Bảo hiểm xã hội là một trong những chính sách an sinh quan trọng, góp phần bảo đảm đời sống cho người lao động trước các rủi ro trong quá trình làm việc và sau khi hết tuổi lao động. Khi tham gia bảo hiểm xã hội, mỗi cá nhân không chỉ được thụ hưởng nhiều quyền lợi thiết thực mà còn phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ theo quy định pháp luật. Việc hiểu rõ quyền và nghĩa vụ giúp người tham gia chủ động bảo vệ lợi ích chính đáng của mình và tránh các vi phạm không đáng có. Do đó, tìm hiểu quyền và nghĩa vụ của người tham gia bảo hiểm xã hội là nội dung cần thiết đối với mọi người lao động.
1. Người tham gia bảo hiểm xã hội là gì?
Người tham gia bảo hiểm xã hội là cá nhân thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật bảo hiểm xã hội, có trách nhiệm và quyền lợi liên quan đến việc đóng góp vào quỹ bảo hiểm để được bảo đảm an sinh khi gặp rủi ro trong cuộc sống lao động. Họ tham gia theo hình thức bắt buộc hoặc tự nguyện tùy thuộc vào tính chất công việc và nhu cầu bảo đảm thu nhập. Việc tham gia nhằm tạo ra sự chia sẻ giữa các thành viên trong xã hội thông qua cơ chế đóng - hưởng. Nhờ đó, người lao động được hỗ trợ khi giảm hoặc mất khả năng lao động.
Dưới góc độ pháp lý, người tham gia bảo hiểm xã hội là đối tượng được xác định cụ thể theo luật và các văn bản hướng dẫn thi hành. Việc xác định này dựa trên tiêu chí như tình trạng việc làm, hình thức lao động hoặc sự lựa chọn tham gia theo cơ chế tự nguyện. Họ có thể tham gia theo các nhóm khác nhau, tương ứng với từng loại hình bảo hiểm xã hội. Thông tin của người tham gia được cơ quan bảo hiểm quản lý nhằm bảo đảm tính thống nhất và minh bạch. Nhờ vậy, hệ thống bảo hiểm xã hội có cơ sở để vận hành ổn định và bao phủ rộng trong xã hội.
2. Người tham gia bảo hiểm xã hội có quyền gì?
Căn cứ khoản 1 Điều 10 Luật bảo hiểm xã hội năm 2024, người tham gia bảo hiểm xã hội có các quyền như sau:
- Quyền được hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội
Người tham gia bảo hiểm xã hội trước hết có quyền được hưởng các chế độ khi đáp ứng đủ điều kiện theo quy định. Các chế độ này bao gồm hỗ trợ khi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất. Đây là những quyền lợi thiết thực gắn trực tiếp với quá trình lao động và những rủi ro trong cuộc sống. Quyền hưởng chế độ được xem là mục tiêu trung tâm, thể hiện bản chất nhân văn của chính sách bảo hiểm. Nhờ đó, người lao động có nguồn thu nhập thay thế, ổn định đời sống và giảm bớt gánh nặng cho gia đình cũng như xã hội.
- Quyền được cấp số bảo hiểm xã hội
Bên cạnh đó, người tham gia còn có quyền được cấp sổ bảo hiểm xã hội hoặc tài khoản điện tử tương đương để quản lý quá trình tham gia. Sổ bảo hiểm ghi nhận đầy đủ thông tin về thời gian đóng, mức đóng và các chế độ đã hưởng. Đây là căn cứ quan trọng để chứng minh quyền lợi và làm cơ sở giải quyết các thủ tục liên quan. Việc quản lý dữ liệu theo từng cá nhân giúp bảo đảm tính chính xác và minh bạch trong hệ thống. Đồng thời, công cụ này góp phần hạn chế thất lạc hồ sơ, gian lận và tạo thuận lợi cho người lao động theo dõi quyền lợi của mình.
- Quyền được cung cấp và xác nhận thông tin đóng BHXH
Người tham gia cũng được cung cấp và xác nhận thông tin về việc đóng bảo hiểm xã hội một cách định kỳ. Thông tin có thể được cập nhật thông qua các phương tiện điện tử, giúp tiếp cận nhanh chóng và thuận tiện. Khi cần thiết, họ có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xác nhận dữ liệu liên quan. Cơ chế này làm tăng tính công khai và minh bạch trong quản lý quỹ bảo hiểm. Nhờ đó, người lao động có thể tự kiểm soát quá trình đóng góp, ngăn ngừa tình trạng nợ đóng hoặc trốn đóng ảnh hưởng đến quyền lợi lâu dài.
- Quyền yêu cầu các chủ thể liên quan thực hiện trách nhiệm BHXH
Một quyền quan trọng khác là quyền yêu cầu các chủ thể liên quan thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo hiểm xã hội. Người lao động có thể đề nghị người sử dụng lao động đóng đúng, đủ và đúng thời hạn các khoản phải nộp. Đồng thời, họ cũng có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức thực hiện nghĩa vụ theo quy định pháp luật. Quy định này xác lập vị thế chủ động của người tham gia trong quan hệ bảo hiểm. Nhờ vậy, họ không chỉ thụ hưởng mà còn có vai trò giám sát, góp phần nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp và bảo đảm pháp luật được thực thi hiệu quả.
- Quyền được tuyên truyền, phổ biến chính sách BHXH
Ngoài ra, người tham gia còn được tuyên truyền và phổ biến các chính sách, chế độ liên quan đến bảo hiểm xã hội. Việc tiếp cận thông tin đầy đủ giúp họ hiểu rõ quyền lợi cũng như trách nhiệm của bản thân. Nhận thức pháp luật được nâng cao sẽ hạn chế sai sót trong quá trình tham gia và hưởng chế độ. Hoạt động truyền thông còn tạo sự đồng thuận và tin tưởng vào hệ thống an sinh. Qua đó, nhiều người chủ động tham gia hơn, góp phần mở rộng độ bao phủ bảo hiểm xã hội trong toàn xã hội.
