Các trường hợp nào được nổ súng quân dụng theo quy định mới nhất

Trong hệ thống pháp luật của bất kỳ quốc gia hành chính hiện đại nào, việc nổ súng quân dụng luôn được coi là biện pháp cưỡng chế cuối cùng và nghiêm khắc nhất, bởi nó tác động trực tiếp đến quyền cơ bản nhất của con người – quyền sống và quyền bất khả xâm phạm về thân thể. Tại Việt Nam, để đảm bảo sự cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và việc tôn trọng quyền con người, Nhà nước đã thiết lập một hành lang pháp lý vô cùng nghiêm ngặt đối với hành vi nổ súng.

Quy định về các trường hợp được nổ súng quân dụng không chỉ đơn thuần là những chỉ dẫn mang tính kỹ thuật cho lực lượng thực thi công vụ, mà còn là thước đo về trình độ văn minh pháp lý và sự kỷ cương của một lực lượng vũ trang chuyên nghiệp. Theo tinh thần của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ hiện hành, nổ súng không bao giờ là một đặc quyền tự thân, mà là một quyền hạn gắn liền với những điều kiện tiền định khắt khe về tình huống, đối tượng và tính cấp thiết. 

1. Nguyên tắc sử dụng vũ khí quân dụng khi thực hiện nhiệm vụ

Tinh thần của Điều 23 trong Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ 2024 (Luật năm 2024) phản ánh sự cân bằng tinh tế giữa yêu cầu trấn áp tội phạm quyết liệt và nghĩa vụ bảo vệ quyền con người. Trong bối cảnh bảo vệ an ninh trật tự, nổ súng quân dụng được coi là biện pháp cưỡng chế cuối cùng và nghiêm khắc nhất.

Nguyên tắc xuyên suốt toàn bộ quy định này là tính cấp thiết, tính tương xứng và tính hạn chế thiệt hại. Người thi hành công vụ chỉ được phép nổ súng khi không còn biện pháp nào khác để ngăn chặn hành vi nguy hiểm của đối tượng hoặc khi việc chậm trễ sẽ gây ra những hậu quả không thể đảo ngược đối với tính mạng và sức khỏe của người dân.

Sự chuyển dịch từ Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2017 (Luật năm 2017) sang Luật năm 2024 thể hiện một tư duy quản lý linh hoạt và thực tế hơn. Nếu như trước đây, các khái niệm về vũ khí quân dụng còn có những khoảng trống pháp lý đối với các loại súng tự chế hoặc hung khí thô sơ có tính sát thương cao, thì Luật năm 2024 đã lấp đầy những khoảng trống này bằng cách đưa các loại súng bắn đạn ghém, nén khí, nén hơi và dao có tính sát thương cao vào phạm vi quản lý như vũ khí quân dụng khi chúng được sử dụng để gây án. Sự chuyển dịch này không chỉ nhằm mục đích trừng phạt mà còn hướng tới việc tạo ra một hành lang pháp lý an toàn, cho phép người thi hành công vụ phản ứng kịp thời trước những đối tượng sử dụng các loại "vũ khí lai" này để chống đối.

Để hình dung rõ hơn về quy mô của sự thay đổi này, cần xem xét bảng so sánh các thành tố chủ chốt trong nguyên tắc sử dụng vũ khí giữa hai giai đoạn pháp lý:

Sự dịch chuyển này cũng cho thấy sự nhìn nhận nghiêm túc của cơ quan lập pháp đối với thực trạng tội phạm ma túy và tội phạm có tổ chức ngày càng manh động. Việc định danh lại "vũ khí quân dụng" giúp các cơ quan tố tụng áp dụng các khung hình phạt nghiêm khắc hơn (như Điều 304 Bộ luật Hình sự) ngay từ giai đoạn ngăn chặn bằng nổ súng.

