy ra, tuy không mong muốn nhưng vẫn có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra. Mặc dù không trực tiếp mong muốn hậu quả xảy ra, nhưng người phạm tội vẫn chấp nhận rủi ro và để hậu quả xảy ra.

Về động cơ và mục đích phạm tội, người phạm tội có thể có nhiều động cơ khác nhau; động cơ không phải là dấu hiệu bắt buộc của tội phạm này, nên việc xác định động cơ phạm tội chỉ có ý nghĩa trong việc quyết định hình phạt. Động cơ có thể rất đa dạng, ví dụ như mâu thuẫn cá nhân, lợi ích kinh tế, định kiến tôn giáo, hoặc thậm chí là lợi dụng chức vụ để thể hiện quyền lực. Việc không yêu cầu động cơ là dấu hiệu bắt buộc giúp việc chứng minh tội phạm dễ dàng hơn, nhưng việc xác định động cơ vẫn quan trọng cho việc lượng hình và hiểu rõ bản chất vụ việc. Điều này đặt ra thách thức cho cơ quan điều tra và xét xử trong việc làm rõ bản chất hành vi và áp dụng hình phạt phù hợp, đặc biệt khi động cơ có thể phức tạp hoặc che giấu. Mục đích của người phạm tội là mong muốn quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác bị xâm phạm. Mục đích này là dấu hiệu bắt buộc của mặt chủ quan, phân biệt tội này với các tội phạm khác.

2. Hình phạt tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

Hệ thống hình phạt đối với Tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác được quy định rõ ràng tại Điều 164 BLHS, bao gồm khung hình phạt cơ bản, các tình tiết định khung tăng nặng và hình phạt bổ sung.

Khoản 1 Điều 164 áp dụng đối với người có hành vi xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người khác, đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi này mà còn vi phạm. Mức phạt trong khung cơ bản bao gồm:

• Phạt cảnh cáo.
• Cải tạo không giam giữ đến 01 năm.
• Phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.

Mức hình phạt này tương đối nhẹ, phản ánh tính chất "tội phạm hình thức" và nguyên tắc "ultima ratio" đã được phân tích. Mục đích chính của mức phạt này là răn đe và giáo dục, trước khi áp dụng các chế tài nghiêm khắc hơn đối với các hành vi có tính chất nguy hiểm hơn cho xã hội.

2.1. Các tình tiết định khung tăng nặng 

Khi hành vi phạm tội thuộc một trong các trường hợp được quy định tại Khoản 2 Điều 164, mức phạt tù sẽ tăng lên từ 01 năm đến 03 năm. Các tình tiết này phản ánh mức độ nguy hiểm cao hơn của hành vi phạm tội, hoặc tính chất cố ý, có tổ chức của người phạm tội:

• a) Có tổ chức: Là trường hợp có sự cấu kết chặt chẽ giữa từ 02 người trở lên, có sự phân công vai trò, nhiệm vụ cụ thể để cùng thực hiện tội phạm. Tình tiết này thể hiện tính chất nguy hiểm cao hơn do sự chuẩn bị, phối hợp và khả năng gây hậu quả lớn hơn, vượt ra ngoài phạm vi hành vi cá nhân đơn lẻ.
• b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn: Là việc người phạm tội sử dụng vị trí, quyền lực được giao trong cơ quan, tổ chức để thực hiện hành vi phạm tội. Tình tiết này làm tăng tính nghiêm trọng của tội phạm vì nó không chỉ xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo mà còn xâm phạm sự liêm chính của bộ máy nhà nước hoặc tổ chức xã hội, gây mất niềm tin của công chúng.
• c) Phạm tội 02 lần trở lên: Là việc người phạm tội đã thực hiện hành vi xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo từ 02 lần trở lên, và mỗi lần đều cấu thành tội phạm (tức là mỗi lần đều có dấu hiệu tiền sự hành chính/kỷ luật). Tình tiết này thể hiện sự cố ý tái diễn, tính chất chuyên nghiệp hoặc sự coi thường pháp luật của người phạm tội.
• d) Dẫn đến biểu tình: Là việc hành vi xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người phạm tội đã trực tiếp hoặc gián tiếp gây ra tình trạng tập trung đông người, thể hiện sự phản đối, gây mất an ninh, trật tự công cộng. Tình tiết này phản ánh hậu quả nghiêm trọng của hành vi, vượt ra ngoài phạm vi cá nhân, ảnh hưởng đến ổn định xã hội.
• đ) Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội: Là trường hợp hành vi phạm tội đã gây ra những tác động tiêu cực, làm xói mòn niềm tin, gây hoang mang, chia rẽ trong cộng đồng, hoặc tạo ra nguy cơ mất ổn định xã hội. Đây là một dấu hiệu có tính chất định tính, đòi hỏi sự đánh giá khách quan và thận trọng của cơ quan tố tụng dựa trên các yếu tố cụ thể của vụ án và bối cảnh xã hội.