- Quyền chủ động giám định y khoa
Người tham gia cũng có quyền chủ động đi giám định y khoa để xác định mức suy giảm khả năng lao động khi cần thiết. Họ có thể tự thực hiện việc giám định mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào cơ quan hay đơn vị sử dụng lao động. Trường hợp đủ điều kiện hưởng chế độ, chi phí giám định còn được thanh toán theo quy định. Cơ chế này bảo đảm việc đánh giá tình trạng sức khỏe được khách quan và chính xác. Đồng thời, nó thể hiện tính nhân văn khi bảo vệ những người bị suy giảm sức khỏe và tạo cơ hội tiếp cận công bằng các quyền lợi bảo hiểm.
- Quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện
Người tham gia có quyền khiếu nại, tố cáo và khởi kiện khi quyền lợi bị xâm phạm. Họ có thể thực hiện khiếu nại hành chính, phản ánh hành vi vi phạm hoặc yêu cầu tòa án giải quyết tranh chấp. Đây là công cụ pháp lý quan trọng để tự bảo vệ mình trước những sai sót hoặc tiêu cực. Cơ chế này tạo ra sức răn đe, buộc các chủ thể liên quan phải tuân thủ quy định. Nhờ đó, hệ thống bảo hiểm xã hội vận hành minh bạch hơn và niềm tin của người dân đối với chính sách an sinh được củng cố.
3. Người tham gia bảo hiểm xã hội có nghĩa vụ gì?
Nghĩa vụ của người tham gia bảo hiểm xã hội được quy định tại khoản 1 Điều 11 Luật bảo hiểm xã hội năm 2024 như sau:
- Người tham gia có trách nhiệm đóng bảo hiểm xã hội đầy đủ theo quy định
Việc đóng bảo hiểm xã hội là nghĩa vụ cơ bản và quan trọng nhất của mỗi người tham gia trong quan hệ bảo hiểm. Khoản đóng góp này được thực hiện theo mức, phương thức và thời hạn do pháp luật quy định nhằm tạo lập nguồn tài chính cho quỹ bảo hiểm. Đây là điều kiện tiên quyết để người lao động được bảo đảm các quyền lợi khi phát sinh rủi ro trong cuộc sống. Nghĩa vụ đóng góp còn thể hiện nguyên tắc chia sẻ trách nhiệm giữa các thành viên trong cộng đồng. Khi mọi người thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ này, hệ thống bảo hiểm xã hội mới có thể vận hành ổn định và bền vững.
- Người tham gia có trách nhiệm theo dõi việc thực hiện bảo hiểm xã hội đối với bản thân
Bên cạnh việc đóng góp, người tham gia cần chủ động giám sát quá trình thực hiện trách nhiệm bảo hiểm xã hội của các chủ thể liên quan. Việc theo dõi giúp họ nắm rõ tình trạng đóng, thời gian tham gia và các quyền lợi tương ứng. Nếu phát hiện thiếu sót hoặc vi phạm, người tham gia có thể kịp thời yêu cầu khắc phục để tránh ảnh hưởng đến chế độ sau này. Trách nhiệm này góp phần nâng cao tính minh bạch và hạn chế tình trạng nợ đóng, trốn đóng. Qua đó, người lao động không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể tích cực bảo vệ quyền lợi của chính mình.
- Người tham gia có trách nhiệm kê khai thông tin chính xác, trung thực và đầy đủ khi đăng ký
Việc cung cấp thông tin cá nhân đúng sự thật là yêu cầu cần thiết để cơ quan quản lý xác định chính xác quá trình tham gia bảo hiểm xã hội. Thông tin đầy đủ giúp bảo đảm quyền lợi được giải quyết nhanh chóng, đúng đối tượng và đúng mức hưởng. Nếu kê khai sai lệch có thể dẫn đến tranh chấp, chậm trễ hoặc làm phát sinh các hành vi trục lợi quỹ bảo hiểm. Do đó, tính trung thực trong khai báo vừa bảo vệ lợi ích cá nhân vừa bảo đảm công bằng chung. Thực hiện tốt trách nhiệm này góp phần xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội minh bạch và hiệu quả.
Kết luận
Như vậy, quyền và nghĩa vụ của người tham gia bảo hiểm xã hội luôn gắn bó chặt chẽ, bổ sung cho nhau trong cùng một cơ chế pháp lý thống nhất. Các quyền lợi như được bảo đảm thu nhập khi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hay khi về hưu chỉ được thực hiện đầy đủ khi người tham gia tuân thủ trách nhiệm đóng và cung cấp thông tin chính xác. Việc thực hiện đúng nghĩa vụ không chỉ bảo vệ lợi ích cá nhân mà còn góp phần duy trì sự bền vững của quỹ bảo hiểm xã hội. Đây cũng là cơ sở để Nhà nước thực hiện tốt chính sách an sinh cho toàn xã hội. Mỗi người lao động cần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và chủ động theo dõi quá trình tham gia của mình. Đồng thời, người sử dụng lao động cũng phải phối hợp thực hiện đúng quy định để bảo đảm quyền lợi cho người lao động. Khi cả hai bên thực hiện nghiêm túc, hệ thống bảo hiểm xã hội sẽ phát huy hiệu quả tối đa. Như vậy, hiểu và thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ chính là chìa khóa để bảo vệ lâu dài quyền lợi của mỗi người tham gia.
Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.
Rất mong nhận được sự hợp tác!
Trân trọng./.