2. Các trường hợp phải cảnh báo trước khi nổ súng

Khoản 1 Điều 23 Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ 2024 xác lập nguyên tắc quan trọng: người thi hành nhiệm vụ độc lập chỉ được nổ súng sau khi đã thực hiện cảnh báo bằng lời nói, hành động hoặc bắn chỉ thiên. Đây là bước trung gian mang tính nhân đạo, nhằm tạo điều kiện cho đối tượng chấm dứt hành vi vi phạm, qua đó hạn chế tối đa thiệt hại không đáng có.

2.1. Trường hợp đối tượng tấn công hoặc chống trả đe dọa tính mạng, sức khỏe

Trong thực tiễn thi hành công vụ, không hiếm các tình huống đối tượng sử dụng vũ khí, vật liệu nổ hoặc các công cụ nguy hiểm khác để tấn công trực tiếp vào lực lượng chức năng hoặc người dân. Theo điểm a khoản 1 Điều 23, khi xảy ra những hành vi như vậy, người thi hành nhiệm vụ được phép sử dụng vũ khí quân dụng sau khi đã thực hiện cảnh báo.

Điểm đáng chú ý là phạm vi điều chỉnh của quy định này không chỉ dừng lại ở việc sử dụng vũ khí theo nghĩa truyền thống (như súng, dao, chất nổ) mà còn mở rộng sang các phương tiện khác có khả năng gây nguy hiểm, chẳng hạn như phương tiện giao thông, hung khí tự chế hoặc bất kỳ công cụ nào được sử dụng với mục đích tấn công. Điều này phản ánh cách tiếp cận linh hoạt của pháp luật trước sự đa dạng của hành vi nguy hiểm trong thực tế.

Về bản chất, việc cho phép nổ súng trong trường hợp này xuất phát từ yêu cầu tự vệ chính đáng và bảo vệ người khác. Tuy nhiên, việc bắt buộc phải cảnh báo trước cho thấy pháp luật vẫn đặt yếu tố bảo vệ tính mạng con người lên hàng đầu, chỉ sử dụng vũ lực ở mức độ cao nhất khi không còn biện pháp nào khác hiệu quả hơn.

2.2. Trường hợp đối tượng gây rối trật tự công cộng có nguy cơ gây hậu quả nghiêm trọng

Theo điểm b khoản 1 Điều 23, việc nổ súng có thể được áp dụng khi đối tượng sử dụng vũ khí, vật liệu nổ hoặc các công cụ nguy hiểm để gây rối trật tự công cộng và hành vi này đã đạt đến mức đe dọa trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe hoặc tài sản của người khác.

Cần nhấn mạnh rằng không phải mọi hành vi gây rối đều là căn cứ để nổ súng. Pháp luật đặt ra tiêu chí rõ ràng về mức độ nguy hiểm, đòi hỏi hành vi phải có khả năng gây ra hậu quả nghiêm trọng, vượt ra khỏi phạm vi vi phạm hành chính thông thường. Điều này nhằm tránh việc lạm dụng vũ lực trong những tình huống chưa thật sự cần thiết.

Việc cho phép nổ súng trong trường hợp này có ý nghĩa đặc biệt trong việc ngăn chặn các hành vi có nguy cơ phát triển thành bạo loạn hoặc gây mất ổn định xã hội trên diện rộng. Tuy nhiên, yêu cầu cảnh báo trước vẫn được duy trì như một nguyên tắc bắt buộc, nhằm tạo cơ hội cuối cùng để đối tượng dừng hành vi.

2.3. Trường hợp đối tượng đang bị quản lý tố tụng nhưng có hành vi chống trả

Điểm c khoản 1 Điều 23 điều chỉnh một nhóm đối tượng đặc thù, bao gồm những người đang bị truy nã, bị bắt, tạm giữ, tạm giam, đang bị áp giải, xét xử hoặc đang chấp hành hình phạt tù. Khi những đối tượng này có hành vi chống trả hoặc đe dọa tính mạng, sức khỏe của người thi hành công vụ hoặc người khác, việc nổ súng sau khi cảnh báo được coi là biện pháp cần thiết.

