Vai trò của không gian công cộng trong việc đảm bảo và thúc đẩy quyền con người

1. Không gian công cộng

Trong tác phẩm nổi tiếng The structural transformation of the public sphere xuất bản năm 1962, triết gia nhà xã hội học nổi tiếng người Đức, người được xem là một trong những nhà triết học có ảnh hưởng lớn nhất thế giới của thế kỷ XX, Jrgen Habermas đã triển khai khái niệm không gian công cộng mà Emmanuel Kant, người được coi là tác giả của thuật ngữ này, đã đề cập vào năm 1784.

Mặc dù khái niệm không gian công cộng thường không được ghi nhận trong các từ điển, nhưng không gian công cộng lại luôn là trung tâm của nền dân chủ. Không gian công cộng được định nghĩa như là một môi trường trung gian giữa xã hội dân sự và nhà nước. Đó là nơi tất cả mọi công dân đều có thể tiếp cận, nơi mà mọi người tụ tập, gặp nhau để đưa ra ý kiến công khai. Những trao đổi mang tính tranh luận về các vấn đề lợi ích chung và cho phép đưa ra những ý kiến công khai. Việc công khai này là một phương tiện đê công dân gây áp lực đối với quyền lực nhà nước.

Theo J.Harbemas, không gian công cộng là nơi để hình thành nên công luận, bất kỳ ai cũng có thể tham gia vào không gian công cộng và trao đổi ý kiến với người khác mà không phải chịu áp lực từ bên ngoài. Và vì thế, không gian công cộng là một trong những điều kiện để thiết lập nền dân chủ.

J. Harbemas định nghĩa không gian công cộng như một khoảng không gian mang tính ảo hoặc tưởng tượng. Đó là một không gian mang tính biểu tượng, nơi mà các bài phát biểu được trao đổi, được tranh luận và vì thế không gian công cộng được tạo nên bởi các nhân tố khác nhau về chính trị, xã hội, tôn giáo, văn hoá, trí tuệ và vì thế nó tạo nên sự đa dạng của xã hội. Trong hình thức lý tưởng nhất của nó, không gian công cộng tạo nên một nhóm người tập hợp lại với nhau như một tập hợp công chúng và nối liền các nhu cầu của xã hội với nhà nước. Thông qua hoạt động của một đám đông và những cuộc đối thoại, không gian công cộng làm nảy sinh các ý kiến và thái độ mà nó có vai trò phải gợi ra hoặc dẫn dắt cho các hoạt động của nhà nước. Bằng thuật ngữ lý tưởng nhất, không gian công cộng là nguồn của các ý tưởng cộng đồng cần thiết để hợp pháp hóa quyền lực dưới bất kỳ hoạt động dân chủ nào.

2. Không gian công cộng vật thể

Đối với người dân châu Âu, nơi mà không gian công cộng đã rất phát triển và rất gắn bó với mỗi người, dường như mọi người như nhìn thấy chính mình, nhìn thấy những điều thân quen ở trong không gian công cộng đó. Không gian công cộng như một thứ gia vị cần thiết cho cuộc sống và trường tồn với thời gian.

Từ xưa đến nay, trên thế giới đã tồn tại rất nhiều loại hình không gian công cộng. Từ những Agora sơ khai ố Hy Lạp, ngày nay, con người đã có các không gian công cộng rất lớn vối Quảng trường Thời đại ở Mỹ (Times Square), Quảng trường lớn ở Bruxelles - Bỉ (Grand Place), với các phố đi bộ nổi tiếng thế giới như Stroget của Copenhagen, Đan Mạch hay La Ramblas của Barcelona, Tây Ban Nha.

Không gian công cộng vật thể trước hết là nơi tập trung một lưu lượng người rất lớn, nhất là vào các ngày nghỉ, các dịp lễ hội. Đó là những không gian thân thiện, gần gũi với mọi người, là nơi mà mọi người có thể trò chuyện với nhau, cùng vui chơi, cùng nhau thi thố tài năng, cũng là nơi mà mọi người có thể mua sắm, ngồi nhâm nhi tách cà phê và đắm mình vào cảnh vật xung quanh. Với tính chất mở và thân thiện, không gian công cộng đã trở thành những nơi chốn quen thuộc của mọi người, ngoài ngôi nhà của họ. Ngoài ra, không gian cồng cộng còn là những bảo tàng sống động của nghệ thuật điêu khắc, kiến trúc và những nghệ thuật đường phố đầy màu sắc. Các tác phẩm điêu khắc, tranh tường, các trang trí, nghệ thuật sắp đặt đã và đang trở thành những phần không thể thiếu trong cấu trúc không gian công cộng. Không gian công cộng còn thể hiện rất rõ tính nhân văn thông qua các cách thức mà người ta thể hiện trên nó. ó là nơi trẻ em có thể phát huy năng khiếu nghệ thuật của mình, nơi các cụ già tập dưỡng sinh, nơi những đôi tình nhân khoác tay nhau dạo phố. Ta cũng có thể bắt gặp những ngẫu hứng đáng yêu được thể hiện trên những không gian công cộng khi được sự ủng hộ của đám đông. Trong không gian đó, con người như hoà cảm với nhau, cùng nhau thực hiện những động tác, những biến tấu kỳ quặc có, đáng yêu có, cả những buồn vui, giận ghét đều được thể hiện. Trong cấu trúc đô thị, không gian công cộng ngoài việc góp phần định hình các trục giao thông, còn là những biểu tượng của một khu phố’, một thành phố, hay của cả một quốc gia. Chính thông qua các không gian công cộng, nghệ thuật công cộng mà những nét bản sắc, độc đáo trong văn hóa vùng, thành phố được biểu hiện.