2.2. Hình phạt bổ sung

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm. Hình phạt này nhằm mục đích ngăn chặn người phạm tội tiếp tục lợi dụng vị trí, nghề nghiệp để thực hiện các hành vi tương tự trong tương lai, đặc biệt hữu hiệu với những người lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội.

Việc Điều 164 có khung hình phạt (cơ bản và tăng nặng) và hình phạt bổ sung giống hệt với Điều 163 BLHS (Tội xâm phạm quyền hội họp, lập hội của công dân) cho thấy nhà làm luật có sự đánh giá tương đồng về mức độ nguy hiểm của các hành vi xâm phạm các quyền tự do dân chủ cơ bản. Điều này tạo ra sự thống nhất trong chính sách hình sự đối với nhóm tội danh này.

3. So sánh với các tội Hành nghề mê tín, dị đoan và Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ 

Để cung cấp một cái nhìn tổng quan và dễ so sánh về các đặc điểm pháp lý cốt lõi của ba tội danh này, bảng dưới đây tóm tắt các yếu tố cấu thành tội phạm chính:

4. Thực tiễn xét xử tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo 

Thực tiễn áp dụng Điều 164 BLHS cho thấy một bức tranh phức tạp. Các vụ án được xét xử trực tiếp theo Điều 164 BLHS không phổ biến trong các tài liệu công khai được cung cấp. Điều này có thể xuất phát từ một số thách thức trong việc truy tố tội danh này.

Thách thức lớn nhất nằm ở việc chứng minh yếu tố "đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi này mà còn vi phạm". Yếu tố này đòi hỏi các cơ quan tố tụng phải có hồ sơ rõ ràng về các vi phạm trước đó của bị cáo, bao gồm cả việc đã bị xử lý hành chính hoặc kỷ luật về hành vi tương tự. Việc thiếu thông tin hoặc khó khăn trong việc thu thập bằng chứng về các vi phạm trước đó có thể là một rào cản đáng kể trong việc truy tố theo Khoản 1 Điều 164.

Xu hướng trong thực tiễn xét xử cho thấy, các hành vi liên quan đến tôn giáo, đặc biệt là những hành vi bị cho là "lợi dụng" hoặc gây mất an ninh trật tự, thường được xử lý theo Điều 331 BLHS (Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ). Điều này cho thấy một thực tế pháp lý quan trọng: sự thiếu vắng các án lệ công khai trực tiếp về Điều 164, trong khi lại có nhiều vụ án liên quan đến tôn giáo được xử lý theo Điều 331. Điều này có thể được giải thích rằng, các hành vi "xâm phạm" trực tiếp quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở mức độ cá nhân và không gây hậu quả lớn thường được giải quyết ở cấp hành chính hoặc kỷ luật. Chỉ khi có yếu tố tái phạm hoặc các tình tiết tăng nặng (như có tổ chức, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh trật tự) thì mới bị hình sự hóa. Tuy nhiên, nếu hành vi đó được coi là "lợi dụng" quyền tự do tôn giáo để gây hại cho lợi ích nhà nước hoặc xã hội, thì Điều 331 lại trở thành công cụ pháp lý được ưu tiên áp dụng. Điều này gợi ý rằng Điều 164 có thể được xem là một "tội danh dự phòng" hoặc áp dụng cho các trường hợp vi phạm cá nhân, lặp lại, trong khi Điều 331 là công cụ chính để xử lý các hành vi có tính chất "chống đối" hoặc "gây rối" dưới vỏ bọc tôn giáo, đặc biệt khi liên quan đến các nhóm tôn giáo chưa được công nhận hoặc có hoạt động chính trị.