Ngoài ra, quy định còn mở rộng sang các trường hợp đối tượng tổ chức giải cứu người bị giam giữ, đặc biệt đối với các tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tái phạm nguy hiểm. Đây là những tình huống có nguy cơ cao gây mất an ninh, trật tự và làm gián đoạn hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng.

Về phương diện pháp lý, quy định này nhằm bảo đảm tính nghiêm minh và hiệu lực của pháp luật hình sự, đồng thời ngăn chặn nguy cơ tội phạm tiếp tục gây án sau khi trốn thoát.

2.4. Trường hợp phát hiện đối tượng đang thực hiện tội phạm nghiêm trọng

Theo điểm d khoản 1 Điều 23, người thi hành nhiệm vụ được phép nổ súng khi biết rõ đối tượng đang thực hiện tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.

Yếu tố “biết rõ” ở đây có ý nghĩa pháp lý đặc biệt quan trọng, đòi hỏi phải có căn cứ xác đáng, khách quan, tránh trường hợp nhận định chủ quan dẫn đến việc sử dụng vũ lực không đúng quy định. Đây là một trong những điểm thể hiện sự thận trọng của pháp luật trong việc trao quyền nổ súng.

Việc áp dụng quy định này giúp lực lượng chức năng có thể ngăn chặn kịp thời hành vi phạm tội ngay từ khi đang diễn ra, thay vì chờ đợi hậu quả xảy ra rồi mới xử lý, qua đó giảm thiểu thiệt hại cho xã hội.

2.5. Trường hợp nổ súng vào phương tiện giao thông để dừng phương tiện

Điểm đ khoản 1 Điều 23 quy định một cách cụ thể và chi tiết về việc nổ súng vào phương tiện giao thông. Đây là một trong những nội dung phức tạp, đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng khi áp dụng.

Trước hết, việc nổ súng được cho phép khi phương tiện được sử dụng như một công cụ để tấn công hoặc đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người thi hành công vụ hoặc người khác. Trong trường hợp này, phương tiện không còn là đối tượng trung tính mà trở thành công cụ phạm tội. Bên cạnh đó, pháp luật cũng cho phép nổ súng khi đối tượng phạm tội điều khiển phương tiện cố tình bỏ trốn hoặc khi có căn cứ xác định phương tiện đang chở tội phạm, vũ khí, vật liệu nổ, ma túy, tài liệu bí mật nhà nước hoặc bảo vật quốc gia.

Tuy nhiên, quy định đồng thời đặt ra giới hạn rất quan trọng: không được nổ súng nếu trên phương tiện có người không liên quan hoặc có con tin. Đây là điểm thể hiện rõ nguyên tắc bảo vệ tính mạng người vô tội, tránh gây ra hậu quả ngoài ý muốn.

3. Trường hợp nổ súng quân dụng không cần cảnh báo

Khoản 2 Điều 23 Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ 2025 quy định một nhóm các tình huống đặc biệt, trong đó người thi hành nhiệm vụ độc lập được quyền nổ súng ngay lập tức mà không cần thực hiện cảnh báo trước.

Khác với các trường hợp tại khoản 1, những tình huống này đều có điểm chung là mức độ nguy hiểm đặc biệt cao, tính chất cấp bách và nguy cơ gây hậu quả tức thì. Việc trì hoãn để cảnh báo trong các trường hợp này không những không còn ý nghĩa mà còn có thể làm mất đi “thời điểm vàng” để ngăn chặn hành vi phạm tội, từ đó gây ra hậu quả nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng cho xã hội. Do đó, pháp luật cho phép áp dụng ngay biện pháp mạnh nhất – nổ súng quân dụng – nhằm bảo vệ kịp thời tính mạng con người, an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội.

3.1. Trường hợp đối tượng thực hiện hành vi khủng bố, bạo loạn, bắt cóc con tin

Theo điểm a khoản 2 Điều 23, người thi hành nhiệm vụ được phép nổ súng ngay khi đối tượng đang trực tiếp thực hiện hoặc vừa thực hiện xong các hành vi như khủng bố, bạo loạn, giết người, bắt cóc con tin mà tiếp tục sử dụng vũ khí để chống lại việc bắt giữ.

Về bản chất, đây là những hành vi xâm phạm nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự xã hội và quyền sống của con người. Đặc biệt, trong các vụ bắt cóc con tin hoặc khủng bố, tính mạng của nhiều người có thể bị đe dọa trong thời gian rất ngắn. Khi đó, việc chậm trễ dù chỉ trong tích tắc cũng có thể dẫn đến hậu quả không thể khắc phục.

Chính vì vậy, pháp luật không đặt ra yêu cầu cảnh báo trước trong trường hợp này. Việc nổ súng ngay được xem là biện pháp cần thiết để vô hiệu hóa nhanh chóng đối tượng, cắt đứt nguy cơ gây hại tiếp tục và bảo vệ an toàn cho cộng đồng. Đồng thời, quy định này cũng thể hiện quan điểm nhất quán của Nhà nước trong việc xử lý kiên quyết đối với các hành vi đe dọa nghiêm trọng đến nền tảng an ninh quốc gia.

3.2. Trường hợp tội phạm ma túy có vũ trang chống trả

Theo điểm b khoản 2 Điều 23, đối tượng có hành vi sản xuất, mua bán, vận chuyển, tàng trữ, chiếm đoạt hoặc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy mà trực tiếp sử dụng vũ khí, vật liệu nổ chống lại lực lượng thi hành công vụ thì có thể bị nổ súng ngay mà không cần cảnh báo.

Thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm cho thấy, tội phạm ma túy thường có tính chất có tổ chức, hoạt động xuyên quốc gia, trang bị vũ khí và sẵn sàng chống trả quyết liệt nhằm bảo vệ đường dây, lợi ích bất hợp pháp của mình. Trong nhiều trường hợp, các đối tượng này không chỉ chống trả mà còn chủ động tấn công lực lượng chức năng.

Vì vậy, việc pháp luật cho phép nổ súng ngay trong tình huống này nhằm bảo đảm an toàn cho người thi hành công vụ, đồng thời ngăn chặn nguy cơ lan rộng của tội phạm ma túy – một loại tội phạm được đánh giá là đặc biệt nguy hiểm, gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho xã hội. Đây cũng là biện pháp thể hiện sự kiên quyết của Nhà nước trong cuộc đấu tranh với loại tội phạm này.

3.3. Trường hợp tấn công mục tiêu quan trọng về an ninh quốc gia

Theo điểm c khoản 2 Điều 23, khi đối tượng sử dụng vũ khí, vật liệu nổ để tấn công hoặc uy hiếp trực tiếp đến đối tượng cảnh vệ, công trình quan trọng hoặc mục tiêu trọng yếu về an ninh quốc gia, người thi hành nhiệm vụ được phép nổ súng ngay lập tức.

Các mục tiêu này bao gồm những đối tượng có ý nghĩa đặc biệt đối với sự ổn định và phát triển của quốc gia, như lãnh đạo cấp cao, cơ sở hạ tầng trọng yếu, công trình quốc phòng – an ninh hoặc các khu vực được bảo vệ đặc biệt. Một cuộc tấn công nhằm vào các mục tiêu này không chỉ gây thiệt hại về vật chất mà còn có thể ảnh hưởng sâu rộng đến ổn định chính trị và trật tự xã hội.

Do đó, quy định không yêu cầu cảnh báo trước nhằm bảo đảm khả năng phản ứng nhanh, xử lý tức thời, ngăn chặn ngay từ đầu mọi nguy cơ xâm phạm đến các lợi ích cốt lõi của Nhà nước. Đây là biểu hiện rõ nét của nguyên tắc bảo vệ tuyệt đối an ninh quốc gia trong pháp luật Việt Nam.

