Nhưng trong nhiều trường hợp, hoạt động xét xử các vụ việc hình sự chỉ có thể được tiến hành bình thường và đạt được kết quả nếu có sự thực hiện các hành vi tố tụng hình sự trên lãnh thổ của nước khác. Điều này đồng nghĩa với việc phải giải quyết vụ việc hình sự với sự trợ giúp của nước ngoài trong quá trình thực hiện các hành vi tố tụng cần thiết. Song, do nguyên tắc chủ quyền quốc gia đã loại bỏ việc thực hiện các hành vi tố tụng của cơ quan nhà nước (trong đó có cơ quan tư pháp) một quốc gia trên lãnh thổ của quốc gia khác. Vì vậy, sự điều chỉnh của luật quốc tế đối với hợp tác tương trợ pháp lý về hình sự thường tập trung vào một số vấn đề sau:

- Chuyển giao và tiếp nhận các giấy tờ, tài liệu có liên quan đến vụ việc hình sự được thụ lý và giải quyết;

- Cung cấp các thông tin cần thiết về luật pháp hiện hành và thực tiễn toà án; Thẩm vấn nghi can, người làm chứng, bị cáo và các chuyên gia;

- Tiến hành các hoạt động giám định và khám xét tư pháp, chuyển giao vật chứng; Thực hiện các hoạt động truy cứu hình sự, dẫn độ tội phạm;

- Các hoạt động tương trợ pháp lý khác theo yêu cầu và phù hợp với từng hoàn cảnh, từng trường hợp cụ thể sẽ được thoả thuận và ghi nhận trong các hiệp định hữu quan giữa các bên thành viên.

Đối với khuôn khổ hợp tác khu vực, có thể kể đến Công ước châu Âu về tương trợ pháp lý năm 1959 và Nghị định thư bổ sung cho Công ước này được thông qua vào năm 1978. Các quốc gia thành viên của Công ước có nghĩa vụ giúp đỡ lẫn nhau về pháp lý ở mức độ rộng, trên cơ sở của nguyên tắc có đi có lại trong các vấn đề truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của quốc gia yêu cầu giúp đỡ pháp lý.

Trên phạm vi toàn cầu, cộng đồng quốc tế trong khuôn khổ các tổ chức quốc tế hữu quan, trước hết là Liên hợp quốc cũng đã có những hành động cụ thể đấu tranh với làn sóng tội phạm ngày càng tăng và tính quốc tế hoá ngày càng sâu sắc của các nhóm tội phạm riêng biệt. Những hoạt động nhằm tạo ra sự hợp tác chặt chẽ của cộng đồng quốc tế đấu tranh có hiệu quả đối với tội phạm tập trung trước hết vào việc tạo cơ sở pháp lý chung và các điều kiện thuận lợi để từng quốc gia có sự phối hợp với nhau trong lĩnh vực đấu tranh phòng chống tội phạm ở phạm vi toàn cầu. Ví dụ, năm 1990, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua Điều ước quốc tế mẫu về trợ giúp pháp lý trong các vấn đề hình sự. Đánh giá chung, điều ước quốc tế mẫu có xu hướng mở rộng phạm vi tương trợ pháp lý giữa các quốc gia về các vấn đề hình sự.

Ngoài ra, năm 1990, Đại hội đồng Liên hợp quốc cũng đã thông qua Điều ước quốc tế mẫu về chuyển giao truy cứu hình sự. Nội dung cơ bản được áp dụng là khi các trường hợp nghi can đã trở về lãnh thổ quốc gia mà họ là công dân và việc dẫn độ tội phạm là không thể được thực hiện do pháp luật quốc gia thường quy định, không dẫn độ công dân nước mình cho nước khác xét xử thì đối với những trường hợp như vậy, có thể thực hiện việc chuyển giao thẩm quyền truy cứu trách nhiệm hình sự cho quốc gia mà bị cáo là công dân với điều kiện, phải khẳng định rằng hành vi mà bị cáo thực hiện được định danh là hành vi tội phạm theo quy định pháp luật hiện hành của cả hai quốc gia (quốc gia yêu cầu và quốc gia được yêu cầu chuyển giao xét xử hình sự). Đây chính là sự tuân thủ nguyên tắc định danh kép tội phạm mà các quốc gia thường áp dụng trong hoạt động trợ giúp pháp lý. Tuy nhiên, quốc gia được yêu cầu có thể từ chối và không nhận việc chuyển giao này nếu cá nhân nghi can ở vào một trong số trường hợp như không phải là công dân của quốc gia đó; nghi can không thường xuyên cư trú trên lãnh thổ quốc gia đó; hành vi được định danh là tội phạm chỉ theo luật chiến tranh; tội phạm có Hên quan đến thuế trực thu và thuế gián thu, đến quy định về thuế quan và tiền tệ hoặc nếu quốc gia được yêu cầu định danh loại hành vi này là tội phạm chính tri.

Vấn đề có tính cấp thiết và quan trọng hiên nay là việc các cá nhân bị lưu giữ ở nước ngoài, về vấn đề này, Đại hội đổng Liên hợp quốc đã thông qua vào năm 1985 Hiệp định quốc tế mẫu về chuyển giao tù phạm nước ngoài, trong đó đã nhấn mạnh mục đích phục hồi xã hội cho các phần tử tội phạm có thể đạt được nhanh hơn nếu cho họ khả năng được thụ án tại đất nước họ.

Luật Minh Khuê (sưu tầm & biên tập)

>> Xem thêm:  Phòng ngừa nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm như thế nào ?

>> Xem thêm:  Tình hình tội phạm là gì ? Đặc điểm, ý nghĩa khi nghiên cứu tình hình tội phạm