4.1. Các ví dụ hoặc án lệ thực tế và áp dụng pháp luật liên quan đến tự do tín ngưỡng, tôn giáo

Do sự thiếu hụt các án lệ trực tiếp về Điều 164 BLHS trong các tài liệu công khai, phần này sẽ phân tích các trường hợp liên quan đến tự do tôn giáo bị xử lý theo Điều 331 BLHS để làm rõ thực tiễn áp dụng pháp luật trong bối cảnh rộng hơn về các hành vi vi phạm liên quan đến tôn giáo tại Việt Nam. Điều này giúp minh họa cách Tòa án diễn giải và áp dụng pháp luật đối với các hành vi được coi là lợi dụng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo.

 Tóm tắt các vụ án liên quan đến Điều 331 BLHS (có yếu tố tôn giáo)

 Thực tiễn xét xử cho thấy Điều 331 thường được áp dụng cho các vụ án có yếu tố "lợi dụng" quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo để chống phá chính sách nhà nước, gây mất an ninh trật tự, hoặc liên quan đến các nhóm tôn giáo độc lập/chưa được công nhận. Điều này phản ánh sự ưu tiên của Nhà nước trong việc bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự xã hội, ngay cả khi hành vi có liên quan đến quyền tự do tôn giáo. Điều này đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa việc bảo vệ quyền tự do tôn giáo và việc quản lý các hoạt động tôn giáo bị coi là "lợi dụng", đặc biệt khi các tổ chức quốc tế có quan điểm khác biệt về việc này.

Tuy nhiên, dựa trên các dấu hiệu cấu thành tội phạm và các tình tiết định khung tăng nặng được quy định tại Điều 164 , có thể hình dung các trường hợp thực tiễn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự như sau:

• Trường hợp 1: Ép buộc bằng vũ lực có tiền sự: Một cá nhân (A) đã nhiều lần dùng lời lẽ đe dọa, cấm đoán người hàng xóm (B) không được tham gia các buổi lễ tại nhà thờ địa phương vì lý do mâu thuẫn cá nhân hoặc định kiến về tôn giáo. A đã bị chính quyền địa phương xử phạt hành chính về hành vi cản trở hoạt động tôn giáo của người khác. Sau đó, A tiếp tục dùng vũ lực (ví dụ: xô đẩy, khóa cửa nhà B) để ngăn cản B đi lễ. Hành vi này, với dấu hiệu tiền sự hành chính và việc sử dụng vũ lực, có thể cấu thành tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo theo Khoản 1 Điều 164 BLHS.
• Trường hợp 2: Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ngăn cản: Một cán bộ quản lý (C) tại một cơ quan nhà nước, lợi dụng quyền hạn của mình, liên tục gây khó dễ cho một nhóm nhân viên (D) trong việc sắp xếp lịch làm việc, không chấp thuận các đề nghị nghỉ phép chính đáng để tham gia các lễ hội tôn giáo quan trọng, mặc dù các đề nghị đó tuân thủ quy định của cơ quan. Trước đó, C đã bị kỷ luật nội bộ vì hành vi phân biệt đối xử liên quan đến tín ngưỡng. Hành vi của C, với việc lợi dụng chức vụ và tiền sự kỷ luật, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Khoản 2 Điều 164 BLHS với tình tiết tăng nặng "lợi dụng chức vụ, quyền hạn."

4.2. Thực tiễn áp dụng và những vướng mắc

Trong thực tiễn áp dụng Điều 164 BLHS, mặc dù các quy định pháp luật đã khá rõ ràng về cấu thành tội phạm, nhưng vẫn còn tồn tại một số vướng mắc và thách thức, đặc biệt trong việc thu thập chứng cứ và định lượng hậu quả.

 Chứng minh dấu hiệu "đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm": Đây là một dấu hiệu bắt buộc và quan trọng để định tội. Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc thu thập đầy đủ hồ sơ, chứng cứ về các lần xử lý trước đó có thể gặp khó khăn. Các vi phạm hành chính có thể xảy ra ở các địa phương khác nhau, hoặc đã lâu, dẫn đến việc lưu trữ hồ sơ không đồng bộ hoặc khó truy xuất. Nếu không chứng minh được dấu hiệu này, hành vi dù có tính chất xâm phạm vẫn không thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 164. Điều này đòi hỏi sự cải thiện trong hệ thống lưu trữ và chia sẻ thông tin về vi phạm hành chính, cũng như sự phối hợp liên ngành hiệu quả hơn giữa các cơ quan quản lý hành chính và cơ quan tư pháp.

 Xác định "thủ đoạn khác": Thuật ngữ "thủ đoạn khác" trong Điều 164 rất rộng và bao quát nhiều hành vi. Mặc dù điều này giúp pháp luật linh hoạt trong việc xử lý các hành vi mới, nhưng nó cũng tạo ra sự mơ hồ, thiếu rõ ràng trong việc xác định ranh giới giữa hành vi vi phạm và không vi phạm, hoặc giữa hành vi vi phạm hành chính và hành vi phạm tội. Điều này có thể dẫn đến sự không thống nhất trong áp dụng pháp luật giữa các địa phương hoặc giữa các cơ quan tố tụng. Việc chứng minh ý thức cố ý của người phạm tội khi sử dụng các thủ đoạn tinh vi (ví dụ: gây áp lực tâm lý, cô lập xã hội, tung tin đồn) cũng phức tạp hơn so với việc dùng vũ lực trực tiếp.

 Đánh giá "gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội": Đây là một tình tiết định khung tăng nặng có tính chất định tính. Việc đánh giá mức độ "ảnh hưởng xấu" đòi hỏi sự khách quan và chuyên môn cao từ cơ quan tố tụng, đồng thời cần có các tiêu chí cụ thể để tránh sự tùy tiện trong áp dụng. Tính vô hình của khách thể (quyền tự do tín ngưỡng) cũng gây khó khăn trong việc định lượng thiệt hại và chứng minh yếu tố này.

5. Đề xuất hoàn thiện pháp luật

Để nâng cao hiệu quả áp dụng Điều 164 Bộ luật Hình sự và bảo vệ tốt hơn quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của công dân, cần có những đề xuất hoàn thiện pháp luật và hướng dẫn áp dụng trong thực tiễn.

Thứ nhất, ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết việc thiếu các văn bản hướng dẫn cụ thể cho Điều 164 BLHS là một trong những vướng mắc lớn nhất trong thực tiễn áp dụng. Để khắc phục tình trạng này, cần:

• Ban hành Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hoặc Thông tư liên tịch giữa Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an và Bộ Tư pháp. Văn bản này cần giải thích rõ ràng các khái niệm và dấu hiệu định tội, đặc biệt là "thủ đoạn khác". Cần liệt kê các loại thủ đoạn phổ biến hoặc đưa ra các tiêu chí cụ thể để xác định hành vi có cấu thành "thủ đoạn khác" hay không, nhằm đảm bảo tính minh bạch và thống nhất trong áp dụng pháp luật.
• Hướng dẫn cụ thể về việc xác định "gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội". Đây là một tình tiết định tính, dễ gây tranh cãi. Hướng dẫn cần đưa ra các tiêu chí định lượng hoặc định tính cụ thể hơn, ví dụ như số lượng người bị ảnh hưởng, mức độ hoang mang, chia rẽ trong cộng đồng, thời gian ảnh hưởng, hoặc các hậu quả xã hội khác có thể đo lường được.