3.4. Trường hợp đe dọa trực tiếp đến tính mạng con người

Theo điểm d khoản 2 Điều 23, khi đối tượng đang sử dụng vũ khí, vật liệu nổ hoặc vũ lực để đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người thi hành công vụ hoặc người khác, việc nổ súng ngay là hoàn toàn có cơ sở pháp lý.

Điểm cốt lõi của quy định này nằm ở yếu tố “đe dọa trực tiếp”, tức là hành vi nguy hiểm đang diễn ra và có khả năng gây hậu quả chết người ngay lập tức. Trong bối cảnh đó, việc yêu cầu cảnh báo là không thực tế, bởi nó có thể làm mất cơ hội duy nhất để ngăn chặn hậu quả.

Về phương diện pháp lý, đây là trường hợp điển hình của quyền phòng vệ chính đáng được pháp luật thừa nhận. Người thi hành công vụ không chỉ có quyền mà còn có trách nhiệm sử dụng biện pháp cần thiết để bảo vệ tính mạng của mình và của người khác. Việc nổ súng trong trường hợp này do đó mang tính chất phòng ngừa và bảo vệ, chứ không phải trừng phạt.

3.5. Trường hợp đối tượng cướp vũ khí quân dụng

Theo điểm đ khoản 2 Điều 23, khi đối tượng đang trực tiếp thực hiện hành vi cướp vũ khí quân dụng của người thi hành công vụ, việc nổ súng ngay là biện pháp được pháp luật cho phép.

Hành vi này đặc biệt nguy hiểm bởi nếu đối tượng chiếm đoạt được vũ khí, họ có thể sử dụng ngay chính vũ khí đó để gây án, thậm chí thực hiện các hành vi tội phạm nghiêm trọng khác. Nguy cơ phát sinh hậu quả không chỉ dừng lại ở thời điểm xảy ra hành vi mà còn có thể kéo dài và lan rộng.

Do đó, việc cho phép nổ súng ngay nhằm ngăn chặn từ gốc nguy cơ phát sinh tội phạm nghiêm trọng, bảo đảm kiểm soát tuyệt đối đối với vũ khí quân dụng – loại phương tiện có khả năng gây sát thương lớn.

3.6. Trường hợp động vật đe dọa trực tiếp đến tính mạng

Theo điểm e khoản 2 Điều 23, người thi hành nhiệm vụ được phép nổ súng đối với động vật đang trực tiếp đe dọa đến tính mạng và sức khỏe của con người.

Mặc dù không phải là hành vi của con người, nhưng trong nhiều tình huống thực tế, động vật hoang dã hoặc động vật nguy hiểm có thể gây ra nguy cơ chết người trong thời gian rất ngắn. Khi đó, việc xử lý nhanh chóng là yếu tố quyết định để bảo vệ an toàn cho con người. Quy định này mang tính tình huống rõ rệt, cho phép áp dụng biện pháp mạnh trong trường hợp cần thiết nhằm bảo vệ tính mạng con người trước nguy cơ tự nhiên.

3.7. Trường hợp vô hiệu hóa phương tiện không người lái

Theo điểm g khoản 2 Điều 23, người thi hành nhiệm vụ được phép nổ súng để vô hiệu hóa phương tiện không người lái trong trường hợp các phương tiện này trực tiếp tấn công, đe dọa tấn công hoặc xâm phạm vào khu vực cấm, khu vực bảo vệ, mục tiêu bảo vệ.