3. Những giá trị không gian công cộng đem lại

Chúng ta có thể thấy rất rõ các giá trị văn hóa, tinh thần mà không gian công cộng vật thể mang lại cho con người. Đó là nơi thỏa mãn được phần nào các nhu cầu về các quyền hưởng thụ về văn hóa, xã hội của mỗi người. Đồng thòi, không gian công cộng luôn luôn là nơi có không khí trong lành, môi trường trong sạch. Vì thế, không gian công cộng cũng đóng góp vào việc giúp cho con người thụ hưởng quyền được sống trong môi trường trong lành một quyền mà dường như ô đâu đó, trong các thành phố lớn, con người đã quên mất trong khói xe và bụi đường.

Quay trở lại với không gian công cộng biểu tượng theo quan điểm của J. Habermas. Không gian công cộng biểu tượng này có thể được mô tả như là một không gian hoạt động giữa lợi ích tư trong cuộc sống hàng ngày của xã hội dân sự và địa hạt của quyền lực nhà nước. Không gian công cộng như vậy làm trung gian giữa lĩnh vực gia đình và công việc nơi mà lợi ích từ chiếm ưu thế và nhà nước - nơi thường xuyên sử dụng một cách tùy tiện các loại quyền lực và sự thống trị. Cái mà J. Habermas gọi là không gian công cộng tư sản bao gồm không gian xã hội nơi mà các cá nhân tập hợp lại để tranh luận về các vụ việc chung và để tổ chức chống lại sự tùy tiện và các đàn áp của xã hội và quyền lực công. Các nguyên tắc của không gian công cộng bao gồm các tranh luận mở về tất cả các vấn đề. Không gian công cộng được coi là tự do ngôn luận, tự do hội họp, tự do báo chí và quyền tham gia một cách tự do vào các tranh luận chính trị và tham gia vào quá trình ra quyết định. Như vậy, không gian công cộng gắn bó với các quyền dân sự và chính trị của con người.

4. Xã hội dân sự và không gian công cộng

Ngày nay, nhiều người khi nói về xã hội dân sự đều nghĩ đến cái không gian tạo nên và khuấy động các hoạt động tập thể, không gian này xuất hiện từ các dòng chảy tư tưởng về sự vận động, tổ chức xã hội, quay xung quanh các chủ đề không còn là kinh tế nữa mà chủ yếu xuất hiện từ văn hoá và xã hội. Không gian công cộng vì thế, gắn chặt với sự phát triển của xã hội dân sự. Ngược lại, xã hội dân sự cũng làm cho không gian công cộng trở nên phát triển và cởi mở hơn. Các tổ chức xã hội dân sự sẽ giúp cho người dân tận dụng các cơ hội vận động để có được tự do thông tin, được tham gia vào các diễn đàn và trở thành các thành viên tích cực trong không gian công cộng. Với sự mở rộng của xã hội dân sự và không gian công cộng, người dân sẽ không còn thờ ơ với chính trị, dân trí được nâng cao và mỗi người đều tự tin và tự do bày tỏ quan điểm của mình mỗi người dân trở thành một công dân trách nhiệm và năng động.

Sự hình thành, phát triển và thay đổi của không gian công cộng phụ thuộc vào sự phát triển và đặc điểm của đời sống công cộng, vốn không giống nhau giữa các nền văn hoá khác nhau và ở các thời điểm khác nhau. Trong không gian công cộng, hoạt động của người này thường gây ảnh hưởng tới những người khác, vì thế, không gian công cộng được coi là nơi diễn ra các xung đột xã hội và cũng là nơi của các hòa giải xã hội giữa các tổ chức, cá nhân. Không gian công cộng cũng gắn kết với phản biện xã hội một yếu tố không thể thiếu trong một xã hội văn minh và phát triển.

5. Không gian công cộng đem lại cho con người nhiều giá trị hữu hình và vô hình

Rõ ràng, có thể thấy không gian công cộng đem lại cho con người nhiều giá trị hữu hình và vô hình. Các giá trị đó là tính đoàn kết trong cộng đồng, sự tự do (mỗi người đều cảm nhận được quyền tự do của mình và tôn trọng tự do của người khác), dân chủ, Nhà nước pháp quyền, phúc lợi xã hội, quyền phát triển văn hóa. Như vậy, không gian công cộng cũng góp phần thúc đẩy quyền con người, đặc biệt là tự do ngôn luận, đồng thời, không gian công cộng cũng là nơi thể hiện tính đa dạng văn hoá và tôn giáo. Không gian công cộng không đối đầu với Nhà nước mà không gian công cộng hỗ trợ Nhà nước để nắm bắt tư tưởng và nguyện vọng của người dân, đồng thời, thúc đẩy khía cạnh đạo đức, nhân văn và tính cộng đồng trong mỗi con người.

Không gian công cộng là một phần trong xã hội dân chủ và vì thế việc phát triển không gian công cộng sẽ là việc đóng góp vào phát triển tiến trình dân chủ và hình thành văn hoá chính trị, văn hóa nhân quyền. Dân chủ tham gia ngày nay không chỉ được hiểu theo nghĩa bó hẹp với sự tham gia bầu cử hoặc tham gia đảm nhận các công việc của nhà nước mà dân chủ tham gia còn là trực tiếp tham gia vào đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội, tham gia vào với không gian công cộng và trở thành một công dân tích cực, năng động và có trách nhiệm. Không gian công cộng đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải đến nhà nước các thông điệp của người dân. Với sự tham gia của các phương tiện truyền thông, không gian công cộng giúp người dân đưa ra ý kiến cho các quyết định chính trị và quá trình soạn thảo các văn bản pháp luật và chính sách chung của nhà nước. Như vậy, không gian công cộng cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc đòi hỏi và thúc đẩy tinh thần trách nhiệm của nhà nước đối với công dân của mình.

LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm)