1. Gia đình là gì?
Theo khoản 10, điều 8, Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014: "Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau theo hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các nghĩa vụ và quyền giữa họ với nhau.”
2. Hành vi phạm pháp là gì?
Là những hành vi sai lệch, vi phạm chuẩn mực luật pháp của các cá nhân hoặc nhóm xã hội nào đó. Trong thực tế, có những hành vi phạm pháp là tội phạm nhưng không phải mọi hành vi phạm pháp điều là tội phạm. Ngược lại, đã là tội phạm thì trước hết đó là những hành vi phạm pháp được qui định trong Bộ luật Hình sự.
3. Thế nào là tội phạm vị thành niên?
Khái niệm trẻ vị thành niên được quy định khác nhau. Trong đó, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trẻ em từ 10 - 19 tuổi được coi là tuổi vị thành niên. Chương trình Sức khỏe sinh sản/Sức khỏe tình dục vị thành niên - thanh niên của khối Liên minh châu Âu (EU) và Quỹ Dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA) xác định trẻ độ tuổi từ 15 - 24 tuổi là tuổi vị thành niên. Còn Hội kế hoạch hóa gia đình Việt Nam xác định vị thành niên là độ tuổi từ 10 - 24 tuổi và luật pháp nước ta quy định vị thành niên là trẻ dưới 18 tuổi. Theo đó, vị thành niên là một bộ phận của những người chưa thành niên hay là thế hệ lớn tuổi hơn cả trong nhóm những người chưa thành niên. Trẻ em trong độ tuổi này mang đầy đủ những đặc trưng, đặc thù của độ tuổi vị thành niên, thuộc nhóm từ 13 đến 18 tuổi.
Pháp luật Việt Nam qui định vị thành niên hay chưa thành niên chỉ những người chưa hoàn toàn phát triển đầy đủ về nhân cách, chưa có đầy đủ quyền lợi và nghĩa vụ của một công dân.
Tội phạm vị thành niên: Là những người có độ tuổi dưới 18 thực hiện những hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được pháp luật xác định là tội phạm cần xử phạt.
4. Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình hình tội phạm vị thành niên gia tăng?
4.1 Đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi vị thành niên
Những người ở độ tuổi vị thành niên là những người chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tinh thần. Ở lứa tuổi này đang có sự thay đổi lớn về tâm sinh lý cũng như tình 5 cảm, nhân cách của trẻ. Vị thành niên hay được gắn với thuật ngữ “không còn là trẻ nhỏ nhưng lại chưa hẳn là người lớn”. Những người ở độ tuổi này chưa chín chắn, nhận thức về hành vi chưa đầy đủ, chưa nhận thức hết những hậu quả do hành vi phạm pháp của mình gây ra cho xã hội. Trong độ tuổi này, các em dễ mất cân bằng, dễ bị kích động, thích thể hiện mình và thích được tôn trọng nhưng lại không nhận thức đúng đắn nên dễ dẫn đến vi phạm pháp luật. Theo chuyên gia tâm lý Thái Hà: “Trẻ cần nhất là sự tôn trọng. Giai đoạn này, nhiều trẻ vị thành niên rơi vào tình trạng hoang mang, dao động, mất phương hướng đến mức có thể có những rối nhiễu tâm trí. Trẻ dễ hoài nghi, coi thường các giá trị, lo lắng, sợ hãi nhưng cũng bộc lộ con người thật và muốn tự khẳng định mình”.