Đây là một quy định mới, thể hiện sự cập nhật của pháp luật trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, đặc biệt là các thiết bị bay không người lái (drone). Trong bối cảnh hiện nay, các phương tiện này có thể bị lợi dụng để thực hiện hành vi gián điệp, tấn công hoặc vận chuyển vật nguy hiểm. Việc cho phép nổ súng ngay trong trường hợp này nhằm bảo đảm khả năng ứng phó nhanh với các mối đe dọa phi truyền thống, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ an ninh trong thời đại công nghệ cao.

4. Trách nhiệm pháp lý và giới hạn khi nổ súng

Quyền sử dụng vũ khí quân dụng không phải là quyền lực tuyệt đối. Nó đi kèm với một hệ thống giám sát và trách nhiệm pháp lý chặt chẽ nhằm ngăn chặn sự lạm quyền.

Sau khi sử dụng vũ khí quân dụng, người thi hành công vụ phải tuân thủ nghiêm ngặt các bước báo cáo để phục vụ công tác thanh tra, giám sát:

• Báo cáo tức thời: Thông báo ngay cho người đứng đầu cơ quan, đơn vị về sự việc, bao gồm thời gian, địa điểm, lý do nổ súng và hậu quả.
• Bảo vệ hiện trường: Đây là nghĩa vụ pháp lý để đảm bảo tính khách quan cho quá trình điều tra sau này.
• Hỗ trợ y tế: Nếu có người bị thương, việc cấp cứu là bắt buộc, thể hiện tính nhân đạo của pháp luật ngay cả đối với tội phạm đã bị khống chế.

Luật năm 2024 quy định rõ các ranh giới về trách nhiệm:

• Miễn trách nhiệm: Nếu người sử dụng vũ khí tuân thủ đúng quy định tại Điều 23 và các mệnh lệnh của người có thẩm quyền, họ không phải chịu trách nhiệm về thiệt hại xảy ra.
• Truy cứu trách nhiệm: Trong trường hợp nổ súng vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, gây thiệt hại rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, hoặc lợi dụng việc sử dụng vũ khí để xâm phạm lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, người vi phạm sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự.

Sự phân định này giúp người thi hành công vụ yên tâm thực hiện nhiệm vụ khi họ hành động đúng pháp luật, đồng thời tạo ra áp lực tự điều chỉnh để không lạm dụng vũ lực.

Kết luận

Các quy định về trường hợp được nổ súng quân dụng theo pháp luật hiện hành đã tạo ra một "hệ điều hành" chuẩn mực, giúp người thi hành công vụ có cơ sở pháp lý vững chắc để hành động trong những tình huống đối mặt với hiểm nguy. Việc nắm vững ranh giới giữa việc "được phép nổ súng" và "phải nổ súng" không chỉ giúp ngăn chặn tội phạm, bảo vệ bình yên cho nhân dân mà còn là "lá chắn" bảo vệ chính người chiến sĩ trước các trách nhiệm pháp lý hình sự hoặc kỷ luật nghiêm khắc.

Tuy nhiên, pháp luật dù hoàn thiện đến đâu cũng chỉ là những dòng chữ trên mặt giấy; giá trị thực tiễn của nó nằm ở bản lĩnh, sự tinh thông nghiệp vụ và cái tâm của người cầm súng. Mỗi viên đạn rời nòng phải là kết quả của một quá trình tư duy pháp lý thần tốc, là sự lựa chọn cuối cùng khi mọi biện pháp ngăn chặn khác đều đã vô hiệu. Trong tương lai, khi các hình thái tội phạm ngày càng trở nên manh động và tinh vi, việc thắt chặt kỷ cương trong nổ súng quân dụng sẽ tiếp tục là nền tảng để khẳng định rằng: sức mạnh của Nhà nước chỉ được sử dụng để bảo vệ công lý, bảo vệ lẽ phải và duy trì sự ổn định bền vững của xã hội. Một lực lượng mạnh không phải là lực lượng sẵn sàng nổ súng nhất, mà là lực lượng biết sử dụng súng một cách nhân văn, đúng thời điểm và tuyệt đối tuân thủ pháp luật

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!