Thứ hai, cải thiện cơ chế phối hợp và lưu trữ thông tin dấu hiệu "đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm" đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý hành chính và cơ quan tư pháp. Bao gồm:

• Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về vi phạm hành chính và kỷ luật: Một hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung, liên thông giữa các cơ quan hành chính (ví dụ: chính quyền địa phương, cơ quan quản lý tôn giáo) và cơ quan tư pháp (công an, viện kiểm sát, tòa án) sẽ giúp dễ dàng tra cứu tiền sử vi phạm của đối tượng. Điều này sẽ giảm bớt khó khăn trong việc thu thập chứng cứ và đảm bảo việc áp dụng Điều 164 đúng đối tượng.
• Tăng cường tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu cho cán bộ điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán về các quy định của Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo và Điều 164 BLHS, đặc biệt là kỹ năng thu thập chứng cứ, đánh giá hành vi và hậu quả trong các vụ án liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo.

Thứ ba, nâng cao nhận thức pháp luật và phòng ngừa, gồm: 

• Tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật: Nâng cao nhận thức của người dân về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của bản thân và của người khác, cũng như các hành vi bị nghiêm cấm theo Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo và BLHS. Việc này cần được thực hiện thông qua nhiều hình thức đa dạng, phù hợp với từng đối tượng và vùng miền.
• Khuyến khích đối thoại liên tôn giáo và xây dựng cộng đồng đoàn kết: Thúc đẩy các hoạt động đối thoại, giao lưu giữa các tôn giáo, giữa người có tín ngưỡng và không tín ngưỡng để tăng cường sự hiểu biết, tôn trọng lẫn nhau, từ đó giảm thiểu các mâu thuẫn có thể dẫn đến hành vi xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo.

Những đề xuất này nhằm mục tiêu không chỉ nâng cao hiệu quả xử lý các hành vi vi phạm mà còn góp phần xây dựng một môi trường xã hội nơi quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được tôn trọng và bảo vệ một cách toàn diện, vững chắc.

Kết luận

Hậu quả của tội xâm phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo không chỉ dừng lại ở mức độ pháp lý (các khung hình phạt và hình phạt bổ sung) mà còn lan tỏa sang các khía cạnh xã hội, gây tổn hại tinh thần cho cá nhân, mất đoàn kết cộng đồng và tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến an ninh trật tự xã hội. Để nâng cao nhận thức pháp luật và phòng ngừa hành vi vi phạm, các giải pháp được đề xuất bao gồm: tăng cường sự lãnh đạo của Đảng và chính quyền trong công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật; xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giảng viên, báo cáo viên có chuyên môn và kinh nghiệm; đổi mới phương pháp và hình thức tuyên truyền linh hoạt, phù hợp với từng đối tượng; tăng cường phối hợp chặt chẽ giữa các tổ chức, lực lượng chức năng và xã hội; và đảm bảo nguồn lực, kinh phí thỏa đáng cho công tác này.

Tổng thể, Việt Nam đã có một khung pháp lý tương đối đầy đủ để bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo. Tuy nhiên, việc thực thi và diễn giải pháp luật trong thực tiễn vẫn còn những thách thức, đặc biệt là trong việc cân bằng giữa quyền tự do cá nhân và lợi ích an ninh quốc gia. Triển vọng cải thiện phụ thuộc vào việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực thực thi, tăng cường đối thoại và hiểu biết lẫn nhau với cộng đồng quốc tế, và đặc biệt là nâng cao nhận thức pháp luật trong toàn xã hội để đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo được thực hiện một cách đầy đủ và hài hòa.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.