4.2. Môi trường xã hội
Môi trường xã hội có tác động sâu sắc đến quá trình hình thành nhân cách của mỗi cá nhân và không thể tách rời sự phát triển của cá nhân với xã hội. Trong thời gian qua, xã hội đã có những biến động to lớn do tác động của nền kinh tế thị trường. Xã hội mở cửa, giao lưu với bên ngoài đã kéo theo sự thay đổi của các mặt đời sống xã hội như sự du nhập của văn hóa và công nghệ một cách ồ ạt. Trong khi đó, một bộ phận dân cư mà đa số là thanh thiếu niên chưa được trang bị những kiến thức, hiểu biết để đề kháng với những thay đổi của đời sống xã hội. Vì vậy, họ dễ bị tác động bởi các tiêu cực xã hội, hình thành lối sống thực dụng, hưởng thụ. Sự thay đổi của môi trường xã hội có rất nhiều biểu hiện, trong bài viết này, xin đề cập tới một số nội dung nổi bật sau:
- Thiếu những không gian vui chơi, giải trí lành mạnh
Có thể nói rằng, trẻ vị thành niên là lứa tuổi đang dần muốn tách khỏi gia đình để khẳng định mình và gắn bó với những nhóm bạn bè. Chính vì vậy, ở lứa tuổi này, trẻ có nhu cầu vui chơi và giải trí, giao lưu rất nhiều. Tuy nhiên, trong xã hội hiện nay, các hình thức vui chơi giải trí lành mạnh rất ít, chưa đáp ứng được các yêu cầu và mong đợi của trẻ. Bên cạnh đó, các hình thức giải trí kém lành mạnh hoặc không phù hợp với độ tuổi của trẻ lại có xu hướng gia tăng như quán bar, quán nhậu,… Kiến trúc sư Lã Thị Kim Ngân, nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội trăn trở: “Con em chúng ta cứ đi vào mạng internet, nghiền internet, trở thành những con nghiện của internet, trò chơi điện tử, bởi vì chúng không có những không gian vui chơi hợp lý và hiệu quả. Và không tạo ra những sức bật trong thế hệ trẻ cũng như nhân sinh quan, quan điểm sống mang tính tích cực. Con cháu chúng ta có những gương mặt tươi sáng, có những tình cảm với quê hương đất nước hay không chính là những không gian này. Thiếu điểm vui chơi an toàn và lành mạnh đã vô hình chung đẩy các em vào 6 game, internet, và hậu quả là bạo lực học đường, các vụ việc trẻ em vi phạm pháp luật xảy ra ngày càng nhiều, gây bức xúc trong xã hội”
- Sự phát triển của công nghệ thông tin
Trong thời đại hội nhập quốc tế trên mọi lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực văn hóa và công nghệ thông tin. Chính vì vậy, trẻ dễ dàng tiếp nhận rất nhiều thông tin trong đó có những thông tin không lành mạnh từ các trang các trang web đen, các trò chơi trực tuyến. Trước đây, khi xã hội chưa phát triển, trẻ em sống hòa mình với thiên nhiên, gần gũi với cha mẹ, ông bà và anh em họ hàng. Thú vui của trẻ em ngày trước là những trò chơi rất đơn giản nhưng rất gần gũi với thiên nhiên và môi trường xung quanh như chơi bi, đánh đáo, chơi đồ hàng, chơi ô quan, trốn tìm. Dù những trò chơi này rất bình dân thì trẻ em thuộc những thế hệ đó vẫn được sống thực sự đúng với lứa tuổi của mình, nhưng xã hội càng phát triển, nhu cầu giải trí của trẻ em hiện đại ngày càng khác. Trẻ em ngày nay đặc biệt là trẻ thành phố hầu như không còn cơ hội tiếp xúc với các trò chơi gần gũi với môi trường. Những đứa trẻ thời hiện đại tiếp xúc với công nghệ thông tin và dành phần lớn thời gian của mình để đắm chìm trong những công nghệ hiện đại đó. Thay vì đi ra ngoài chơi, gặp gỡ bạn bè, thì trẻ em bây giờ ngồi nhà kết nối với bạn bè qua internet. Chúng giải trí bằng những trò chơi được xây dựng từ những phần mềm trong đó hình thức vừa đẹp mắt, vừa lôi cuốn, hấp dẫn, nhưng tràn ngập những yếu tố bạo lực và kích động. Từ những trò chơi hiện đại đó, trẻ dễ có suy nghĩ lệch lạc hơn và có nhiều biểu hiện của việc suy giảm đạo đức, lối sống nghiêm trọng, từ đó dẫn đến hành vi phạm pháp. Theo tiến sĩ Giáp Văn Dương: “Với những người đang gặp chứng trầm cảm, sống cô độc, hay lo lắng, thiếu sự quan tâm của gia đình, đặc biệt khi còn trẻ thì nguy cơ nghiện game, nghiện Internet càng cao. Sự tích tụ của những cảm xúc này có thể dẫn đến những hành vi tiêu cực, như có hành vi bạo lực hoặc tự hủy hoại bản thân mình. Nếu là người có bản lĩnh thì sau một thời gian đấu tranh, họ có thể tự điều chỉnh, thường dưới sự hỗ trợ của gia đình hoặc chuyên gia” .
4.3. Môi trường nhà trường
Trẻ vị thành niên hầu hết đang ở độ tuổi đi học. Tuy nhiên, các trường học hiện nay vẫn còn quá đè nặng việc truyền đạt kiến thức mà chưa chú trọng dạy các kỹ năng sống cũng như việc tuyên truyền kiến thức pháp luật cho trẻ. Chính vì vậy, rất nhiều trẻ thiếu 7 hụt kiến thức về luật pháp, chưa biết được những việc mà pháp luật cấm làm và thậm chí khi vi phạm nhiều trẻ cũng chưa ý thức hết hậu quả xã hội do hành vi phạm pháp của chính mình gây ra. Bên cạnh đó, trong mối quan hệ giữa gia đình và nhà trường vẫn còn tình trạng đùn đẩy trách nhiệm trong quản lý, giáo dục học sinh. Giữa gia đình và nhà trường chưa có sự phối hợp với nhau chặt chẽ trong việc chăm sóc, quản lý và giáo dục trẻ. Ngoài ra, trong môi trường học đường hiện nay đâu đó vẫn còn tồn tại một số tiêu cực như bệnh thành tích, quá đề cao yếu tố vật chất. Chính những tiêu cực này, nếu có dịp chứng kiến sẽ hình thành trong tâm hồn các em những nhận thức sai lệch về chuẩn mực xã hội, từ đó trẻ dễ nảy sinh tình trạng chán nản, lười học, tụ tập chơi bời rồi dẫn đến thực hiện hành vi phạm pháp.
4.4. Môi trường gia đình
Có một thực trạng đang xảy ra trong những năm gần đây đó là vấn đề giáo dục con cái trong nhiều gia đình chưa thật sự được chú trọng. Các bậc cha mẹ, do yêu cầu của nhu cầu đời sống vật chất, do sự cạnh tranh và đào thải của thị trường lao động nên dành rất nhiều thời gian cho công việc. Vì vậy, rất nhiều gia đình gần như giao việc giáo dục, chăm sóc con cái cho nhà trường hoặc là các thành viên khác trong gia đình.
Trẻ vị thành niên phạm tội có rất nhiều nguyên nhân. Tuy nhiên, có một nguyên nhân rất cơ bản và quan trọng nhất đó là gia đình bỏ rơi, buông lỏng quản lý, phó thác việc giáo dục con cái cho nhà trường và xã hội. Chính vì vậy, rất nhiều gia đình đã không kịp thời phát hiện, uốn nắn khi con cái có những hành vi sai trái.
Trẻ vị thành niên nếu xuất thân từ gia đình kinh tế khó khăn thì quan niệm chỉ cần học để biết chữ, biết đếm, sau đó nghỉ học để đi làm kinh tế. Mặt khác, một số ít gia đình do chỉ có một con nên đã nuông chiều con quá mức, tạo cho trẻ lối sống thích gì được nấy dẫn đến có những nhu cầu vượt quá khả năng của gia đình. Cho nên, nếu trẻ không đáp ứng được nhu cầu thì dễ dẫn đến có những hành vi vi phạm pháp luật.
Thực tế xã hội cho thấy, trẻ vị thành niên xuất thân từ các hoàn cảnh gia đình éo le như bố mẹ ly hôn, ly thân, ngoại tình, thiếu sự quan tâm, gắn kết giữa các thành viên, thiếu sự kèm cặp, giáo dục của gia đình và sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội thì trẻ dễ hình thành lối sống tự do, buông thả, dễ tiếp thu những mặt trái, từ đó các em dễ đi vào con đường phạm tội. Bởi lẽ, nếu trẻ bị bỏ rơi, thiếu sự quan tâm hoặc quan tâm không đúng cách, sẽ ảnh hưởng xấu đến việc hình thành nhân cách, là nguyên nhân dẫn đến trẻ có hành vi lệch chuẩn, tiêu cực, vi phạm pháp luật.
Có thể nói rằng, trẻ vị thành viên phạm tội là do rất nhiều nguyên nhân gây nên, nhưng lúc nào gia đình cũng được coi là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất. Nếu gia đình thực hiện tốt chức năng và nhiệm vụ của mình thì tình trạng trẻ vị thành niên phạm tội sẽ giảm đi rất nhiều. Chính vì vậy, nâng cao vai trò của bậc cha mẹ và những thành viên trong gia đình trong việc chăm sóc, giáo dục trẻ vị thành viên sẽ là một giải pháp quan trọng hàng đầu trong việc ngăn ngừa trẻ vị thành niên phạm tội.
5. Khuyến nghị
Gia đình là môi trường giáo dục tốt nhất và quan trọng nhất cho trẻ, đặc biệt là trẻ vị thành niên, Chính vì vậy, để hạn chế, ngăn ngừa trẻ vị thành niên phạm tội, nâng cao vai trò và trách nhiệm của gia đình, tác giả xin đưa ra một số giải pháp sau:
Thứ nhất, các bậc phụ huynh cần phải chọn lựa những phương pháp giáo dục đúng đắn, thích hợp với từng đứa con của mình. Có thể nói, cha mẹ là những “nhà giáo “đầu tiên khởi nguồn cho sự phát triển nhân cách của trẻ phù hợp với yêu cầu xã hội. Chính vì vậy, cha mẹ cần có những kiến thức về tâm sinh lý của trẻ để có những phương pháp giáo dục phù hợp với từng độ tuổi. Cha mẹ phải là tấm gương mẫu mực trên mọi lĩnh vực, xây dựng bầu không khí gia đình trên nguyên tắc trật tự, kỷ cương, dân chủ, tạo điều kiện cho trẻ vị thành niên bộc lộ những suy nghĩ và chính kiến của mình. Trong giáo dục cần trang bị kỹ năng sống, kỹ năng đối phó và tự giải quyết vấn đề để giúp trẻ biết tự kiềm chế, tự kiểm soát, tự điều điều chỉnh thái độ và hành vi phù hợp với chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực xã hội.
Thứ hai, Cha mẹ cần trang bị kiến thức pháp luật, tìm hiểu các nguyên nhân dẫn đến vi phạm pháp luật để có định hướng quản lý và giáo dục trẻ vị thành niên. Cha mẹ phải hướng dẫn, truyền đạt các kiến thức cơ bản của pháp luật về mức độ và hậu quả của những hành vi phạm pháp nhằm răn đe và giúp trẻ ý thức về hậu quả của những hành động phạm pháp nếu vi phạm.
Thứ ba, nhà trường trong quá trình giảng dạy cần trang bị những kiến thức về pháp luật để trẻ hiểu và chấp hành tốt luật pháp. Trong đó, quan trọng nhất là nhà trường giáo dục, quán triệt đến từng học sinh ở lứa tuổi vị thành niên về các chính sách pháp luật, tinh thần chịu trách nhiệm pháp lý trong đó có cả trách nhiệm hình sự nếu có hành vi phạm pháp nghiêm trọng.
Gia đình cần phối hợp chặt chẽ với nhà trường và địa phương trong việc quản lý, giáo dục con cái, nhất là con trong độ tuổi vị thành niên, tránh việc đẩy hết trách nhiệm giáo dục cho nhà trường và xã hội. Mỗi gia đình phải thực sự là tổ ấm để trẻ khôn lớn và trưởng thành. Gia đình phải là chỗ dựa, là nền tảng cho trẻ hình thành nhân cách hoàn chỉnh, đáp ứng được yêu cầu và kỳ vọng của xã hội. Xem thêm: Đặc điểm tâm lý của tội phạm vị thành niên dưới góc độ tâm lý học tội phạm?
